૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

તિંસ નિસ્સગ્ગિયા ધમ્મા, યે વુત્તા સમિતાવિના;

તેસં દાનિ કરિસ્સામિ, અપુબ્બપદવણ્ણનં.

૪૫૯. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ ગોતમકે ચેતિયે. તેન ખો પન સમયેન ભગવતા ભિક્ખૂનં તિચીવરં અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ એત્થ તિચીવરન્તિ અન્તરવાસકો ઉત્તરાસઙ્ગો સઙ્ઘાટીતિ ઇદં ચીવરત્તયં પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતં હોતિ. યત્થ પનેતં અનુઞ્ઞાતં, યદા ચ અનુઞ્ઞાતં, યેન ચ કારણેન અનુઞ્ઞાતં, તં સબ્બં ચીવરક્ખન્ધકે જીવકવત્થુસ્મિં (મહાવ. ૩૨૬ આદયો) આગતમેવ. અઞ્ઞેનેવ તિચીવરેન ગામં પવિસન્તીતિ યેન વિહારે અચ્છન્તિ ન્હાનઞ્ચ ઓતરન્તિ, તતો અઞ્ઞેન, એવં દિવસે દિવસે નવ ચીવરાનિ ધારેન્તિ.

૪૬૦. ઉપ્પન્નં હોતીતિ અનુપઞ્ઞત્તિયા દ્વારં દદમાનં પટિલાભવસેન ઉપ્પન્નં હોતિ, નો નિપ્ફત્તિવસેન.

આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામો હોતીતિ આયસ્મા કિર આનન્દો ભગવન્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞો એવરૂપો ગુણવિસિટ્ઠો પુગ્ગલો નત્થીતિ ગુણબહુમાનેન આયસ્મન્તં સારિપુત્તં અતિમમાયતિ. સો સદાપિ મનાપં ચીવરં લભિત્વા રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા થેરસ્સેવ દેતિ, પુરેભત્તે પણીતં યાગુખજ્જકં વા પિણ્ડપાતં વા લભિત્વાપિ થેરસ્સેવ દેતિ, પચ્છાભત્તે મધુફાણિતાદીનિ લભિત્વાપિ થેરસ્સેવ દેતિ, ઉપટ્ઠાકકુલેહિ દારકે નિક્ખામેત્વા પબ્બાજેત્વાપિ થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા સયં અનુસાવનકમ્મં કરોતિ. આયસ્માપિ સારિપુત્તો ‘‘પિતુ કત્તબ્બકિચ્ચં નામ જેટ્ઠપુત્તસ્સ ભારો, તં મયા ભગવતો કત્તબ્બં કિચ્ચં આનન્દો કરોતિ, અહં આનન્દં નિસ્સાય અપ્પોસ્સુક્કો વિહરિતું લભામી’’તિ આયસ્મન્તં આનન્દં અતિવિય મમાયતિ, સોપિ મનાપં ચીવરં લભિત્વા આનન્દત્થેરસ્સેવ દેતીતિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. એવં ગુણબહુમાનેન મમાયન્તો તદા ઉપ્પન્નમ્પિ તં ચીવરં આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ દાતુકામો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

નવમં વા ભગવા દિવસં દસમં વાતિ એત્થ પન સચે ભવેય્ય ‘‘કથં થેરો જાનાતી’’તિ? બહૂહિ કારણેહિ જાનાતિ. સારિપુત્તત્થેરો કિર જનપદચારિકં પક્કમન્તો આનન્દત્થેરં આપુચ્છિત્વાવ પક્કમતિ ‘‘અહં એત્તકેન નામ કાલેન આગચ્છિસ્સામિ, એત્થન્તરે ભગવન્તં મા પમજ્જી’’તિ. સચે સમ્મુખા ન આપુચ્છતિ, ભિક્ખૂ પેસેત્વાપિ આપુચ્છિત્વાવ ગચ્છતિ. સચે અઞ્ઞત્થ વસ્સં વસતિ, યે પઠમતરં ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ, તે એવં પહિણતિ ‘‘મમ વચનેન ભગવતો ચ પાદે સિરસા વન્દથ, આનન્દસ્સ ચ આરોગ્યં વત્વા મં ‘અસુકદિવસે નામ આગમિસ્સતી’તિ વદથા’’તિ સદા ચ યથાપરિચ્છિન્નદિવસેયેવ એતિ. અપિચાયસ્મા આનન્દો અનુમાનેનપિ જાનાતિ ‘‘એત્તકે દિવસે ભગવતા વિયોગં સહન્તો અધિવાસેન્તો આયસ્મા સારિપુત્તો વસિ, ઇતો દાનિ પટ્ઠાય અસુકં નામ દિવસં ન અતિક્કમિસ્સતિ અદ્ધા આગમિસ્સતી’’તિ. યેસં યેસઞ્હિ પઞ્ઞા મહતી તેસં તેસં ભગવતિ પેમઞ્ચ ગારવો ચ મહા હોતીતિ ઇમિના નયેનાપિ જાનાતિ. એવં બહૂહિ કારણેહિ જાનાતિ. તેનાહ – ‘‘નવમં વા ભગવા દિવસં દસમં વા’’તિ. એવં વુત્તે યસ્મા ઇદં સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિવજ્જં, ન લોકવજ્જં; તસ્મા આયસ્મતા આનન્દેન વુત્તસદિસમેવ પરિચ્છેદં કરોન્તો ‘‘અથ ખો ભગવા…પે… ધારેતુ’’ન્તિ. સચે પન થેરેન અદ્ધમાસો વા માસો વા ઉદ્દિટ્ઠો અભવિસ્સ, સોપિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતો અસ્સ.

