ઉપાલિપઞ્ચકં

અનિસ્સિતવગ્ગવણ્ણના

૪૧૭. ઉપાલિપઞ્હેસુ કતિહિ નુ ખો ભન્તેતિ પુચ્છાય અયં સમ્બન્ધો. થેરો કિર રહોગતો સબ્બાનિ ઇમાનિ પઞ્ચકાનિ આવજ્જેત્વા ‘‘ભગવન્તં દાનિ પુચ્છિત્વા ઇમેસં નિસ્સાય વસનકાદીનં અત્થાય તન્તિં ઠપેસ્સામી’’તિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘કતિહિ નુ ખો ભન્તે’’તિઆદિના નયેન પઞ્હે પુચ્છિ. તેસં વિસ્સજ્જને ઉપોસથં ન જાનાતીતિ નવવિધં ઉપોસથં ન જાનાતિ. ઉપોસથકમ્મં ન જાનાતીતિ અધમ્મેનવગ્ગાદિભેદં ચતુબ્બિધં ઉપોસથકમ્મં ન જાનાતિ. પાતિમોક્ખં ન જાનાતીતિ દ્વે માતિકા ન જાનાતિ. પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતીતિ ભિક્ખૂનં પઞ્ચવિધં ભિક્ખુનીનં ચતુબ્બિધન્તિ નવવિધં પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતિ.

પવારણં ન જાનાતીતિ નવવિધં પવારણં ન જાનાતિ. પવારણાકમ્મં ન જાનાતીતિ અધમ્મેનવગ્ગાદિભેદં ચતુબ્બિધં પવારણાકમ્મં ન જાનાતિ.

આપત્તાનાપત્તિં ન જાનાતીતિ તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠં આપત્તિઞ્ચ અનાપત્તિઞ્ચ ન જાનાતિ.

આપન્નો કમ્મકતોતિ આપત્તિં આપન્નો તપ્પચ્ચયાવ સઙ્ઘેન કમ્મં કતં હોતિ.

નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગવણ્ણના

૪૨૦. કમ્મં નપ્પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બન્તિ અયં યસ્મા અનુલોમવત્તે ન વત્તતિ, તસ્મા નાસ્સ કમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં; સરજ્જુકોવ વિસ્સજ્જેતબ્બોતિ અત્થો.

૪૨૧. સચે ઉપાલિ સઙ્ઘો સમગ્ગકરણીયાનિ કમ્માનિ કરોતીતિ સચે સમગ્ગેહિ કરણીયાનિ ઉપોસથાદીનિ કમ્માનિ કરોતિ, ઉપોસથપવારણાદીસુ હિ ઠિતાસુ ઉપત્થમ્ભો ન દાતબ્બો. સચે હિ સઙ્ઘો અચ્ચયં દેસાપેત્વા સઙ્ઘસામગ્ગિં કરોતિ, તિણવત્થારકસમથં વા કત્વા ઉપોસથપવારણં કરોતિ, એવરૂપં સમગ્ગકરણીયં નામ કમ્મં હોતિ. તત્ર ચેતિ સચે તાદિસે કમ્મે ભિક્ખુનો નક્ખમતિ, દિટ્ઠાવિકમ્મમ્પિ કત્વા તથારૂપા સામગ્ગી ઉપેતબ્બા, એવં વિલોમગ્ગાહો ન ગણ્હિતબ્બો. યત્ર પન ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુ સાસનં દીપેન્તિ, તત્થ દિટ્ઠાવિકમ્મં ન વટ્ટતિ, પટિબાહિત્વા પક્કમિતબ્બં.

ઉસ્સિતમન્તી ચાતિ લોભદોસમોહમાનુસ્સન્નં વાચં ભાસિતા કણ્હવાચો અનત્થકદીપનો. નિસ્સિતજપ્પીતિ અત્તનો ધમ્મતાય ઉસ્સદયુત્તં ભાસિતું ન સક્કોતિ; અથ ખો ‘‘મયા સદ્ધિં રાજા એવં કથેસિ, અસુકમહામત્તો એવં કથેસિ, અસુકો નામ મય્હં આચરિયો વા ઉપજ્ઝાયો વા તેપિટકો મયા સદ્ધિં એવં કથેસી’’તિ એવં અઞ્ઞં નિસ્સાય જપ્પતિ. ન ચ ભાસાનુસન્ધિકુસલોતિ કથાનુસન્ધિવચને ચ વિનિચ્છયાનુસન્ધિવચને ચ અકુસલો હોતિ. ન યથાધમ્મે યથાવિનયેતિ ન ભૂતેન વત્થુના આપત્તિં સારેત્વા ચોદેતા હોતિ.

