૧૩. કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૧. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવાતિ કુલદૂસકસિક્ખાપદં. તત્થ અસ્સજિપુનબ્બસુકા નામાતિ અસ્સજિ ચેવ પુનબ્બસુકો ચ. કીટાગિરિસ્મિન્તિ એવંનામકે જનપદે. આવાસિકા હોન્તીતિ એત્થ આવાસો એતેસં અત્થીતિ આવાસિકા. ‘‘આવાસો’’તિ વિહારો વુચ્ચતિ. સો યેસં આયત્તો નવકમ્મકરણપુરાણપટિસઙ્ખરણાદિભારહારતાય, તે આવાસિકા. યે પન કેવલં વિહારે વસન્તિ, તે નેવાસિકાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇમે આવાસિકા અહેસું. અલજ્જિનો પાપભિક્ખૂતિ નિલ્લજ્જા લામકભિક્ખૂ, તે હિ છબ્બગ્ગિયાનં જેટ્ઠકછબ્બગ્ગિયા.

સાવત્થિયં કિર છ જના સહાયકા ‘‘કસિકમ્માદીનિ દુક્કરાનિ, હન્દ મયં સમ્મા પબ્બજામ! પબ્બજન્તેહિ ચ ઉપ્પન્ને કિચ્ચે નિત્થરણકટ્ઠાને પબ્બજિતું વટ્ટતી’’તિ સમ્મન્તયિત્વા દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં સન્તિકે પબ્બજિંસુ. તે પઞ્ચવસ્સા હુત્વા માતિકં પગુણં કત્વા મન્તયિંસુ ‘‘જનપદો નામ કદાચિ સુભિક્ખો હોતિ કદાચિ દુબ્ભિક્ખો, મયં મા એકટ્ઠાને વસિમ્હ, તીસુ ઠાનેસુ વસામા’’તિ. તતો પણ્ડુકલોહિતકે આહંસુ – ‘‘આવુસો, સાવત્થિ નામ સત્તપઞ્ઞાસાય કુલસતસહસ્સેહિ અજ્ઝાવુત્થા, અસીતિગામસહસ્સપટિમણ્ડિતાનં તિયોજનસતિકાનં દ્વિન્નં કાસિકોસલરટ્ઠાનં આયમુખભૂતા, તત્ર તુમ્હે ધુરટ્ઠાનેયેવ પરિવેણાનિ કારેત્વા અમ્બપનસનાળિકેરાદીનિ રોપેત્વા પુપ્ફેહિ ચ ફલેહિ ચ કુલાનિ સઙ્ગણ્હન્તા કુલદારકે પબ્બાજેત્વા પરિસં વડ્ઢેથા’’તિ.

મેત્તિયભૂમજકે આહંસુ – ‘‘આવુસો, રાજગહં નામ અટ્ઠારસહિ મનુસ્સકોટીહિ અજ્ઝાવુત્થં અસીતિગામસહસ્સપટિમણ્ડિતાનં તિયોજનસતિકાનં દ્વિન્નં અઙ્ગમગધરટ્ઠાનં આયમુખભૂતં, તત્ર તુમ્હે ધુરટ્ઠાનેયેવ…પે… પરિસં વડ્ઢેથા’’તિ.

અસ્સજિપુનબ્બસુકે આહંસુ – ‘‘આવુસો, કીટાગિરિ નામ દ્વીહિ મેઘેહિ અનુગ્ગહિતો તીણિ સસ્સાનિ પસવન્તિ, તત્ર તુમ્હે ધુરટ્ઠાનેયેવ પરિવેણાનિ કારેત્વા…પે… પરિસં વડ્ઢેથા’’તિ. તે તથા અકંસુ. તેસુ એકમેકસ્સ પક્ખસ્સ પઞ્ચ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ પરિવારા, એવં સમધિકં દિયડ્ઢભિક્ખુસહસ્સં હોતિ. તત્ર પણ્ડુકલોહિતકા સપરિવારા સીલવન્તોવ ભગવતા સદ્ધિં જનપદચારિકમ્પિ ચરન્તિ, તે અકતવત્થું ઉપ્પાદેન્તિ, પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં પન ન મદ્દન્તિ, ઇતરે સબ્બે અલજ્જિનો અકતવત્થુઞ્ચ ઉપ્પાદેન્તિ, પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદઞ્ચ મદ્દન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘અલજ્જિનો પાપભિક્ખૂ’’તિ.

એવરૂપન્તિ એવંજાતિકં. અનાચારં આચરન્તીતિ અનાચરિતબ્બં આચરન્તિ, અકાતબ્બં કરોન્તિ. માલાવચ્છન્તિ તરુણપુપ્ફરુક્ખં, તરુણકા હિ પુપ્ફરુક્ખાપિ પુપ્ફગચ્છાપિ માલાવચ્છા ત્વેવ વુચ્ચન્તિ, તે ચ અનેકપ્પકારં માલાવચ્છં સયમ્પિ રોપેન્તિ, અઞ્ઞેનપિ રોપાપેન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘માલાવચ્છં રોપેન્તિપિ રોપાપેન્તિપી’’તિ. સિઞ્ચન્તીતિ સયમેવ ઉદકેન સિઞ્ચન્તિ. સિઞ્ચાપેન્તીતિ અઞ્ઞેનપિ સિઞ્ચાપેન્તિ.

એત્થ પન અકપ્પિયવોહારો કપ્પિયવોહારો પરિયાયો ઓભાસો નિમિત્તકમ્મન્તિ ઇમાનિ પઞ્ચ જાનિતબ્બાનિ. તત્થ અકપ્પિયવોહારો નામ અલ્લહરિતાનં કોટ્ટનં કોટ્ટાપનં, આવાટસ્સ ખણનં ખણાપનં, માલાવચ્છસ્સ રોપનં રોપાપનં, આળિયા બન્ધનં બન્ધાપનં, ઉદકસ્સ સેચનં સેચાપનં, માતિકાય સમ્મુખકરણં કપ્પિયઉદકસિઞ્ચનં હત્થમુખપાદધોવનન્હાનોદકસિઞ્ચનન્તિ. કપ્પિયવોહારો નામ ‘‘ઇમં રુક્ખં જાન, ઇમં આવાટં જાન, ઇમં માલાવચ્છં જાન, એત્થ ઉદકં જાના’’તિ વચનં સુક્ખમાતિકાય ઉજુકરણઞ્ચ. પરિયાયો નામ ‘‘પણ્ડિતેન નામ માલાવચ્છાદયો રોપાપેતબ્બા નચિરસ્સેવ ઉપકારાય સંવત્તન્તી’’તિઆદિવચનં. ઓભાસો નામ કુદાલખણિત્તાદીનિ ચ માલાવચ્છે ચ ગહેત્વા ઠાનં, એવં ઠિતઞ્હિ સામણેરાદયો દિસ્વા થેરો કારાપેતુકામોતિ ગન્ત્વા કરોન્તિ. નિમિત્તકમ્મં નામ કુદાલ-ખણિત્તિ-વાસિ-ફરસુ-ઉદકભાજનાનિ આહરિત્વા સમીપે ઠપનં.