૪૬૨-૩. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ યેન કેનચિ નિટ્ઠાનેન નિટ્ઠિતે ચીવરસ્મિં. યસ્મા પન તં ચીવરં કરણેનપિ નિટ્ઠિતં હોતિ, નસ્સનાદીહિપિ તસ્માસ્સ પદભાજને અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ભિક્ખુનો ચીવરં કતં વા હોતીતિઆદિ વુત્તં. તત્થ કતન્તિ સૂચિકમ્મપરિયોસાનેન કતં, સૂચિકમ્મપરિયોસાનં નામ યંકિઞ્ચિ સૂચિયા કત્તબ્બં પાસપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનં કત્વા સૂચિયા પટિસામનં. નટ્ઠન્તિ ચોરાદીહિ હટં, એતમ્પિ હિ કરણપલિબોધસ્સ નિટ્ઠિતત્તા નિટ્ઠિતન્તિ વુચ્ચતિ. વિનટ્ઠન્તિ ઉપચિકાદીહિ ખાયિતં. દડ્ઢન્તિ અગ્ગિના દડ્ઢં. ચીવરાસા વા ઉપચ્છિન્નાતિ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કુલે ચીવરં લભિસ્સામી’’તિ યા ચીવરાસા ઉપ્પન્ના હોતિ, સા વા ઉપચ્છિન્ના, એતેસમ્પિ હિ કરણપલિબોધસ્સેવ નિટ્ઠિતત્તા નિટ્ઠિતભાવો વેદિતબ્બો.

ઉબ્ભતસ્મિં કથિનેતિ કથિને ચ ઉબ્ભતસ્મિં. એતેન દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. તં પન કથિનં યસ્મા અટ્ઠસુ વા માતિકાસુ એકાય અન્તરુબ્ભારેન વા ઉદ્ધરીયતિ, તેનસ્સ નિદ્દેસે ‘‘અટ્ઠન્નં માતિકાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અટ્ઠિમા, ભિક્ખવે, માતિકા કથિનસ્સ ઉબ્ભારાય – પક્કમનન્તિકા, નિટ્ઠાનન્તિકા, સન્નિટ્ઠાનન્તિકા, નાસનન્તિકા, સવનન્તિકા, આસાવચ્છેદિકા, સીમાતિક્કન્તિકા, સહુબ્ભારા’’તિ એવં અટ્ઠ માતિકાયો કથિનક્ખન્ધકે આગતા. અન્તરુબ્ભારોપિ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો; યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરેય્ય, એસા ઞત્તિ. સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો; સઙ્ઘો કથિનં ઉદ્ધરતિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ, કથિનસ્સ ઉબ્ભારો, સો તુણ્હસ્સ; યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. ઉબ્ભતં સઙ્ઘેન કથિનં, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (પાચિ. ૯૨૬) એવં ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે આગતો. તત્થ યં વત્તબ્બં તં આગતટ્ઠાનેયેવ વણ્ણયિસ્સામ. ઇધ પન વુચ્ચમાને પાળિ આહરિતબ્બા હોતિ, અત્થોપિ વત્તબ્બો. વુત્તોપિ ચ ન સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ, અટ્ઠાને વુત્તત્તાય.

દસાહપરમન્તિ દસ અહાનિ પરમો પરિચ્છેદો અસ્સાતિ દસાહપરમો, તં દસાહપરમં કાલં ધારેતબ્બન્તિ અત્થો. પદભાજને પન અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘દસાહપરમતા ધારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ ‘‘દસાહપરમ’’ન્તિ એત્થ યા દસાહપરમતા દસાહપરમભાવો, અયં એત્તકો કાલો યાવ નાતિક્કમતિ તાવ ધારેતબ્બન્તિ.

અધિટ્ઠિતવિકપ્પિતેસુ અપરિયાપન્નત્તા અતિરેકં ચીવરન્તિ અતિરેકચીવરં. તેનેવસ્સ પદભાજને વુત્તં ‘‘અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિત’’ન્તિ.

છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરન્તિ ખોમં, કપ્પાસિકં, કોસેય્યં, કમ્બલં, સાણં, ભઙ્ગન્તિ ઇમેસં છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં. એતેન ચીવરસ્સ જાતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પમાણં દસ્સેતું ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમ’’ન્તિ આહ. તસ્સ પમાણં દીઘતો દ્વે વિદત્થિયો, તિરિયં વિદત્થિ. તત્રાયં પાળિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આયામેન અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં પચ્છિમં ચીવરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮).

તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ તં યથાવુત્તજાતિપ્પમાણં ચીવરં દસાહપરમં કાલં અતિક્કામયતો, એત્થન્તરે યથા અતિરેકચીવરં ન હોતિ તથા અકુબ્બતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, તઞ્ચ ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, પાચિત્તિયાપત્તિ ચસ્સ હોતીતિ અત્થો. અથ વા નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગિયં, પુબ્બભાગે કત્તબ્બસ્સ વિનયકમ્મસ્સેતં નામં. નિસ્સગ્ગિયમસ્સ અત્થીતિ નિસ્સગ્ગિયમિચ્ચેવ. કિન્તં? પાચિત્તિયં. તં અતિક્કામયતો સનિસ્સગ્ગિયવિનયકમ્મં પાચિત્તિયં હોતીતિ અયમેત્થ અત્થો. પદભાજને પન પઠમં તાવ અત્થવિકપ્પં દસ્સેતું ‘‘તં અતિક્કામયતો નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ માતિકં ઠપેત્વા ‘‘એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, નિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પુન યસ્સ ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, યથા ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘસ્સ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ એકાદસે અરુણુગ્ગમનેતિ એત્થ યં દિવસં ચીવરં ઉપ્પન્નં તસ્સ યો અરુણો, સો ઉપ્પન્નદિવસનિસ્સિતો, તસ્મા ચીવરુપ્પાદદિવસએન સદ્ધિં એકાદસે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ વેદિતબ્બં. સચેપિ બહૂનિ એકજ્ઝં બન્ધિત્વા વા વેઠેત્વા વા ઠપિતાનિ એકાવ આપત્તિ. અબદ્ધાવેઠિતેસુ વત્થુગણનાય આપત્તિયો.

નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિ દેસેતબ્બાતિ કથં દેસેતબ્બા? યથા ખન્ધકે વુત્તં, કથઞ્ચ તત્થ વુત્તં? એવં વુત્તં – ‘‘તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો, તં પટિદેસેમી’’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). ઇધ પન સચે એકં ચીવરં હોતિ ‘‘એકં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ વત્તબ્બં. સચે દ્વે, ‘‘દ્વે’’તિ વત્તબ્બં. સચે બહૂનિ ‘‘સમ્બહુલાની’’તિ વત્તબ્બં. નિસ્સજ્જનેપિ સચે એકં યથાપાળિમેવ ‘‘ઇદં મે, ભન્તે, ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બં. સચે દ્વે વા બહૂનિ વા, ‘‘ઇમાનિ મે, ભન્તે, ચીવરાનિ દસાહાતિક્કન્તાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ, ઇમાનાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ વત્તબ્બં. પાળિં વત્તું અસક્કોન્તેન અઞ્ઞથાપિ વત્તબ્બં.

બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બાતિ ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ પટિગ્ગહેતબ્બા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં – ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ વિવરતિ ઉત્તાનિં કરોતિ દેસેતિ, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’ન્તિ.

તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ? ‘આમ, પસ્સામી’તિ. આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). દ્વીસુ પન સમ્બહુલાસુ વા પુરિમનયેનેવ વચનભેદો ઞાતબ્બો.

ચીવરદાનેપિ ‘‘સઙ્ઘો ઇમં ચીવરં ઇમાનિ ચીવરાની’’તિ વત્થુવસેન વચનભેદો વેદિતબ્બો. ગણસ્સ ચ પુગ્ગલસ્સ ચ નિસ્સજ્જનેપિ એસેવ નયો.

આપત્તિદેસનાપટિગ્ગહણેસુ પનેત્થ અયં પાળિ – ‘‘તેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના સમ્બહુલે ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સુ વચનીયા – ‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો તં પટિદેસેમી’તિ. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન તે ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા –

‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ વિવરતિ ઉત્તાનિં કરોતિ દેસેતિ. યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’ન્તિ.

તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ? ‘આમ, પસ્સામી’તિ. ‘આયતિં સંવરેય્યાસી’તિ.

તેન ભિક્ખુના એકં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘અહં, આવુસો, ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો તં પટિદેસેમી’તિ. તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ, આમ પસ્સામીતિ આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯). તત્થ પુરિમનયેનેવ આપત્તિયા નામગ્ગહણં વચનભેદો ચ વેદિતબ્બો.

યથા ચ ગણસ્સ નિસ્સજ્જને એવં દ્વિન્નં નિસ્સજ્જનેપિ પાળિ વેદિતબ્બા. યદિ હિ વિસેસો ભવેય્ય, યથેવ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિણ્ણન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બો. બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન તે ભિક્ખૂ ઞાપેતબ્બા’’તિઆદિના નયેન ‘‘તિણ્ણન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતુ’’ન્તિ વત્વા પુન ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું, એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, કાતબ્બો. થેરેન ભિક્ખુના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગ’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૧૬૮) નયેન વિસુંયેવ દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથો વુત્તો, એવમિધાપિ વિસું પાળિં વદેય્ય, યસ્મા પન નત્થિ, તસ્મા અવત્વા ગતોતિ, ગણસ્સ વુત્તા પાળિયેવેત્થ પાળિ.