ઉસ્સાદેતા હોતીતિ ‘‘અમ્હાકં આચરિયો મહાતેપિટકો પરમધમ્મકથિકો’’તિઆદિના નયેન એકચ્ચં ઉસ્સાદેતિ. દુતિયપદે ‘‘આપત્તિં કિં સો ન જાનાતી’’તિઆદિના એકચ્ચં અપસાદેતિ. અધમ્મં ગણ્હાતીતિ અનિય્યાનિકપક્ખં ગણ્હાતિ. ધમ્મં પટિબાહતીતિ નિય્યાનિકપક્ખં પટિબાહતિ. સમ્ફઞ્ચ બહું ભાસતીતિ બહું નિરત્થકકથં કથેતિ.

પસય્હ પવત્તા હોતીતિ અનજ્ઝિટ્ઠો ભારે અનારોપિતે કેવલં માનં નિસ્સાય અજ્ઝોત્થરિત્વા અનધિકારે કથેતા હોતિ. અનોકાસકમ્મં કારેત્વાતિ ઓકાસકમ્મં અકારેત્વા પવત્તા હોતિ. ન યથાદિટ્ઠિયા બ્યાકતા હોતીતિ યસ્સ અત્તનો દિટ્ઠિ તં પુરક્ખત્વા ન બ્યાકતા; લદ્ધિં નિક્ખિપિત્વા અયથાભુચ્ચં અધમ્માદીસુ ધમ્માદિલદ્ધિકો હુત્વા કથેતા હોતીતિ અત્થો.

વોહારવગ્ગવણ્ણના

૪૨૪. આપત્તિયા પયોગં ન જાનાતીતિ ‘‘અયં આપત્તિ કાયપ્પયોગા, અયં વચીપયોગા’’તિ ન જાનાતિ. આપત્તિયા વૂપસમં ન જાનાતીતિ ‘‘અયં આપત્તિ દેસનાય વૂપસમતિ, અયં વુટ્ઠાનેન, અયં નેવ દેસનાય ન વુટ્ઠાનેના’’તિ ન જાનાતિ. આપત્તિયા ન વિનિચ્છયકુસલો હોતીતિ ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં અયં આપત્તી’’તિ ન જાનાતિ, દોસાનુરૂપં આપત્તિં ઉદ્ધરિત્વા પતિટ્ઠાપેતું ન સક્કોતિ.

અધિકરણસમુટ્ઠાનં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં અધિકરણં અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સાય સમુટ્ઠાતિ, ઇદં ચતસ્સો વિપત્તિયો, ઇદં પઞ્ચ વા સત્ત વા આપત્તિક્ખન્ધે, ઇદં ચત્તારિ સઙ્ઘકિચ્ચાનિ નિસ્સાય સમુટ્ઠાતી’’તિ ન જાનાતિ. પયોગં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં અધિકરણં દ્વાદસમૂલપ્પયોગં, ઇદં ચુદ્દસમૂલપ્પયોગં, ઇદં છમૂલપયોગં, ઇદં એકમૂલપયોગ’’ન્તિ ન જાનાતિ. અધિકરણાનઞ્હિ યથાસકંમૂલમેવ પયોગા નામ હોન્તિ, તં સબ્બમ્પિ ન જાનાતીતિ અત્થો. વૂપસમં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં અધિકરણં દ્વીહિ સમથેહિ વૂપસમતિ, ઇદં તીહિ, ઇદં ચતૂહિ, ઇદં એકેન સમથેન વૂપસમતી’’તિ ન જાનાતિ. ન વિનિચ્છયકુસલો હોતીતિ અધિકરણં વિનિચ્છિનિત્વા સમથં પાપેતું ન જાનાતિ.