ઇમાનિ પઞ્ચપિ કુલસઙ્ગહત્થાય રોપને ન વટ્ટન્તિ, ફલપરિભોગત્થાય કપ્પિયાકપ્પિયવોહારદ્વયમેવ ન વટ્ટતિ, ઇતરત્તયં વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘કપ્પિયવોહારોપિ વટ્ટતિ. યઞ્ચ અત્તનો પરિભોગત્થાય વટ્ટતિ, તં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા અત્થાયપિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

આરામત્થાય પન વનત્થાયચ છાયત્થાય ચ અકપ્પિયવોહારમત્તમેવ ન ચ વટ્ટતિ, સેસં વટ્ટતિ, ન કેવલઞ્ચ સેસં યંકિઞ્ચિ માતિકમ્પિ ઉજું કાતું કપ્પિયઉદકં સિઞ્ચિતું ન્હાનકોટ્ઠકં કત્વા ન્હાયિતું હત્થપાદમુખધોવનુદકાનિ ચ તત્થ છડ્ડેતુમ્પિ વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન કુરુન્દિયઞ્ચ ‘‘કપ્પિયપથવિયં સયં રોપેતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. આરામાદિઅત્થાય પન રોપિતસ્સ વા રોપાપિતસ્સ વા ફલં પરિભુઞ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ.

ઓચિનનઓચિનાપને પકતિયાપિ પાચિત્તિયં. કુલદૂસનત્થાય પન પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચ. ગન્થનાદીસુ ચ ઉરચ્છદપરિયોસાનેસુ કુલદૂસનત્થાય અઞ્ઞત્થાય વા કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ. કસ્મા? અનાચારત્તા, ‘‘પાપસમાચારો’’તિ એત્થ વુત્તપાપસમાચારત્તા ચ. આરામાદિઅત્થાય રુક્ખરોપને વિય વત્થુપૂજનત્થાય કસ્મા ન અનાપત્તીતિ ચે? અનાપત્તિયેવ. યથા હિ તત્થ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયાદીહિ ચ અનાપત્તિ તથા વત્થુપૂજત્થાયપિ અનાપત્તિયેવ.

નનુ ચ તત્થ ‘‘કપ્પિયપથવિયં સયં રોપેતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તન્તિ? વુત્તં, ન પન મહાઅટ્ઠકથાયં. અથાપિ મઞ્ઞેય્યાસિ ઇતરાસુ વુત્તમ્પિ પમાણં. મહાઅટ્ઠકથાયઞ્ચ કપ્પિયઉદકસેચનં વુત્તં, તં કથન્તિ? તમ્પિ ન વિરુજ્ઝતિ. તત્ર હિ અવિસેસેન ‘‘રુક્ખં રોપેન્તિપિ રોપાપેન્તિપિ, સિઞ્ચન્તિપિ સિઞ્ચાપેન્તિપી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘માલાવચ્છ’’ન્તિ વદન્તો ઞાપેતિ ‘‘કુલસઙ્ગહત્થાય પુપ્ફફલૂપગમેવ સન્ધાયેતં વુત્તં, અઞ્ઞત્ર પન પરિયાયો અત્થી’’તિ. તસ્મા તત્થ પરિયાયં, ઇધ ચ પરિયાયાભાવં ઞત્વા યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં સુવુત્તમેવ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘બુદ્ધેન ધમ્મો વિનયો ચ વુત્તો;

યો તસ્સ પુત્તેહિ તથેવ ઞાતો;

સો યેહિ તેસં મતિમચ્ચજન્તા;

યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસુ.

‘‘તસ્મા હિ યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં;

તં વજ્જયિત્વાન પમાદલેખં;

સબ્બમ્પિ સિક્ખાસુ સગારવાનં;

યસ્મા પમાણં ઇધ પણ્ડિતાન’’ન્તિ.

સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. તત્થ સિયા યદિ વત્થુપૂજનત્થાયપિ ગન્થાનાદીસુ આપત્તિ, હરણાદીસુ કસ્મા અનાપત્તીતિ? કુલિત્થીઆદીનં અત્થાય હરણતો હરણાધિકારે હિ વિસેસેત્વા તે કુલિત્થીનન્તિઆદિ વુત્તં, તસ્મા બુદ્ધાદીનં અત્થાય હરન્તસ્સ અનાપત્તિ.

તત્થ એકતોવણ્ટિકન્તિ પુપ્ફાનં વણ્ટે એકતો કત્વા કતમાલં. ઉભતોવણ્ટિકન્તિ ઉભોહિ પસ્સેહિ પુપ્ફવણ્ટે કત્વા કતમાલં. મઞ્જરિકન્તિઆદીસુ પન મઞ્જરી વિય કતા પુપ્ફવિકતિ મઞ્જરિકાતિ વુચ્ચતિ. વિધૂતિકાતિ સૂચિયા વા સલાકાય વા સિન્દુવારપુપ્ફાદીનિ વિજ્ઝિત્વા કતા. વટંસકોતિ વતંસકો. આવેળાતિ કણ્ણિકા. ઉરચ્છદોતિ હારસદિસં ઉરે ઠપનકપુપ્ફદામં. અયં તાવ એત્થ પદવણ્ણના.

અયં પન આદિતો પટ્ઠાય વિત્થારેન આપત્તિવિનિચ્છયો. કુલદૂસનત્થાય અકપ્પિયપથવિયં માલાવચ્છં રોપેન્તસ્સ પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચ, તથા અકપ્પિયવોહારેન રોપાપેન્તસ્સ. કપ્પિયપથવિયં રોપનેપિ રોપાપનેપિ દુક્કટમેવ. ઉભયત્થાપિ સકિં આણત્તિયા બહુન્નમ્પિ રોપને એકમેવ સપાચિત્તિયદુક્કટં વા સુદ્ધદુક્કટં વા હોતિ. પરિભોગત્થાય હિ કપ્પિયભૂમિયં વા અકપ્પિયભૂમિયં વા કપ્પિયવોહારેન રોપાપને અનાપત્તિ. આરામાદિઅત્થાયપિ અકપ્પિયપથવિયં રોપેન્તસ્સ વા અકપ્પિયવચનેન રોપાપેન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં. અયં પન નયો મહાઅટ્ઠકથાયં ન સુટ્ઠુ વિભત્તો, મહાપચ્ચરિયં વિભત્તોતિ.