આપત્તિપટિગ્ગહણે પન અયં વિસેસો, યથા ગણસ્સ નિસ્સજ્જિત્વા આપત્તિયા દેસિયમાનાય આપત્તિપટિગ્ગાહકો ભિક્ખુ ઞત્તિં ઠપેતિ, એવં અટ્ઠપેત્વા દ્વીસુ અઞ્ઞતરેન યથા એકપુગ્ગલો પટિગ્ગણ્હાતિ, એવં આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બા. દ્વિન્નઞ્હિ ઞત્તિટ્ઠપના નામ નત્થિ, યદિ સિયા દ્વિન્નં પારિસુદ્ધિઉપોસથં વિસું ન વદેય્ય.

નિસ્સટ્ઠચીવરદાનેપિ યથા ‘‘ઇમં ચીવરં આયસ્મતો દમ્મી’’તિ એકો વદતિ, એવં ‘‘ઇમં મયં ચીવરં આયસ્મતો દેમા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. ઇતો ગરુકતરાનિ હિ ઞત્તિદુતિયકમ્માનિપિ ‘‘અપલોકેત્વા કાતબ્બાની’’તિ વુત્તાનિ અત્થિ, તેસં એતં અનુલોમં નિસ્સટ્ઠચીવરં પન દાતબ્બમેવ અદાતું ન લબ્ભતિ, વિનયકમ્મમત્તઞ્હેતં. ન તં તેન સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા દિન્નમેવ હોતીતિ.

૪૬૮. દસાહાતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞીતિ દસાહં અતિક્કન્તે ચીવરે ‘‘અતિક્કન્તં ઇદ’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી, દસાહે વા અતિક્કન્તે ‘‘અતિક્કન્તો દસાહો’’તિ એવંસઞ્ઞી. નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતિ. યોપિ એવંસઞ્ઞી, તસ્સપિ તં ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયાપત્તિ ચ. સનિસ્સગ્ગિયવિનયકમ્મં વા પાચિત્તિયન્તિ ઉભોપિ અત્થવિકપ્પા યુજ્જન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થ.

અવિસ્સજ્જિતે વિસ્સજ્જિતસઞ્ઞીતિ કસ્સચિ અદિન્ને અપરિચ્ચત્તે ‘‘પરિચ્ચત્તં મયા’’તિ એવંસઞ્ઞી.

અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞીતિ અત્તનો ચીવરેન સદ્ધિં બહૂનિ અઞ્ઞેસં ચીવરાનિ એકતો ઠપિતાનિ ચોરા હરન્તિ. તત્રેસ અત્તનો ચીવરે અનટ્ઠે નટ્ઠસઞ્ઞી હોતિ. એસ નયો અવિનટ્ઠાદીસુપિ.

અવિલુત્તેતિ એત્થ પન ગબ્ભં ભિન્દિત્વા પસય્હાવહારવસેન અવિલુત્તેતિ વેદિતબ્બં.

અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સકિં નિવત્થં વા સકિં પારુતં વા કાયતો અમોચેત્વા દિવસમ્પિ વિચરતિ, એકાવ આપત્તિ. મોચેત્વા મોચેત્વા નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા પયોગે પયોગે દુક્કટં. દુન્નિવત્થં વા દુપ્પારુતં વા સણ્ઠપેન્તસ્સ અનાપત્તિ. અઞ્ઞસ્સ તં પરિભુઞ્જતોપિ અનાપત્તિ, ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ (પારા. ૫૭૦) આદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં. અનતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં પરિભોગં સન્ધાય વુત્તં.

૪૬૯. ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ એત્થ પન અધિટ્ઠાનુપગં વિકપ્પનુપગઞ્ચ વેદિતબ્બં. તત્રાયં પાળિ – અથ ખો ભિક્ખૂનં એતદહોસિ – ‘‘યાનિ તાનિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતાનિ ‘તિચીવર’ન્તિ વા ‘વસ્સિકસાટિકા’તિ વા ‘નિસીદન’ન્તિ વા ‘પચ્ચત્થરણ’ન્તિ વા ‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદી’તિ વા મુખપુઞ્છનચોળકન્તિ વા પરિક્ખારચોળન્તિ વા સબ્બાનિ તાનિ અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ નુ ખો ઉદાહુ વિકપ્પેતબ્બાની’’તિ, ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતું; નિસીદનં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; પચ્ચત્થરણં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં યાવઆબાધા અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતું; મુખપુઞ્છનચોળં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું; પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮).