કમ્મં ન જાનાતીતિ તજ્જનીયાદિ સત્તવિધં કમ્મં ન જાનાતિ. કમ્મસ્સ કરણં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં કમ્મં ઇમિના નીહારેન કાતબ્બ’’ન્તિ ન જાનાતિ. કમ્મસ્સ વત્થું ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં તજ્જનીયસ્સ વત્થુ, ઇદં નિયસ્સાદીન’’ન્તિ ન જાનાતિ. વત્તન્તિ સત્તસુ કમ્મેસુ હેટ્ઠા ચતુન્નં કમ્માનં અટ્ઠારસવિધં તિવિધસ્સ ચ ઉક્ખેપનીયકમ્મસ્સ તેચત્તાલીસવિધં વત્તં ન જાનાતિ. કમ્મસ્સ વૂપસમં ન જાનાતીતિ ‘‘યો ભિક્ખુ વત્તે વત્તિત્વા યાચતિ, તસ્સ કમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં, અચ્ચયો દેસાપેતબ્બો’’તિ ન જાનાતિ.

વત્થું ન જાનાતીતિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં વત્થું ન જાનાતિ. નિદાનં ન જાનાતીતિ ‘‘ઇદં સિક્ખાપદં ઇમસ્મિં નગરે પઞ્ઞત્તં, ઇદં ઇમસ્મિ’’ન્તિ ન જાનાતિ. પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતીતિ પઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞત્તિઅનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિવસેન તિવિધં પઞ્ઞત્તિં ન જાનાતિ. પદપચ્ચાભટ્ઠં ન જાનાતીતિ સમ્મુખા કાતબ્બં પદં ન જાનાતિ. ‘‘બુદ્ધો ભગવા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘ભગવા બુદ્ધો’’તિ હેટ્ઠુપરિયં કત્વા પદં યોજેતિ.

અકુસલો ચ હોતિ વિનયેતિ વિનયપાળિયઞ્ચ અટ્ઠકથાયઞ્ચ અકુસલો હોતિ.

ઞત્તિં ન જાનાતીતિ સઙ્ખેપતો હિ દુવિધા ઞત્તિ – ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ એવં નિદ્દિટ્ઠા ચ અનિદ્દિટ્ઠા ચ. તત્થ યા એવં અનિદ્દિટ્ઠા, સા ‘‘કમ્મઞત્તિ’’ નામ હોતિ. યા નિદ્દિટ્ઠા, સા ‘‘કમ્મપાદઞત્તિ’’ નામ, તં સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિં ન જાનાતિ. ઞત્તિયા કરણં ન જાનાતીતિ નવસુ ઠાનેસુ કમ્મઞત્તિયા કરણં ન જાનાતિ, દ્વીસુ ઠાનેસુ કમ્મપાદઞત્તિયા. ઞત્તિયા અનુસ્સાવનન્તિ ‘‘ઇમિસ્સા ઞત્તિયા એકા અનુસ્સાવના, ઇમિસ્સા તિસ્સો’’તિ ન જાનાતિ. ઞત્તિયા સમથં ન જાનાતીતિ ય્વાયં સતિવિનયો, અમૂળ્હવિનયો, તસ્સપાપિયસિકા, તિણવત્થારકોતિ ચતુબ્બિધો સમથો ઞત્તિયા વિના ન હોતિ, તં ઞત્તિયા સમથોતિ ન જાનાતિ. ઞત્તિયા વૂપસમં ન જાનાતીતિ યં અધિકરણં ઇમિના ચતુબ્બિધેન ઞત્તિસમથેન વૂપસમતિ, તસ્સ તં વૂપસમં ‘‘અયં ઞત્તિયા વૂપસમો કતો’’તિ ન જાનાતિ.

સુત્તં ન જાનાતીતિ ઉભતોવિભઙ્ગં ન જાનાતિ. સુત્તાનુલોમં ન જાનાતીતિ ચત્તારો મહાપદેસે ન જાનાતિ. વિનયં ન જાનાતીતિ ખન્ધકપરિવારં ન જાનાતિ. વિનયાનુલોમં ન જાનાતીતિ ચત્તારો મહાપદેસેયેવ ન જાનાતિ. ન ચ ઠાનાઠાનકુસલોતિ કારણાકારણકુસલો ન હોતિ.