સિઞ્ચનસિઞ્ચાપને પન અકપ્પિયઉદકેન સબ્બત્થ પાચિત્તિયં, કુલદૂસનપરિભોગત્થાય દુક્કટમ્પિ. કપ્પિયેન તેસંયેવ દ્વિન્નમત્થાય દુક્કટં. પરિભોગત્થાય ચેત્થ કપ્પિયવોહારેન સિઞ્ચાપને અનાપત્તિ. આપત્તિટ્ઠાને પન ધારાવચ્છેદવસેન પયોગબહુલતાય આપત્તિબહુલતા વેદિતબ્બા.

કુલદૂસનત્થાય ઓચિનને પુપ્ફગણનાય દુક્કટપાચિત્તિયાનિ અઞ્ઞત્થ પાચિત્તિયાનેવ. બહૂનિ પન પુપ્ફાનિ એકપયોગેન ઓચિનન્તો પયોગવસેન કારેતબ્બો. ઓચિનાપને કુલદૂસનત્થાય સકિં આણત્તો બહુમ્પિ ઓચિનતિ, એકમેવ સપાચિત્તિયદુક્કટં, અઞ્ઞત્ર પાચિત્તિયમેવ.

ગન્થનાદીસુ સબ્બાપિ છ પુપ્ફવિકતિયો વેદિતબ્બા – ગન્થિમં, ગોપ્ફિમં, વેધિમં, વેઠિમં, પૂરિમં, વાયિમન્તિ. તત્થ ‘‘ગન્થિમં’’ નામ સદણ્ડકેસુ વા ઉપ્પલપદુમાદીસુ અઞ્ઞેસુ વા દીઘવણ્ટેસુ પુપ્ફેસુ દટ્ઠબ્બં. દણ્ડકેન દણ્ડકં વણ્ટેન વા વણ્ટં ગન્થેત્વા કતમેવ હિ ગન્થિમં. તં ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા કાતુમ્પિ અકપ્પિયવચનેન કારાપેતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. એવં જાન, એવં કતે સોભેય્ય, યથા એતાનિ પુપ્ફાનિ ન વિકિરિયન્તિ તથા કરોહીતિઆદિના પન કપ્પિયવચનેન કારેતું વટ્ટતિ.

‘‘ગોપ્ફિમં’’ નામ સુત્તેન વા વાકાદીહિ વા વસ્સિકપુપ્ફાદીનં એકતોવણ્ટિકઉભતોવણ્ટિકમાલાવસેન ગોપ્ફનં, વાકં વા રજ્જું વા દિગુણં કત્વા તત્થ અવણ્ટકાનિ નીપપુપ્ફાદીનિ પવેસેત્વા પટિપાટિયા બન્ધન્તિ, એતમ્પિ ગોપ્ફિમમેવ. સબ્બં પુરિમનયેનેવ ન વટ્ટતિ.

‘‘વેધિમં’’ નામ સવણ્ટકાનિ વસ્સિકપુપ્ફાદીનિ વણ્ટેસુ, અવણ્ટકાનિ વા વકુલપુપ્ફાદીનિ અન્તોછિદ્દે સૂચિતાલહીરાદીહિ વિનિવિજ્ઝિત્વા આવુનન્તિ, એતં વેધિમં નામ, તમ્પિ પુરિમનયેનેવ ન વટ્ટતિ. કેચિ પન કદલિક્ખન્ધમ્હિ કણ્ટકે વા તાલહીરાદીનિ વા પવેસેત્વા તત્થ પુપ્ફાનિ વિજ્ઝિત્વા ઠપેન્તિ, કેચિ કણ્ટકસાખાસુ, કેચિ પુપ્ફચ્છત્તપુપ્ફકૂટાગારકરણત્થં છત્તે ચ ભિત્તિયઞ્ચ પવેસેત્વા ઠપિતકણ્ટકેસુ, કેચિ ધમ્માસનવિતાને બદ્ધકણ્ટકેસુ, કેચિ કણિકારપુપ્ફાદીનિ સલાકાહિ વિજ્ઝન્તિ, છત્તાધિછત્તં વિય ચ કરોન્તિ, તં અતિઓળારિકમેવ. પુપ્ફવિજ્ઝનત્થં પન ધમ્માસનવિતાને કણ્ટકમ્પિ બન્ધિતું કણ્ટકાદીહિ વા એકપુપ્ફમ્પિ વિજ્ઝિતું પુપ્ફેયેવ વા પુપ્ફં પવેસેતું ન વટ્ટતિ. જાલવિતાનવેદિક-નાગદન્તક પુપ્ફપટિચ્છકતાલપણ્ણગુળકાદીનં પન છિદ્દેસુ અસોકપિણ્ડિયા વા અન્તરેસુ પુપ્ફાનિ પવેસેતું ન દોસો. એતં વેધિમં નામ ન હોતિ. ધમ્મરજ્જુયમ્પિ એસેવ નયો.

‘‘વેઠિમં’’ નામ પુપ્ફદામપુપ્ફહત્થકેસુ દટ્ઠબ્બં. કેચિ હિ મત્થકદામં કરોન્તા હેટ્ઠા ઘટકાકારં દસ્સેતું પુપ્ફેહિ વેઠેન્તિ, કેચિ અટ્ઠટ્ઠ વા દસ દસ વા ઉપ્પલપુપ્ફાદીનિ સુત્તેન વા વાકેન વા દણ્ડકેસુ બન્ધિત્વા ઉપ્પલહત્થકે વા પદુમહત્થકે વા કરોન્તિ, તં સબ્બં પુરિમનયેનેવ ન વટ્ટતિ. સામણેરેહિ ઉપ્પાટેત્વા થલે ઠપિતઉપ્પલાદીનિ કાસાવેન ભણ્ડિકમ્પિ બન્ધિતું ન વટ્ટતિ. તેસંયેવ પન વાકેન વા દણ્ડકેન વા બન્ધિતું અંસભણ્ડિકં વા કાતું વટ્ટતિ. અંસભણ્ડિકા નામ ખન્ધે ઠપિતકાસાવસ્સ ઉભો અન્તે આહરિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા તસ્મિં પસિબ્બકે વિય પુપ્ફાનિ પક્ખિપન્તિ, અયં વુચ્ચતિ અંસભણ્ડિકા, એતં કાતું વટ્ટતિ. દણ્ડકેહિ પદુમિનિપણ્ણં વિજ્ઝિત્વા ઉપ્પલાદીનિ પણ્ણેન વેઠેત્વા ગણ્હન્તિ, તત્રાપિ પુપ્ફાનં ઉપરિ પદુમિનિપણ્ણમેવ બન્ધિતું વટ્ટતિ. હેટ્ઠા દણ્ડકં પન બન્ધિતું ન વટ્ટતિ.