‘‘તત્થ તિચીવરં’’ અધિટ્ઠહન્તેન રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા પમાણયુત્તમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. તસ્સ પમાણં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન સુગતચીવરતો ઊનકં વટ્ટતિ, લામકપરિચ્છેદેન સઙ્ઘાટિયા ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકં તિરિયં મુટ્ઠિત્તિકં પમાણં વટ્ટતિ. અન્તરવાસકો દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકો તિરિયં દ્વિહત્થોપિ વટ્ટતિ. પારુપણેનપિ હિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુન્તિ. વુત્તપ્પમાણતો પન અતિરેકં ઊનકઞ્ચ પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બં.

તત્થ યસ્મા ‘‘દ્વે ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાના – કાયેન વા અધિટ્ઠેતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠેતી’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તં, તસ્મા પુરાણસઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા નવં સઙ્ઘાટિં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન કાયેન અધિટ્ઠાતબ્બા. ઇદં કાયેન અધિટ્ઠાનં, તં યેન કેનચિ સરીરાવયવેન અફુસન્તસ્સ ન વટ્ટતિ. વાચાય અધિટ્ઠાને પન વચીભેદં કત્વા વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બા. તત્ર દુવિધં અધિટ્ઠાનં – સચે હત્થપાસે હોતિ ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. અથ અન્તોગબ્ભે વા ઉપરિપાસાદે વા સામન્તવિહારે વા હોતિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. એસ નયો ઉત્તરાસઙ્ગે અન્તરવાસકે ચ. નામમત્તમેવ હિ વિસેસો. તસ્મા સબ્બાનિ સઙ્ઘાટિં ઉત્તરાસઙ્ગં અન્તરવાસકન્તિ એવં અત્તનો નામેનેવ અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. સચે અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ સઙ્ઘાટિઆદીનિ કરોતિ, નિટ્ઠિતે રજને ચ કપ્પે ચ ઇમં ‘‘પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. અધિટ્ઠિતેન પન સદ્ધિં મહન્તતરમેવ દુતિયપટ્ટં વા ખણ્ડં વા સંસિબ્બન્તેન પુન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. સમે વા ખુદ્દકે વા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ.

તિચીવરં પન પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ ન વટ્ટતીતિ? મહાપદુમત્થેરો કિરાહ – ‘‘તિચીવરં તિચીવરમેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. સચે પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં લભેય્ય ઉદોસિતસિક્ખાપદે પરિહારો નિરત્થકો ભવેય્યા’’તિ. એવં વુત્તે કિર અવસેસા ભિક્ખૂ આહંસુ – ‘‘પરિક્ખારચોળમ્પિ ભગવતાવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વુત્તં, તસ્મા વટ્ટતી’’તિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં ‘‘પરિક્ખારચોળં નામ પાટેક્કં નિધાનમુખમેતન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઉદોસિતસિક્ખાપદે પન તિચીવરં અધિટ્ઠહિત્વા પરિહરન્તસ્સ પરિહારો વુત્તો’’તિ. ઉભતોવિભઙ્ગભાણકો પુણ્ણવાલિકવાસી મહાતિસ્સત્થેરોપિ કિર આહ – ‘‘મયં પુબ્બે મહાથેરાનં અસ્સુમ્હ, અરઞ્ઞવાસિનો ભિક્ખૂ રુક્ખસુસિરાદીસુ ચીવરં ઠપેત્વા પધાનં પદહનત્થાય ગચ્છન્તિ. સામન્તવિહારે ધમ્મસવનત્થાય ગતાનઞ્ચ નેસં સૂરિયે ઉટ્ઠિતે સામણેરા વા દહરભિક્ખૂ વા પત્તચીવરં ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્મા સુખપરિભોગત્થં તિચીવરં પરિક્ખારચોળન્તિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં પુબ્બે આરઞ્ઞિકા ભિક્ખૂ અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહારન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળમેવ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ.

‘‘વસ્સિકસાટિકા’’ અનતિરિત્તપ્પમાણા નામં ગહેત્વા વુત્તનયેનેવ ચત્તારો વસ્સિકે માસે અધિટ્ઠાતબ્બા, તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા. વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતિ. દ્વે પન ન વટ્ટન્તિ. ‘‘નિસીદનં’’ વુત્તનયેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, તઞ્ચ ખો પમાણયુત્તં એકમેવ, દ્વે ન વટ્ટન્તિ. ‘‘પચ્ચત્થરણ’’મ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, તં પન મહન્તમ્પિ વટ્ટતિ, એકમ્પિ વટ્ટતિ, બહૂનિપિ વટ્ટન્તિ. નીલમ્પિ પીતકમ્પિ સદસમ્પિ પુપ્ફદસમ્પીતિ સબ્બપ્પકારં વટ્ટતિ. સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ. ‘‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ’’ યાવ આબાધો અત્થિ, તાવ પમાણિકા અધિટ્ઠાતબ્બા. આબાધે વૂપસન્તે પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, એકાવ વટ્ટતિ. ‘‘મુખપુઞ્છનચોળં’’ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ, યાવ એકં ધોવિયતિ, તાવ અઞ્ઞં પરિભોગત્થાય ઇચ્છિતબ્બન્તિ દ્વે વટ્ટન્તિ. અપરે પન થેરા ‘‘નિધાનમુખમેતં બહૂનિપિ વટ્ટન્તી’’તિ વદન્તિ. પરિક્ખારચોળે ગણના નત્થિ, યત્તકં ઇચ્છતિ તત્તકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. થવિકાપિ પરિસ્સાવનમ્પિ વિકપ્પનુપગં પચ્છિમચીવરપ્પમાણં ‘‘પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. બહૂનિ એકતો કત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. ભેસજ્જનવકમ્મમાતાપિતુઆદીનં અત્થાય ઠપેન્તેનપિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. મઞ્ચભિસિ પીઠકભિસિ બિમ્બોહનં પાવારો કોજવોતિ એતેસુ પન સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે ચ અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિયેવ.