ધમ્મં ન જાનાતીતિ ઠપેત્વા વિનયપિટકં અવસેસં પિટકદ્વયં ન જાનાતિ. ધમ્માનુલોમં ન જાનાતીતિ સુત્તન્તિકે ચત્તારો મહાપદેસે ન જાનાતિ. વિનયં ન જાનાતીતિ ખન્ધકપરિવારમેવ ન જાનાતિ. વિનયાનુલોમં ન જાનાતીતિ ચત્તારો મહાપદેસે ન જાનાતિ. ઉભતોવિભઙ્ગા પનેત્થ અસઙ્ગહિતા હોન્તિ, તસ્માયં કુરુન્દિયં વુત્તં – ‘‘વિનયન્તિ સકલં વિનયપિટકં ન જાનાતી’’તિ તં ન ગહેતબ્બં. ન ચ પુબ્બાપરકુસલો હોતીતિ પુરેકથાય ચ પચ્છાકથાય ચ અકુસલો હોતિ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તપટિપક્ખવસેન ઞેય્યત્તા પુબ્બે પકાસિતત્તા ચ ઉત્તાનમેવાતિ.

અનિસ્સિતવગ્ગનપ્પટિપ્પસ્સમ્ભનવગ્ગવોહારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગવણ્ણના

૪૨૫. દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગે – દિટ્ઠાવિકમ્માતિ દિટ્ઠીનં આવિકમ્માનિ; લદ્ધિપ્પકાસનાનિ આપત્તિદેસનાસઙ્ખાતાનં વિનયકમ્માનમેતં અધિવચનં. અનાપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિ કરોતીતિ અનાપત્તિમેવ આપત્તીતિ દેસેતીતિ અત્થો. અદેસનાગામિનિયાતિ ગરુકાપત્તિયા દિટ્ઠિં આવિકરોતિ; સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ પારાજિકઞ્ચ દેસેતીતિ અત્થો. દેસિતાયાતિ લહુકાપત્તિયાપિ દેસિતાય દિટ્ઠિં આવિકરોતિ; દેસિતં પુન દેસેતીતિ અત્થો.

ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિન્તિ યથા ચતૂહિ પઞ્ચહિ દિટ્ઠિ આવિકતા હોતિ, એવં આવિકરોતિ; ચત્તારો પઞ્ચ જના એકતો આપત્તિં દેસેન્તીતિ અત્થો. મનોમાનસેનાતિ મનસઙ્ખાતેન માનસેન દિટ્ઠિં આવિકરોતિ; વચીભેદં અકત્વા ચિત્તેનેવ આપત્તિં દેસેતીતિ અત્થો.

નાનાસંવાસકસ્સાતિ લદ્ધિનાનાસંવાસકસ્સ વા કમ્મનાનાસંવાસકસ્સ વા સન્તિકે દિટ્ઠિં આવિકરોતિ; આપત્તિં દેસેતીતિ અત્થો. નાનાસીમાયાતિ સમાનસંવાસકસ્સાપિ નાનાસીમાય ઠિતસ્સ સન્તિકે આવિકરોતિ. માળકસીમાય હિ ઠિતેન સીમન્તરિકાય ઠિતસ્સ સીમન્તરિકાય વા ઠિતેન અવિપ્પવાસસીમાય ઠિતસ્સાપિ આપત્તિં દેસેતું ન વટ્ટતિ. અપકતત્તસ્સાતિ ઉક્ખિત્તકસ્સ વા, યસ્સ વા ઉપોસથપવારણા ઠપિતા હોન્તિ, તસ્સ સન્તિકે દેસેતીતિ અત્થો.

૪૩૦. નાલં ઓકાસકમ્મં કાતુન્તિ ન પરિયત્તં કાતું; ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. ઇધાપિ અપકતત્તો ઉક્ખિત્તકો ચ ઠપિતઉપોસથપવારણો ચ. ચાવનાધિપ્પાયોતિ સાસનતો ચાવેતુકામો.