‘‘પૂરિમં’’ નામ માલાગુણે ચ પુપ્ફપટે ચ દટ્ઠબ્બં. યો હિ માલાગુણેન ચેતિયં વા બોધિં વા વેદિકં વા પરિક્ખિપન્તો પુન આનેત્વા પૂરિમઠાનં અતિક્કામેતિ, એત્તાવતાપિ પૂરિમં નામ હોતિ. કો પન વાદો અનેકક્ખત્તું પરિક્ખિપન્તસ્સ, નાગદન્ત-કન્તરેહિ પવેસેત્વા હરન્તો ઓલમ્બકં કત્વા પુન નાગદન્તકં પરિક્ખિપતિ, એતમ્પિ પૂરિમં નામ. નાગદન્તકે પન પુપ્ફવલયં પવેસેતું વટ્ટતિ. માલાગુણેહિ પુપ્ફપટં કરોન્તિ. તત્રાપિ એકમેવ માલાગુણં હરિતું વટ્ટતિ. પુન પચ્ચાહરતો પૂરિમમેવ હોતિ, તં સબ્બં પુરિમનયેનેવ ન વટ્ટતિ. માલાગુણેહિ પન બહૂહિપિ કતં પુપ્ફદામં લભિત્વા આસનમત્થકાદીસુ બન્ધિતું વટ્ટતિ. અતિદીઘં પન માલાગુણં એકવારં હરિત્વા વા પરિક્ખિપિત્વા વા પુન અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો દાતું વટ્ટતિ. તેનાપિ તથેવ કાતું વટ્ટતિ.

‘‘વાયિમં’’ નામ પુપ્ફજાલપુપ્ફપટપુપ્ફરૂપેસુ દટ્ઠબ્બં. ચેતિયેસુ પુપ્ફજાલં કરોન્તસ્સ એકમેકમ્હિ જાલચ્છિદ્દે દુક્કટં. ભિત્તિચ્છત્તબોધિત્થમ્ભાદીસુપિ એસેવ નયો. પુપ્ફપટં પન પરેહિ પૂરિતમ્પિ વાયિતું ન લબ્ભતિ. ગોપ્ફિમપુપ્ફેહેવ હત્થિઅસ્સાદિરૂપકાનિ કરોન્તિ, તાનિપિ વાયિમટ્ઠાને તિટ્ઠન્તિ. પુરિમનયેનેવ સબ્બં ન વટ્ટતિ. અઞ્ઞેહિ કતપરિચ્છેદે પન પુપ્ફાનિ ઠપેન્તેન હત્થિઅસ્સાદિરૂપકમ્પિ કાતું વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન કલમ્બકેન અડ્ઢચન્દકેન ચ સદ્ધિં અટ્ઠપુપ્ફવિકતિયો વુત્તા. તત્થ કલમ્બકોતિ અડ્ઢચન્દકન્તરે ઘટિકદામઓલમ્બકો વુત્તો. ‘‘અડ્ઢચન્દકો’’તિ અડ્ઢચન્દાકારેન માલાગુણપરિક્ખેપો. તદુભયમ્પિ પૂરિમેયેવ પવિટ્ઠં. કુરુન્દિયં પન ‘‘દ્વે તયો માલાગુણે એકતો કત્વા પુપ્ફદામકરણમ્પિ વાયિમંયેવા’’તિ વુત્તં. તમ્પિ ઇધ પૂરિમટ્ઠાનેયેવ પવિટ્ઠં, ન કેવલઞ્ચ પુપ્ફગુળદામમેવ પિટ્ઠમયદામમ્પિ ગેણ્ડુકપુપ્ફદામમ્પિ કુરુન્દિયં વુત્તં, ખરપત્તદામમ્પિ સિક્ખાપદસ્સ સાધારણત્તા ભિક્ખૂનમ્પિ ભિક્ખુનીનમ્પિ નેવ કાતું ન કારાપેતું વટ્ટતિ. પૂજાનિમિત્તં પન કપ્પિયવચનં સબ્બત્થ વત્તું વટ્ટતિ. પરિયાયઓભાસનિમિત્તકમ્માનિ વટ્ટન્તિયેવ.

તુવટ્ટેન્તીતિ નિપજ્જન્તિ. લાસેન્તીતિ પીતિયા ઉપ્પિલવમાના વિય ઉટ્ઠહિત્વા લાસિયનાટકં નાટેન્તિ, રેચકં દેન્તિ. નચ્ચન્તિયાપિ નચ્ચન્તીતિ યદા નાટકિત્થી નચ્ચતિ, તદા તેપિ તસ્સા પુરતો વા પચ્છતો વા ગચ્છન્તા નચ્ચન્તિ. નચ્ચન્તિયાપિ ગાયન્તીતિ યદા સા નચ્ચતિ, તદા નચ્ચાનુરૂપં ગાયન્તિ. એસ નયો સબ્બત્થ. અટ્ઠપદેપિ કીળન્તીતિ અટ્ઠપદફલકે જૂતં કીળન્તિ. તથા દસપદે, આકાસેપીતિ અટ્ઠપદદસપદેસુ વિય આકાસેયેવ કીળન્તિ. પરિહારપથેપીતિ ભૂમિયં નાનાપથમણ્ડલં કત્વા તત્થ પરિહરિતબ્બપથં પરિહરન્તા કીળન્તિ. સન્તિકાયપિ કીળન્તીતિ સન્તિકકીળાય કીળન્તિ, એકજ્ઝં ઠપિતા સારિયો વા પાસાણસક્ખરાયો વા અચાલેન્તા નખેનેવ અપનેન્તિ ચ ઉપનેન્તિ ચ, સચે તત્થ કાચિ ચલતિ, પરાજયો હોતિ. ખલિકાયાતિ જૂતફલકે પાસકકીળાય કીળન્તિ. ઘટિકાયાતિ ઘટિકા વુચ્ચતિ દણ્ડકકીળા, તાય કીળન્તિ. દીઘદણ્ડકેન રસ્સદણ્ડકં પહરન્તા વિચરન્તિ.

સલાકહત્થેનાતિ લાખાય વા મઞ્જટ્ઠિયા વા પિટ્ઠઉદકે વા સલાકહત્થં તેમેત્વા ‘‘કિં હોતૂ’’તિ ભૂમિયં વા ભિત્તિયં વા તં પહરિત્વા હત્થિઅસ્સાદીરૂપાનિ દસ્સેન્તા કીળન્તિ. અક્ખેનાતિ ગુળેન. પઙ્ગચીરેનાતિ પઙ્ગચીરં વુચ્ચતિ પણ્ણનાળિકા, તં ધમન્તા કીળન્તિ. વઙ્કકેનાતિ ગામદારકાનં કીળનકેન ખુદ્દકનઙ્ગલેન. મોક્ખચિકાયાતિ મોક્ખચિકા વુચ્ચતિ સમ્પરિવત્તકકીળા, આકાસે વા દણ્ડં ગહેત્વા, ભૂમિયં વા સીસં ઠપેત્વા હેટ્ઠુપરિયભાવેન પરિવત્તન્તા કીળન્તીતિ અત્થો. ચિઙ્ગુલકેનાતિ ચિઙ્ગુલકં વુચ્ચતિ તાલપણ્ણાદીહિ કતં વાતપ્પહારેન પરિબ્ભમનચક્કં, તેન કીળન્તિ. પત્તાળ્હકેનાતિ પત્તાળ્હકં વુચ્ચતિ પણ્ણનાળિ, તાય વાલિકાદીનિ મિનન્તા કીળન્તિ. રથકેનાતિ ખુદ્દકરથેન. ધનુકેનાતિ ખુદ્દકધનુના.