અધિટ્ઠિતચીવરં પન પરિભુઞ્જતો કથં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ? અઞ્ઞસ્સ દાનેન, અચ્છિન્દિત્વા ગહણેન, વિસ્સાસગ્ગાહેન, હીનાયાવત્તનેન, સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન, કાલંકિરિયાય, લિઙ્ગપરિવત્તનેન, પચ્ચુદ્ધરણેન, છિદ્દભાવેનાતિ ઇમેહિ નવહિ કારણેહિ વિજહતિ. તત્થ પુરિમેહિ અટ્ઠહિ સબ્બચીવરાનિ અધિટ્ઠાનં વિજહન્તિ, છિદ્દભાવેન પન તિચીવરસ્સેવ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ અધિટ્ઠાનવિજહનં વુત્તં, તઞ્ચ નખપિટ્ઠિપ્પમાણેન છિદ્દેન. તત્થ નખપિટ્ઠિપ્પમાણં કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખવસેન વેદિતબ્બં, છિદ્દઞ્ચ વિનિબ્બિદ્ધછિદ્દમેવ. છિદ્દસ્સ હિ અબ્ભન્તરે એકતન્તુ ચેપિ અચ્છિન્નો હોતિ, રક્ખતિ. તત્થ સઙ્ઘાટિયા ચ ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સ તિરિયન્તતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો ન ભિન્દતિ. અન્તરવાસકસ્સ પન દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સેવ તિરિયન્તતો ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો ન ભિન્દતિ. તસ્મા જાતે છિદ્દે તં ચીવરં અતિરેકચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, સૂચિકમ્મં કત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. મહાસુમત્થેરો પનાહ – ‘‘પમાણચીવરસ્સ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, મહન્તસ્સ પન પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતિ, અન્તોજાતં ભિન્દતી’’તિ. કરવીકતિસ્સત્થેરો આહ – ‘‘ખુદ્દકં મહન્તં ન પમાણં, દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સ વામહત્થે સઙ્ઘરિત્વા ઠપિતટ્ઠાને છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતિ, ઓરભાગે ભિન્દતિ. અન્તરવાસકસ્સપિ ઓવટ્ટિકં કરોન્તેન સઙ્ઘરિતટ્ઠાને છિદ્દં ન ભિન્દતિ, તતો ઓરં ભિન્દતી’’તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન તિચીવરે મહાસુમત્થેરવાદં પમાણં કત્વા ઉત્તરિમ્પિ ઇદં વુત્તં ‘‘પચ્છિમપ્પમાણં અધિટ્ઠાનં રક્ખતી’’તિ. પરિક્ખારચોળે દીઘસો અટ્ઠઙ્ગુલે સુગતઙ્ગુલેન તિરિયં ચતુરઙ્ગુલે યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. મહન્તે ચોળે તતો પરેન છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ. એસ નયો સબ્બેસુ અધિટ્ઠાતબ્બકેસુ ચીવરેસૂ’’તિ.

તત્થ યસ્મા સબ્બેસમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બકચીવરાનં વિકપ્પનુપગપચ્છિમપ્પમાણતો અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થિ, યઞ્હિ નિસીદન-કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ-વસ્સિકસાટિકાનં પમાણં વુત્તં, તં ઉક્કટ્ઠં, તતો ઉત્તરિ પટિસિદ્ધત્તા ન પચ્છિમં તતો હેટ્ઠા અપ્પટિસિદ્ધત્તા. તિચીવરસ્સાપિ સુગતચીવરપ્પમાણતો ઊનકત્તં ઉક્કટ્ઠપ્પમાણમેવ. પચ્છિમં પન વિસું સુત્તે વુત્તં નત્થિ. મુખપુઞ્છનપચ્ચત્થરણપરિક્ખારચોળાનં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો નત્થિયેવ. વિકપ્પનુપગપચ્છિમેન પન પચ્છિમપરિચ્છેદો વુત્તો. તસ્મા યં તાવ અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘પચ્છિમપ્પમાણં અધિટ્ઠાનં રક્ખતી’’તિ વત્વા તત્થ પરિક્ખારચોળસ્સેવ સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલચતુરઙ્ગુલપચ્છિમપ્પમાણં દસ્સેત્વા ઇતરેસં તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપભેદં પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય ‘‘એસ નયો સબ્બેસુ અધિટ્ઠાતબ્બકેસુચીવરેસૂ’’તિ વુત્તં, તં ન સમેતિ.