૪૩૨. મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ મન્દભાવેન મોમૂહભાવેન વિસ્સજ્જિતમ્પિ જાનિતું અસમત્થો, કેવલં અત્તનો મોમૂહભાવં પકાસેન્તોયેવ પુચ્છતિ ઉમ્મત્તકો વિય. પાપિચ્છોતિ ‘‘એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતી’’તિ પાપિકાય ઇચ્છાય પુચ્છતિ. પરિભવાતિ પરિભવં આરોપેતુકામો હુત્વા પુચ્છતિ. અઞ્ઞબ્યાકરણેસુપિ એસેવ નયો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. અત્તાદાનવગ્ગે ચ ધુતઙ્ગવગ્ગે ચ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

દિટ્ઠાવિકમ્મવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુસાવાદવગ્ગવણ્ણના

૪૪૪. મુસાવાદવગ્ગે – પારાજિકં ગચ્છતીતિ પારાજિકગામી; પારાજિકાપત્તિભાવં પાપુણાતીતિ અત્થો. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અસન્તઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનમુસાવાદો પારાજિકગામી, અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનમુસાવાદો સઙ્ઘાદિસેસગામી, ‘‘યો તે વિહારે વસતી’’તિઆદિના પરિયાયેન જાનન્તસ્સ વુત્તમુસાવાદો થુલ્લચ્ચયગામી, અજાનન્તસ્સ દુક્કટગામી, ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ આગતો પાચિત્તિયગામીતિ વેદિતબ્બો.

અદસ્સનેનાતિ વિનયધરસ્સ અદસ્સનેન. કપ્પિયાકપ્પિયેસુ હિ કુક્કુચ્ચે ઉપ્પન્ને વિનયધરં દિસ્વા કપ્પિયાકપ્પિયભાવં પટિપુચ્છિત્વા અકપ્પિયં પહાય કપ્પિયં કરેય્ય, તં અપસ્સન્તો પન અકપ્પિયમ્પિ કપ્પિયન્તિ કરોન્તો આપજ્જતિ. એવં આપજ્જિતબ્બં આપત્તિં વિનયધરસ્સ દસ્સનેન નાપજ્જતિ, અદસ્સનેનેવ આપજ્જતિ, તેન વુત્તં ‘‘અદસ્સનેના’’તિ. અસ્સવનેનાતિ એકવિહારેપિ વસન્તો પન વિનયધરસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા કપ્પિયાકપ્પિયં અપુચ્છિત્વા વા અઞ્ઞેસઞ્ચ વુચ્ચમાનં અસુણન્તો આપજ્જતિયેવ, તેન વુત્તં ‘‘અસ્સવનેના’’તિ. પસુત્તકતાતિ પસુત્તકતાય. સહગારસેય્યઞ્હિ પસુત્તકભાવેનપિ આપજ્જતિ. અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞિતાય આપજ્જન્તો પન તથાસઞ્ઞી આપજ્જતિ. સતિસમ્મોસા એકરત્તાતિક્કમાદિવસેન આપજ્જિતબ્બં આપજ્જતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

મુસાવાદવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભિક્ખુનોવાદવગ્ગવણ્ણના

૪૫૦. ભિક્ખુનિવગ્ગે – અલાભાયાતિ ચતુન્નં પચ્ચયાનં અલાભત્થાય; યથા પચ્ચયે ન લભન્તિ, તથા પરિસક્કતિ વાયમતીતિ અત્થો. અનત્થાયાતિ અનત્થં કલિસાસનં આરોપેન્તો પરિસક્કતિ. અવાસાયાતિ અવાસત્થાય; યસ્મિં ગામખેત્તે વસન્તિ, તતો નીહરણત્થાય. સમ્પયોજેતીતિ અસદ્ધમ્મપટિસેવનત્થાય સમ્પયોજેતિ.

૪૫૧. ‘‘કતિહિ નુ ખો ભન્તે અઙ્ગેહિ સમન્નાગતાય ભિક્ખુનિયા કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ સત્તન્નં કમ્માનં અઞ્ઞતરં સન્ધાય પુચ્છતિ.

૪૫૪. ન સાકચ્છાતબ્બોતિ કપ્પિયાકપ્પિયનામરૂપપરિચ્છેદસમથવિપસ્સનાદિભેદો કથામગ્ગો ન કથેતબ્બો. યસ્મા પન ખીણાસવો ભિક્ખુ ન વિસંવાદેતિ, તથારૂપસ્સ કથામગ્ગસ્સ સામી હુત્વા કથેતિ, ન ઇતરો; તસ્મા પઠમપઞ્ચકે ‘‘ન અસેક્ખેના’’તિ પટિક્ખિપિત્વા દુતિયપઞ્ચકે ‘‘અસેક્ખેના’’તિઆદિ વુત્તં.