અક્ખરિકાયાતિ અક્ખરિકા વુચ્ચતિ આકાસે વા પિટ્ઠિયં વા અક્ખરજાનનકીળા, તાય કીળન્તિ. મનેસિકાયાતિ મનેસિકા વુચ્ચતિ મનસા ચિન્તિતજાનનકીળા, તાય કીળન્તિ. યથાવજ્જેનાતિ યથાવજ્જં વુચ્ચતિ કાણકુણિકખઞ્જાદીનં યં યં વજ્જં તં તં પયોજેત્વા દસ્સનકીળા તાય કીળન્તિ, વેલમ્ભકા વિય. હત્થિસ્મિમ્પિ સિક્ખન્તીતિ હત્થિનિમિત્તં યં સિપ્પં સિક્ખિતબ્બં, તં સિક્ખન્તિ. એસેવ નયો અસ્સાદીસુ. ધાવન્તિપીતિ પરમ્મુખા ગચ્છન્તા ધાવન્તિ. આધાવન્તિપીતિ યત્તકં ધાવન્તિ, તત્તકમેવ અભિમુખા પુન આગચ્છન્તા આધાવન્તિ. નિબ્બુજ્ઝન્તીતિ મલ્લયુદ્ધં કરોન્તિ. નલાટિકમ્પિ દેન્તીતિ ‘‘સાધુ, સાધુ, ભગિની’’તિ અત્તનો નલાટે અઙ્ગુલિં ઠપેત્વા તસ્સા નલાટે ઠપેન્તિ. વિવિધમ્પિ અનાચારં આચરન્તીતિ અઞ્ઞમ્પિ પાળિયં અનાગતં મુખડિણ્ડિમાદિવિવિધં અનાચારં આચરન્તિ.

૪૩૨. પાસાદિકેનાતિ પસાદાવહેન, સારુપ્પેન સમણાનુચ્છવિકેન. અભિક્કન્તેનાતિ ગમનેન. પટિક્કન્તેનાતિ નિવત્તનેન. આલોકિતેનાતિ પુરતો દસ્સનેન. વિલોકિતેનાતિ ઇતો ચિતો ચ દસ્સનેન. સમિઞ્જિતેનાતિ પબ્બસઙ્કોચનેન. પસારિતેનાતિ તેસંયેવ પસારણેન. સબ્બત્થ ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે કરણવચનં, સતિસમ્પજઞ્ઞેહિ અભિસઙ્ખતત્તા પાસાદિક અભિક્કન્ત-પટિક્કન્ત-આલોકિત-વિલોકિત-સમિઞ્જિત-પસારિતો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઓક્ખિત્તચક્ખૂતિ હેટ્ઠા-ખિત્તચક્ખુ. ઇરિયાપથસમ્પન્નોતિ તાય પાસાદિકઅભિક્કન્તાદિતાય સમ્પન્નઇરિયાપથો.

ક્વાયન્તિ કો અયં. અબલબલો વિયાતિ અબલો કિર બોન્દો વુચ્ચતિ, અતિસયત્થે ચ ઇદં આમેડિતં, તસ્મા અતિબોન્દો વિયાતિ વુત્તં હોતિ. મન્દમન્દોતિ અભિક્કન્તાદીનં અનુદ્ધતતાય અતિમન્દો. અતિસણ્હોતિ એવં ગુણમેવ દોસતો દસ્સેન્તિ. ભાકુટિકભાકુટિકો વિયાતિ ઓક્ખિત્તચક્ખુતાય ભકુટિં કત્વા સઙ્કુટિતમુખો કુપિતો વિય વિચરતીતિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ. સણ્હાતિ નિપુણા, ‘‘અમ્મ તાત ભગિની’’તિ એવં ઉપાસકજનં યુત્તટ્ઠાને ઉપનેતું છેકા, ન યથા અયં; એવં અબલબલો વિયાતિ અધિપ્પાયો. સખિલાતિ સાખલ્યેન યુત્તા. સુખસમ્ભાસાતિ ઇદં પુરિમસ્સ કારણવચનં. યેસઞ્હિ સુખસમ્ભાસા સમ્મોદનીયકથા નેલા હોતિ કણ્ણસુખા, તે સખિલાતિ વુચ્ચન્તિ. તેનાહંસુ – ‘‘સખિલા સુખસમ્ભાસા’’તિ. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – અમ્હાકં અય્યા ઉપાસકે દિસ્વા મધુરં સમ્મોદનીયં કથં કથેન્તિ, તસ્મા સખિલા સુખસમ્ભાસા, ન યથા અયં; એવં મન્દમન્દા વિયાતિ. મિહિતપુબ્બઙ્ગમાતિ મિહિતં પુબ્બઙ્ગમં એતેસં વચનસ્સાતિ મિહિતપુબ્બઙ્ગમા, પઠમં સિતં કત્વા પચ્છા વદન્તીતિ અત્થો. એહિસ્વાગતવાદિનોતિ ઉપાસકં દિસ્વા ‘‘એહિ સ્વાગતં તવા’’તિ એવંવાદિનો, ન યથા અયં; એવં સઙ્કુટિતમુખતાય ભાકુટિકભાકુટિકા વિય એવં મિહિતપુબ્બઙ્ગમાદિતાય અભાકુટિકભાવં અત્થતો દસ્સેત્વા પુન સરૂપેનપિ દસ્સેન્તો આહંસુ – ‘‘અભાકુટિકા ઉત્તાનમુખા પુબ્બભાસિનો’’તિ. ઉપ્પટિપાટિયા વા તિણ્ણમ્પિ આકારાનં અભાવદસ્સનમેતન્તિ વેદિતબ્બં. કથં? એત્થ હિ ‘‘અભાકુટિકા’’તિ ઇમિના ભાકુટિકભાકુટિકાકારસ્સ અભાવો દસ્સિતો. ‘‘ઉત્તાનમુખા’’તિ ઇમિના મન્દમન્દાકારસ્સ, યે હિ ચક્ખૂનિ ઉમ્મિલેત્વા આલોકનેન ઉત્તાનમુખા હોન્તિ, ન તે મન્દમન્દા. પુબ્બભાસિનોતિ ઇમિના અબલબલાકારસ્સ અભાવો દસ્સિતો, યે હિ આભાસનકુસલતાય ‘‘અમ્મ તાતા’’તિ પઠમતરં આભાસન્તિ, ન તે અબલબલાતિ.