કરવીકતિસ્સત્થેરવાદેપિ દીઘન્તતોયેવ છિદ્દં દસ્સિતં, તિરિયન્તતો ન દસ્સિતં, તસ્મા સો અપરિચ્છિન્નો. મહાસુમત્થેરવાદે ‘‘પમાણચીવરસ્સ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, મહન્તસ્સ પન પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દતી’’તિ વુત્તં. ઇદં પન ન વુત્તં – ‘‘ઇદં નામ પમાણચીવરં ઇતો ઉત્તરિ મહન્તં ચીવર’’ન્તિ. અપિચેત્થ તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદં પચ્છિમપ્પમાણન્તિ અધિપ્પેતં. તત્થ યદિ પચ્છિમપ્પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દેય્ય, ઉક્કટ્ઠપત્તસ્સાપિ મજ્ઝિમપત્તસ્સ વા ઓમકપ્પમાણતો બહિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન ભિન્દેય્ય, ન ચ ન ભિન્દતિ. તસ્મા અયમ્પિ વાદો અપરિચ્છિન્નો.

યો પનાયં સબ્બપઠમો અટ્ઠકથાવાદો, અયમેવેત્થ પમાણં. કસ્મા? પરિચ્છેદસબ્ભાવતો. તિચીવરસ્સ હિ પચ્છિમપ્પમાણઞ્ચ છિદ્દપ્પમાણઞ્ચ છિદ્દુપ્પત્તિદેસપ્પમાણઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુયેવ પરિચ્છિન્દિત્વા વુત્તં, તસ્મા સ્વેવ વાદો પમાણં. અદ્ધા હિ સો ભગવતો અધિપ્પાયં અનુગન્ત્વા વુત્તો. ઇતરેસુ પન નેવ પરિચ્છેદો અત્થિ, ન પુબ્બાપરં સમેતીતિ.

યો પન દુબ્બલટ્ઠાને પઠમં અગ્ગળં દત્વા પચ્છા દુબ્બલટ્ઠાનં છિન્દિત્વા અપનેતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. મણ્ડલપરિવત્તનેપિ એસેવ નયો. દુપટ્ટસ્સ એકસ્મિં પટલે છિદ્દે વા જાતે ગળિતે વા અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ, ખુદ્દકં ચીવરં મહન્તં કરોતિ, મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. ઉભો કોટિયો મજ્ઝે કરોન્તો સચે પઠમં છિન્દિત્વા પચ્છા ઘટેતિ, અધિટ્ઠાનં ભિજ્જતિ. અથ ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન ભિજ્જતિ, રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતં કારાપેન્તસ્સાપિ અધિટ્ઠાનં અધિટ્ઠાનમેવાતિ. અયં તાવ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ એત્થ અધિટ્ઠાને વિનિચ્છયો.

વિકપ્પને પન દ્વે વિકપ્પના – સમ્મુખાવિકપ્પના ચ પરમ્મુખાવિકપ્પના ચ. કથં સમ્મુખાવિકપ્પના હોતીતિ? ચીવરાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં, અયમેકા સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભુઞ્જિતું પન વિસ્સજ્જેતું વા અધિટ્ઠાતું વા ન વટ્ટતિ. ‘‘મય્હં સન્તકં, મય્હં સન્તકાનિ પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ એવં પન વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

અપરોપિ નયો – તથેવ ચીવરાનં એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા તસ્સેવ ભિક્ખુનો સન્તિકે ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા વત્વા પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ અત્તના અભિરુચિતસ્સ યસ્સ કસ્સચિ નામં ગહેત્વા ‘‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો વિકપ્પેમી’તિ વા ‘તિસ્સાય ભિક્ખુનિયા, સિક્ખમાનાય, તિસ્સસ્સ સામણેરસ્સ, તિસ્સાય સામણેરિયા વિકપ્પેમી’’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં અપરાપિ સમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો સન્તકં…પે… તિસ્સાય સામણેરિયા સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

કથં પરમ્મુખાવિકપ્પના હોતીતિ? ચીવરાનં તથેવ એકબહુભાવં સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘‘ઇમં ચીવર’ન્તિ વા ‘ઇમાનિ ચીવરાની’તિ વા ‘એતં ચીવર’ન્તિ વા ‘એતાનિ ચીવરાની’’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્તબ્બં. તેન વત્તબ્બો – ‘‘કો તે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા’’તિ? તતો ઇતરેન પુરિમનયેનેવ ‘‘તિસ્સો ભિક્ખૂતિ વા…પે… તિસ્સા સામણેરી’’તિ વા વત્તબ્બં. પુન તેન ભિક્ખુના ‘‘અહં તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો દમ્મીતિ વા…પે… તિસ્સાય સામણેરિયા દમ્મી’’તિ વા વત્તબ્બં, અયં પરમ્મુખાવિકપ્પના. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતિ, પરિભોગાદીસુ પન એકમ્પિ ન વટ્ટતિ. તેન પન ભિક્ખુના દુતિયસમ્મુખાવિકપ્પનાયં વુત્તનયેનેવ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. તતોપભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તિ.