ન અત્થપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ અટ્ઠકથાય પટિસમ્ભિદાપત્તો પભેદગતઞાણપ્પત્તો ન હોતિ. ન ધમ્મપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ પાળિધમ્મે પટિસમ્ભિદાપત્તો ન હોતિ. ન નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ વોહારનિરુત્તિયં પટિસમ્ભિદાપત્તો ન હોતિ. ન પટિભાનપટિસમ્ભિદાપત્તોતિ યાનિ તાનિ પટિભાનસઙ્ખાતાનિ અત્થપટિસમ્ભિદાદીનિ ઞાણાનિ, તેસુ પટિસમ્ભિદાપત્તો ન હોતિ. યથાવિમુત્તં ચિત્તં ન પચ્ચવેક્ખિતાતિ ચતુન્નં ફલવિમુત્તીનં વસેન યથાવિમુત્તં ચિત્તં એકૂનવીસતિભેદાય પચ્ચવેક્ખણાય ન પચ્ચવેક્ખિતા હોતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ભિક્ખુનોવાદવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉબ્બાહિકવગ્ગવણ્ણના

૪૫૫. ઉબ્બાહિકવગ્ગે – ન અત્થકુસલોતિ ન અટ્ઠકથાકુસલો; અત્થુદ્ધારે છેકો ન હોતિ. ન ધમ્મકુસલોતિ આચરિયમુખતો અનુગ્ગહિતત્તા પાળિયં ન કુસલો, ન પાળિસૂરો. ન નિરુત્તિકુસલોતિ ભાસન્તરવોહારે ન કુસલો. ન બ્યઞ્જનકુસલોતિ સિથિલધનિતાદિવસેન પરિમણ્ડલબ્યઞ્જનારોપને કુસલો ન હોતિ; ન અક્ખરપરિચ્છેદે નિપુણોતિ અત્થો. ન પુબ્બાપરકુસલોતિ અત્થપુબ્બાપરે ધમ્મપુબ્બાપરે નિરુત્તિપુબ્બાપરે બ્યઞ્જનપુબ્બાપરે પુરેકથાપચ્છાકથાસુ ચ ન કુસલો હોતિ.

કોધનોતિઆદીનિ યસ્મા કોધાદીહિ અભિભૂતો કારણાકારણં ન જાનાતિ, વિનિચ્છિતું ન સક્કોતિ, તસ્મા વુત્તાનિ. પસારેતા હોતિ નો સારેતાતિ મોહેતા હોતિ, ન સતિઉપ્પાદેતા; ચોદકચુદિતકાનં કથં મોહેતિ પિદહતિ ન સારેતીતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉબ્બાહિકવગ્ગે ઉત્તાનમેવાતિ.

ઉબ્બાહિકવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિકરણવૂપસમવગ્ગવણ્ણના

૪૫૭. અધિકરણવૂપસમવગ્ગે – પુગ્ગલગરુ હોતીતિ ‘‘અયં મે ઉપજ્ઝાયો, અયં મે આચરિયો’’તિઆદીનિ ચિન્તેત્વા તસ્સ જયં આકઙ્ખમાનો ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિ દીપેતિ. સઙ્ઘગરુ હોતીતિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ અમુઞ્ચિત્વા વિનિચ્છિનન્તો સઙ્ઘગરુકો નામ હોતિ. ચીવરાદીનિ ગહેત્વા વિનિચ્છિનન્તો આમિસગરુકો નામ હોતિ, તાનિ અગ્ગહેત્વા યથાધમ્મં વિનિચ્છિનન્તો સદ્ધમ્મગરુકો નામ હોતિ.