એહિ, ભન્તે, ઘરં ગમિસ્સામાતિ સો કિર ઉપાસકો ‘‘ન ખો, આવુસો, પિણ્ડો લબ્ભતી’’તિ વુત્તે ‘‘તુમ્હાકં ભિક્ખૂહિયેવ એતં કતં, સકલમ્પિ ગામં વિચરન્તા ન લચ્છથા’’તિ વત્વા પિણ્ડપાતં દાતુકામો ‘‘એહિ, ભન્તે, ઘરં ગમિસ્સામા’’તિ આહ. કિં પનાયં પયુત્તવાચા હોતિ, ન હોતીતિ? ન હોતિ. પુચ્છિતપઞ્હો નામાયં કથેતું વટ્ટતિ. તસ્મા ઇદાનિ ચેપિ પુબ્બણ્હે વા સાયન્હે વા અન્તરઘરં પવિટ્ઠં ભિક્ખું કોચિ પુચ્છેય્ય – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, ચરથા’’તિ? યેનત્થેન ચરતિ, તં આચિક્ખિત્વા ‘‘લદ્ધં ન લદ્ધ’’ન્તિ વુત્તે સચે ન લદ્ધં, ‘‘ન લદ્ધ’’ન્તિ વત્વા યં સો દેતિ, તં ગહેતું વટ્ટતિ.

દુટ્ઠોતિ ન પસાદાદીનં વિનાસેન દુટ્ઠો, પુગ્ગલવસેન દુટ્ઠો. દાનપથાનીતિ દાનાનિયેવ વુચ્ચન્તિ. અથ વા દાનપથાનીતિ દાનનિબદ્ધાનિ દાનવત્તાનીતિ વુત્તં હોતિ. ઉપચ્છિન્નાનીતિ દાયકેહિ ઉપચ્છિન્નાનિ, ન તે તાનિ એતરહિ દેન્તિ. રિઞ્ચન્તીતિ વિસું હોન્તિ નાના હોન્તિ, પક્કમન્તીતિ વુત્તં હોતિ. સણ્ઠહેય્યાતિ સમ્મા તિટ્ઠેય્ય, પેસલાનં ભિક્ખૂનં પતિટ્ઠા ભવેય્ય.

એવમાવુસોતિ ખો સો ભિક્ખુ સદ્ધસ્સ પસન્નસ્સ ઉપાસકસ્સ સાસનં સમ્પટિચ્છિ. એવરૂપં કિર સાસનં કપ્પિયં હરિતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘મમ વચનેન ભગવતો પાદે વન્દથા’’તિ વા ‘‘ચેતિયં પટિમં બોધિં સઙ્ઘત્થેરં વન્દથા’’તિ વા ‘‘ચેતિયે ગન્ધપૂજં કરોથ, પુપ્ફપૂજં કરોથા’’તિ વા ‘‘ભિક્ખૂ સન્નિપાતેથ, દાનં દસ્સામ, ધમ્મં સોસ્સામાતિ વા ઈદિસેસુ સાસનેસુ કુક્કુચ્ચં ન કાતબ્બં. કપ્પિયસાસનાનિ એતાનિ ન ગિહીનં ગિહિકમ્મપટિસંયુત્તાનીતિ. કુતો ચ ત્વં, ભિક્ખુ, આગચ્છસીતિ નિસિન્નો સો ભિક્ખુ ન આગચ્છતિ અત્થતો પન આગતો હોતિ; એવં સન્તેપિ વત્તમાનસમીપે વત્તમાનવચનં લબ્ભતિ, તસ્મા ન દોસો. પરિયોસાને ‘‘તતો અહં ભગવા આગચ્છામી’’તિ એત્થાપિ વચને એસેવ નયો.

૪૩૩. પઠમં અસ્સજિપુનબ્બસુકા ભિક્ખૂ ચોદેતબ્બાતિ ‘‘મયં તુમ્હે વત્તુકામા’’તિ ઓકાસં કારેત્વા વત્થુના ચ આપત્તિયા ચ ચોદેતબ્બા. ચોદેત્વા યં ન સરન્તિ, તં સારેતબ્બા. સચે વત્થુઞ્ચ આપત્તિઞ્ચ પટિજાનન્તિ, આપત્તિમેવ વા પટિજાનન્તિ, ન વત્થું, આપત્તિં રોપેતબ્બા. અથ વત્થુમેવ પટિજાનન્તિ, નાપત્તિં; એવમ્પિ ‘‘ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં અયં નામ આપત્તી’’તિ રોપેતબ્બા એવ. યદિ નેવ વત્થું, નાપત્તિં પટિજાનન્તિ, આપત્તિં ન રોપેતબ્બા અયમેત્થ વિનિચ્છયો. યથાપટિઞ્ઞાય પન આપત્તિં રોપેત્વા; એવં પબ્બાજનીયકમ્મં કાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના’’તિઆદિમાહ, તં ઉત્તાનત્થમેવ.

એવં પબ્બાજનીયકમ્મકતેન ભિક્ખુના યસ્મિં વિહારે વસન્તેન યસ્મિં ગામે કુલદૂસકકમ્મં કતં હોતિ, તસ્મિં વિહારે વા તસ્મિં ગામે વા ન વસિતબ્બં. તસ્મિં વિહારે વસન્તેન સામન્તગામેપિ પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બં. સામન્તવિહારેપિ વસન્તેન તસ્મિં ગામે પિણ્ડાય ન ચરિતબ્બં. ઉપતિસ્સત્થેરો પન ‘‘ભન્તે નગરં નામ મહન્તં દ્વાદસયોજનિકમ્પિ હોતી’’તિ અન્તેવાસિકેહિ વુત્તો ‘‘યસ્સા વીથિયા કુલદૂસકકમ્મં કતં તત્થેવ વારિત’’ન્તિ આહ. તતો ‘‘વીથિપિ મહતી નગરપ્પમાણાવ હોતી’’તિ વુત્તો ‘‘યસ્સા ઘરપટિપાટિયા’’તિ આહ, ‘‘ઘરપટિપાટીપિ વીથિપ્પમાણાવ હોતી’’તિ વુત્તો ઇતો ચિતો ચ સત્ત ઘરાનિ વારિતાની’’તિ આહ. તં પન સબ્બં થેરસ્સ મનોરથમત્તમેવ. સચેપિ વિહારો તિયોજનપરમો હોતિ દ્વાદસયોજનપરમઞ્ચ નગરં, નેવ વિહારે વસિતું લબ્ભતિ, ન નગરે ચરિતુન્તિ.