દ્વિન્નં વિકપ્પનાનં કિં નાનાકરણં? સમ્મુખાવિકપ્પનાયં સયં વિકપ્પેત્વા પરેન પચ્ચુદ્ધરાપેતિ. પરમ્મુખાવિકપ્પનાય પરેનેવ વિકપ્પાપેત્વા પરેનેવ પચ્ચુદ્ધરાપેતિ, ઇદમેત્થ નાનાકરણં. સચે પન યસ્સ વિકપ્પેતિ, સો પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતિ, ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતું, તં ચીવરં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ બ્યત્તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા પુન વિકપ્પેત્વા પચ્ચુદ્ધરાપેતબ્બં. વિકપ્પિતવિકપ્પના નામેસા વટ્ટતિ. અયં ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ ઇમસ્મિં પદે વિનિચ્છયો.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિઆદિવચનતો ચ ઇદં ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તવચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, ન ચ વિરુદ્ધં તથાગતા ભાસન્તિ. તસ્મા એવમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો, તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેનેવ પરિહરતો અધિટ્ઠાતુમેવ અનુજાનામિ, ન વિકપ્પેતું. વસ્સિકસાટિકં પન ચાતુમાસતો પરં વિકપ્પેતુમેવ ન અધિટ્ઠાતું. એવઞ્ચ સતિ યો તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતિ, તસ્સ તિચીવરાધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતિ. દસાહાતિક્કમે ચ અનાપત્તીતિ એતેનુપાયેન સબ્બત્થ વિકપ્પનાય અપ્પટિસિદ્ધભાવો વેદિતબ્બો.

વિસ્સજ્જેતીતિ અઞ્ઞસ્સ દેતિ. કથં પન દિન્નં હોતિ, કથં ગહિતં? ‘‘ઇમં તુય્હં દેમિ દદામિ દજ્જામિ ઓણોજેમિ પરિચ્ચજામિ નિસ્સજ્જામિ વિસ્સજ્જામીતિ વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દેમિ…પે… નિસ્સજ્જામી’’તિ વા વદતિ, સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ દિન્નંયેવ હોતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચ. ‘‘તવ સન્તકં કરોહિ, તવ સન્તકં હોતુ, તવ સન્તકં કરિસ્સસી’’તિ વુત્તે ‘‘મમ સન્તકં કરોમિ, મમ સન્તકં હોતુ, મમ સન્તકં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ, દુદ્દિન્નં દુગ્ગહિતઞ્ચ. નેવ દાતા દાતું જાનાતિ, ન ઇતરો ગહેતું. સચે પન ‘‘તવ સન્તકં કરોહી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’’તિ ગણ્હાતિ, સુગ્ગહિતં. સચે પન ‘‘એકો ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરો ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ પુન સો ‘‘દિન્નં મયા તુય્હં, ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ઇતરોપિ ‘‘ન મય્હં ઇમિના અત્થો’’તિ વદતિ. તતો પુરિમોપિ ‘‘મયા દિન્ન’’ન્તિ દસાહં અતિક્કામેતિ, પચ્છિમોપિ ‘‘મયા પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ. કસ્સ આપત્તીતિ? ન કસ્સચિ આપત્તિ. યસ્સ પન રુચ્ચતિ, તેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

યો પન અધિટ્ઠાને વેમતિકો, તેન કિં કાતબ્બં? વેમતિકભાવં આરોચેત્વા સચે અનધિટ્ઠિતં ભવિસ્સતિ, એવં મે કપ્પિયં હોતીતિ વત્વા વુત્તનયેનેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં. ન હિ એવં જાનાપેત્વા વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સ મુસાવાદો હોતિ. કેચિ પન ‘‘એકેન ભિક્ખુના વિસ્સાસં ગહેત્વા પુન દિન્નં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. ન હિ તસ્સેતં વિનયકમ્મં, નાપિ તં એત્તકેન અઞ્ઞં વત્થું હોતિ.

નસ્સતીતિઆદિ ઉત્તાનત્થમેવ. યો ન દદેય્ય આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ ‘‘મય્હં દિન્નં ઇમિના’’તિ ઇમાય સઞ્ઞાય ન દેન્તસ્સ દુક્કટં. તસ્સ સન્તકભાવં પન ઞત્વા લેસેન અચ્છિન્દન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બોતિ.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં કથિનસમુટ્ઠાનં નામ કાયવાચાતો ચ કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, અનધિટ્ઠાનેન ચ અવિકપ્પનેન ચ આપજ્જનતો અકિરિયં, સઞ્ઞાય અભાવેપિ ન મુચ્ચતિ, અજાનન્તોપિ આપજ્જતીતિ નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.