૪૫૮. પઞ્ચહુપાલિ આકારેહીતિ પઞ્ચહિ કારણેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતિ – કમ્મેન, ઉદ્દેસેન, વોહરન્તો, અનુસ્સાવનેન, સલાકગ્ગાહેનાતિ. એત્થ કમ્મેનાતિ અપલોકનાદીસુ ચતૂસુ કમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન કમ્મેન. ઉદ્દેસેનાતિ પઞ્ચસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસેસુ અઞ્ઞતરેન ઉદ્દેસેન. વોહરન્તોતિ કથયન્તો; તાહિ તાહિ ઉપપત્તીહિ ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિઆદીનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ દીપેન્તો. અનુસ્સાવનેનાતિ ‘‘નનુ તુમ્હે જાનાથ મય્હં ઉચ્ચાકુલા પબ્બજિતભાવં બહુસ્સુતભાવઞ્ચ, માદિસો નામ ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુ સાસનં ગાહેય્યાતિ ચિત્તમ્પિ ઉપ્પાદેતું તુમ્હાકં યુત્તં, કિં મય્હં અવીચિ નીલુપ્પલવનમિવ સીતલો, કિમહં અપાયતો ન ભાયામી’’તિઆદિના નયેન કણ્ણમૂલે વચીભેદં કત્વા અનુસ્સાવનેન. સલાકગ્ગાહેનાતિ એવં અનુસ્સાવેત્વા તેસં ચિત્તં ઉપત્થમ્ભેત્વા અનિવત્તિધમ્મે કત્વા ‘‘ગણ્હથ ઇમં સલાક’’ન્તિ સલાકગ્ગાહેન.

એત્થ ચ કમ્મમેવ ઉદ્દેસો વા પમાણં, વોહારાનુસ્સાવનસલાકગ્ગાહા પન પુબ્બભાગા. અટ્ઠારસવત્થુદીપનવસેન હિ વોહરન્તે તત્થ રુચિજનનત્થં અનુસ્સાવેત્વા સલાકાય ગાહિતાયપિ અભિન્નોવ હોતિ સઙ્ઘો. યદા પન એવં ચત્તારો વા અતિરેકે વા સલાકં ગાહેત્વા આવેણિકં કમ્મં વા ઉદ્દેસં વા કરોતિ, તદા સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. ઇતિ યં સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકવણ્ણનાયં અવોચુમ્હા ‘‘એવં અટ્ઠારસસુ વત્થૂસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ વત્થું દીપેત્વા તેન તેન કારણેન ‘ઇમં ગણ્હથ, ઇમં રોચેથા’તિ સઞ્ઞાપેત્વા સલાકં ગાહેત્વા વિસું સઙ્ઘકમ્મે કતે સઙ્ઘો ભિન્નો હોતિ. પરિવારે પન ‘પઞ્ચહિ, ઉપાલિ, આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતી’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સ ઇમિના ઇધ વુત્તેન સઙ્ઘભેદલક્ખણેન અત્થતો નાનાકરણં નત્થિ. તં પનસ્સ નાનાકરણાભાવં તત્થેવ પકાસયિસ્સામા’’તિ, સ્વાયં પકાસિતો હોતિ.

પઞ્ઞત્તેતન્તિ પઞ્ઞત્તં એતં. ક્વ પઞ્ઞત્તં? વત્તક્ખન્ધકે. તત્ર હિ ચુદ્દસ ખન્ધકવત્તાનિ પઞ્ઞત્તાનિ. તેનાહ – ‘‘પઞ્ઞત્તેતં, ઉપાલિ, મયા આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં આગન્તુકવત્ત’’ન્તિઆદિ. એવમ્પિ ખો ઉપાલિ સઙ્ઘરાજિ હોતિ, નો ચ સઙ્ઘભેદોતિ એત્તાવતા હિ સઙ્ઘરાજિમત્તમેવ હોતિ, ન તાવ સઙ્ઘભેદો; અનુપુબ્બેન પન અયં સઙ્ઘરાજિ વડ્ઢમાના સઙ્ઘભેદાય સંવત્તતીતિ અત્થો. યથારત્તન્તિ રત્તિપરિમાણાનુરૂપં; યથાથેરન્તિ અત્થો. આવેનિભાવં કરિત્વાતિ વિસું વવત્થાનં કરિત્વા. કમ્માકમ્માનિ કરોન્તીતિ અપરાપરં સઙ્ઘકમ્મં ઉપાદાય ખુદ્દકાનિ ચેવ મહન્તાનિ ચ કમ્માનિ કરોન્તિ. સેસમેત્થાપિ અધિકરણવૂપસમવગ્ગે ઉત્તાનમેવ.