૪૩૫. તે સઙ્ઘેન પબ્બાજનીયકમ્મકતાતિ કથં સઙ્ઘો તેસં કમ્મં અકાસિ? ન ગન્ત્વાવ અજ્ઝોત્થરિત્વા અકાસિ, અથ ખો કુલેહિ નિમન્તેત્વા સઙ્ઘભત્તેસુ કયિરમાનેસુ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને થેરા સમણપટિપદં કથેત્વા ‘‘અયં સમણો, અયં અસ્સમણો’’તિ મનુસ્સે સઞ્ઞાપેત્વા એકં દ્વે ભિક્ખૂ સીમં પવે સેત્વા એતેનેવુપાયેન સબ્બેસં પબ્બાજનીયકમ્મં અકંસૂતિ. એવં પબ્બાજનીયકમ્મકતસ્સ ચ અટ્ઠારસ વત્તાનિ પૂરેત્વા યાચન્તસ્સ કમ્મં પટિપ્પસ્સમ્ભેતબ્બં. પટિપ્પસ્સદ્ધકમ્મેનાપિ ચ તેન યેસુ કુલેસુ પુબ્બે કુલદૂસકકમ્મં કતં, તતો પચ્ચયા ન ગહેતબ્બા, આસવક્ખયપ્પત્તેનાપિ ન ગહેતબ્બા, અકપ્પિયાવ હોન્તિ. ‘‘કસ્મા ન ગણ્હથા’’તિ પુચ્છિતેન ‘‘પુબ્બે એવં કતત્તા’’તિ વુત્તે, સચે વદન્તિ ‘‘ન મયં તેન કારણેન દેમ ઇદાનિ સીલવન્તતાય દેમા’’તિ ગહેતબ્બા. પકતિયા દાનટ્ઠાનેયેવ કુલદૂસકકમ્મં કતં હોતિ. તતો પકતિદાનમેવ ગહેતું વટ્ટતિ, યં વડ્ઢેત્વા દેન્તિ, તં ન વટ્ટતિ.

ન સમ્મા વત્તન્તીતિ તે પન અસ્સજિપુનબ્બસુકા અટ્ઠારસસુ વત્તેસુ સમ્મા ન વત્તન્તિ. ન લોમં પાતેન્તીતિ અનુલોમપટિપદં અપ્પટિપજ્જનતાય ન પન્નલોમા હોન્તિ. ન નેત્થારં વત્તન્તીતિ અત્તનો નિત્થરણમગ્ગં ન પટિપજ્જન્તિ. ન ભિક્ખૂ ખમાપેન્તીતિ ‘‘દુક્કટં, ભન્તે, અમ્હેહિ, ન પુન એવં કરિસ્સામ, ખમથ અમ્હાક’’ન્તિ એવં ભિક્ખૂનં ખમાપનં ન કરોન્તિ. અક્કોસન્તીતિ કારકસઙ્ઘં દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસન્તિ. પરિભાસન્તીતિ ભયં નેસં દસ્સેન્તિ. છન્દગામિતા…પે… ભયગામિતા પાપેન્તીતિ એતે છન્દગામિનો ચ…પે… ભયગામિનો ચાતિ એવં છન્દગામિતાયપિ…પે… ભયગામિતાયપિ પાપેન્તિ, યોજેન્તીતિ અત્થો. પક્કમન્તીતિ તેસં પરિવારેસુ પઞ્ચસુ સમણસતેસુ એકચ્ચે દિસા પક્કમન્તિ. વિબ્ભમન્તીતિ એકચ્ચે ગિહી હોન્તિ. કથઞ્હિ નામ અસ્સજિપુનબ્બસુકા ભિક્ખૂતિ એત્થ દ્વિન્નં પમોક્ખાનં વસેન સબ્બેપિ ‘‘અસ્સજિપુનબ્બસુકા’’તિ વુત્તા.

૪૩૬-૭. ગામં વાતિ એત્થ નગરમ્પિ ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતં. તેનસ્સ પદભાજને ‘‘ગામોપિ નિગમોપિ નગરમ્પિ ગામો ચેવ નિગમો ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ અપાકારપરિક્ખેપો સઆપણો નિગમોતિ વેદિતબ્બો.

કુલાનિ દૂસેતીતિ કુલદૂસકો. દૂસેન્તો ચ ન અસુચિકદ્દમાદીહિ દૂસેતિ, અથ ખો અત્તનો દુપ્પટિપત્તિયા તેસં પસાદં વિનાસેતિ. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘પુપ્ફેન વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો હરિત્વા વા હરાપેત્વા વા પક્કોસિત્વા વા પક્કોસાપેત્વા વા સયં વા ઉપગતાનં યંકિઞ્ચિ અત્તનો સન્તકં પુપ્ફં કુલસઙ્ગહત્થાય દેતિ, દુક્કટં. પરસન્તકં દેતિ, દુક્કટમેવ. થેય્યચિત્તેન દેતિ, ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. એસેવ નયો સઙ્ઘિકેપિ. અયં પન વિસેસો, સેનાસનત્થાય નિયામિતં ઇસ્સરવતાય દદતો થુલ્લચ્ચયં.

પુપ્ફં નામ કસ્સ દાતું વટ્ટતિ, કસ્સ ન વટ્ટતીતિ? માતાપિતૂન્નં તાવ હરિત્વાપિ હરાપેત્વાપિ પક્કોસિત્વાપિ પક્કોસાપેત્વાપિ દાતું વટ્ટતિ, સેસઞાતકાનં પક્કોસાપેત્વાવ. તઞ્ચ ખો વત્થુપૂજનત્થાય, મણ્ડનત્થાય પન સિવલિઙ્ગાદિપૂજનત્થાય વા કસ્સચિપિ દાતું ન વટ્ટતિ. માતાપિતૂનઞ્ચ હરાપેન્તેન ઞાતિસામણેરેહેવ હરાપેતબ્બં. ઇતરે પન યદિ સયમેવ ઇચ્છન્તિ, વટ્ટતિ. સમ્મતેન પુપ્ફભાજકેન ભાજનકાલે સમ્પત્તાનં સામણેરાનં ઉપડ્ઢભાગં દાતું વટ્ટતિ. કુરુન્દિયં સમ્પત્તગિહીનં ઉપડ્ઢભાગં. મહાપચ્ચરિયં ‘‘ચૂળકં દાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અસમ્મતેન અપલોકેત્વા દાતબ્બં.