સઙ્ઘભેદકવગ્ગદ્વયવણ્ણના

૪૫૯. સઙ્ઘભેદવગ્ગદ્વયે – વિનિધાય દિટ્ઠિં કમ્મેનાતિ તેસુ અધમ્માદીસુ અધમ્માદયો એતેતિ એવંદિટ્ઠિકોવ હુત્વા તં દિટ્ઠિં વિનિધાય તે ધમ્માદિવસેન દીપેત્વા વિસું કમ્મં કરોતિ. ઇતિ યં વિનિધાય દિટ્ઠિં કમ્મં કરોતિ, તેન એવં કતેન વિનિધાય દિટ્ઠિં કમ્મેન સદ્ધિં પઞ્ચઙ્ગાનિ હોન્તિ, ‘‘ઇમેહિ ખો ઉપાલિ પઞ્ચહઙ્ગેહી’’તિ અયમેકસ્મિં પઞ્ચકે અત્થયોજના. એતેન નયેન સબ્બપઞ્ચકાનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્થાપિ ચ વોહારાદિ અઙ્ગત્તયં પુબ્બભાગવસેનેવ વુત્તં. કમ્મુદ્દેસવસેન પન અતેકિચ્છતા વેદિતબ્બા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. ન હેત્થ કિઞ્ચિ અત્થિ યં પુબ્બે અવુત્તનયં.

આવાસિકવગ્ગવણ્ણના

૪૬૧. આવાસિકવગ્ગે – યથાભતં નિક્ખિત્તોતિ યથા આહરિત્વા ઠપિતો.

૪૬૨. વિનયબ્યાકરણાતિ વિનયપઞ્હે વિસ્સજ્જના. પરિણામેતીતિ નિયામેતિ દીપેતિ કથેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

કથિનત્થારવગ્ગવણ્ણના

૪૬૭. કથિનત્થારવગ્ગે – ઓતમસિકોતિ અન્ધકારગતો; તઞ્હિ વન્દન્તસ્સ મઞ્ચપાદાદીસુપિ નલાટં પટિહઞ્ઞેય્ય. અસમન્નાહરન્તોતિ કિચ્ચયપસુતત્તા વન્દનં અસમન્નાહરન્તો. સુત્તોતિ નિદ્દં ઓક્કન્તો. એકાવત્તોતિ એકતો આવત્તો સપત્તપક્ખે ઠિતો વેરી વિસભાગપુગ્ગલો વુચ્ચતિ; અયં અવન્દિયો. અયઞ્હિ વન્દિયમાનો પાદેનપિ પહરેય્ય. અઞ્ઞવિહિતોતિ અઞ્ઞં ચિન્તયમાનો.

ખાદન્તોતિ પિટ્ઠખજ્જકાદીનિ ખાદન્તો. ઉચ્ચારઞ્ચ પસ્સાવઞ્ચ કરોન્તો અનોકાસગતત્તા અવન્દિયો. ઉક્ખિત્તકોતિ તિવિધેનપિ ઉક્ખેપનીયકમ્મેન ઉક્ખિત્તકો અવન્દિયો. તજ્જનીયાદિકમ્મકતા પન ચત્તારો વન્દિતબ્બા. ઉપોસથપવારણાપિ તેહિ સદ્ધિં લબ્ભન્તિ. આદિતો પટ્ઠાય ચ વુત્તેસુ અવન્દિયેસુ નગ્ગઞ્ચ ઉક્ખિત્તકઞ્ચ વન્દન્તસ્સેવ આપત્તિ. ઇતરેસં પન અસારુપ્પટ્ઠેન ચ અન્તરા વુત્તકારણેન ચ વન્દના પટિક્ખિત્તા. ઇતો પરં પચ્છાઉપસમ્પન્નાદયો દસપિ આપત્તિવત્થુભાવેનેવ અવન્દિયા. તે વન્દન્તસ્સ હિ નિયમેનેવ આપત્તિ. ઇતિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચકેસુ તેરસ જને વન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ, દ્વાદસન્નં વન્દનાય આપત્તિ.

૪૬૮. આચરિયો વન્દિયોતિ પબ્બજ્જાચરિયો ઉપસમ્પદાચરિયો નિસ્સયાચરિયો ઉદ્દેસાચરિયો ઓવાદાચરિયોતિ અયં પઞ્ચવિધોપિ આચરિયો વન્દિયો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કથિનત્થારવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતા ચ ઉપાલિપઞ્ચકવણ્ણના.