આચરિયુપજ્ઝાયેસુ સગારવા સામણેરા બહૂનિ પુપ્ફાનિ આહરિત્વા રાસિં કત્વા ઠપેન્તિ, થેરા પાતોવ સમ્પત્તાનં સદ્ધિવિહારિકાદીનં ઉપાસકાનં વા ‘‘ત્વં ઇદં ગણ્હ, ત્વં ઇદં ગણ્હા’’તિ દેન્તિ, પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ. ‘‘ચેતિયં પૂજેસ્સામા’’તિ ગહેત્વા ગચ્છન્તાપિ પૂજં કરોન્તાપિ તત્થ તત્થ સમ્પત્તાનં ચેતિયપૂજનત્થાય દેન્તિ, એતમ્પિ પુપ્ફદાનં નામ ન હોતિ. ઉપાસકે અક્કપુપ્ફાદીહિ પૂજેન્તે દિસ્વા ‘‘વિહારે કણિકારપુપ્ફાદીનિ અત્થિ, ઉપાસકા તાનિ ગહેત્વા પૂજેથા’’તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ. ભિક્ખૂ પુપ્ફપૂજં કત્વા દિવાતરં ગામં પવિટ્ઠે ‘‘કિં, ભન્તે, અતિદિવા પવિટ્ઠત્થા’’તિ પુચ્છન્તિ, ‘‘વિહારે બહૂનિ પુપ્ફાનિ પૂજં અકરિમ્હા’’તિ વદન્તિ. મનુસ્સા ‘‘બહૂનિ કિર વિહારે પુપ્ફાની’’તિ પુનદિવસે પહૂતં ખાદનીયં ભોજનીયં ગહેત્વા વિહારં ગન્ત્વા પુપ્ફપૂજઞ્ચ કરોન્તિ, દાનઞ્ચ દેન્તિ, વટ્ટતિ. મનુસ્સા ‘‘મયં, ભન્તે, અસુકદિવસં નામ પૂજેસ્સામા’’તિ પુપ્ફવારં યાચિત્વા અનુઞ્ઞાતદિવસે આગચ્છન્તિ, સામણેરેહિ ચ પગેવ પુપ્ફાનિ ઓચિનિત્વા ઠપિતાનિ હોન્તિ, તે રુક્ખેસુ પુપ્ફાનિ અપસ્સન્તા ‘‘કુહિં, ભન્તે, પુપ્ફાની’’તિ વદન્તિ, સામણેરેહિ ઓચિનિત્વા ઠપિતાનિ તુમ્હે પન પૂજેત્વા ગચ્છથ, સઙ્ઘો અઞ્ઞં દિવસં પૂજેસ્સતીતિ. તે પૂજેત્વા દાનં દત્વા ગચ્છન્તિ, વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન કુરુન્દિયઞ્ચ ‘‘થેરા સામણેરેહિ દાપેતું ન લભન્તિ. સચે સયમેવ તાનિ પુપ્ફાનિ તેસં દેન્તિ, વટ્ટતિ. થેરેહિ પન ‘સામણેરેહિ ઓચિનિત્વા ઠપિતાની’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે પન પુપ્ફવારં યાચિત્વા અનોચિતેસુ પુપ્ફેસુ યાગુભત્તાદીનિ આદાય આગન્ત્વા સામણેરે ‘‘ઓચિનિત્વા દેથા’’તિ વદન્તિ. ઞાતકસામણેરાનંયેવ ઓચિનિત્વા દાતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞાતકે ઉક્ખિપિત્વા રુક્ખસાખાય ઠપેન્તિ, ન ઓરોહિત્વા પલાયિતબ્બં, ઓચિનિત્વા દાતું વટ્ટતિ. સચે પન કોચિ ધમ્મકથિકો ‘‘બહૂનિ ઉપાસકા વિહારે પુપ્ફાનિ યાગુભત્તાદીનિ આદાય ગન્ત્વા પુપ્ફપૂજં કરોથા’’તિ વદતિ, તસ્સેવ ન કપ્પતીતિ મહાપચ્ચરિયઞ્ચ કુરુન્દિયઞ્ચ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘એતં અકપ્પિયં ન વટ્ટતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તં.

ફલમ્પિ અત્તનો સન્તકં વુત્તનયેનેવ માતાપિતૂનંઞ્ચ સેસઞાતકાનઞ્ચ દાતું વટ્ટતિ. કુલસઙ્ગહત્થાય પન દેન્તસ્સ વુત્તનયેનેવ અત્તનો સન્તકે પરસન્તકે સઙ્ઘિકે સેનાસનત્થાય નિયામિતે ચ દુક્કટાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. અત્તનો સન્તકંયેવ ગિલાનમનુસ્સાનં વા સમ્પત્તઇસ્સરાનં વા ખીણપરિબ્બયાનં વા દાતું વટ્ટતિ, ફલદાનં ન હોતિ. ફલભાજકેનાપિ સમ્મતેન સઙ્ઘસ્સ ફલભાજનકાલે સમ્પત્તમનુસ્સાનં ઉપડ્ઢભાગં દાતું વટ્ટતિ. અસમ્મતેન અપલોકેત્વા દાતબ્બં. સઙ્ઘારામેપિ ફલપરિચ્છેદેન વા રુક્ખપરિચ્છેદેન વા કતિકા કાતબ્બા. તતો ગિલાનમનુસ્સાનં વા અઞ્ઞેસં વા ફલં યાચન્તાનં યથાપરિચ્છેદેન ચત્તારિ પઞ્ચ ફલાનિ દાતબ્બાનિ. રુક્ખા વા દસ્સેતબ્બા ‘‘ઇતો ગહેતું લબ્ભતી’’તિ. ‘‘ઇઘ ફલાનિ સુન્દરાનિ, ઇતો ગણ્હથા’’તિ એવં પન ન વત્તબ્બં.

ચુણ્ણેનાતિ એત્થ અત્તનો સન્તકં સિરીસચુણ્ણં વા અઞ્ઞં વા કસાવં યંકિઞ્ચિ કુલસઙ્ગહત્થાય દેતિ, દુક્કટં. પરસન્તકાદીસુપિ વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયં પન વિસેસો – ઇધ સઙ્ઘસ્સ રક્ખિતગોપિતાપિ રુક્ખચ્છલ્લિ ગરુભણ્ડમેવ. મત્તિકદન્તકટ્ઠવેળૂસુપિ ગરુભણ્ડૂપગં ઞત્વા ચુણ્ણે વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. પણ્ણદાનં પન એત્થ ન આગતં, તમ્પિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પરતોપિ ગરુભણ્ડવિનિચ્છયે સબ્બં વિત્થારેન વણ્ણયિસ્સામ.

વેજ્જિકાય વાતિ એત્થ વેજ્જકમ્મવિધિ તતિયપારાજિકવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

જઙ્ઘપેસનિકેનાતિ એત્થ જઙ્ઘપેસનિયન્તિ ગિહીનં દૂતેય્યસાસનહરણકમ્મં વુચ્ચતિ, તં ન કાતબ્બં. ગિહીનઞ્હિ સાસનં ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ પદે પદે દુક્કટં. તં કમ્મં નિસ્સાય લદ્ધભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સાપિ અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં. પઠમં સાસનં અગ્ગહેત્વાપિ પચ્છા ‘‘અયં દાનિ સો ગામો હન્દ તં સાસનં આરોચેમી’’તિ મગ્ગા ઓક્કમન્તસ્સાપિ પદે પદે દુક્કટં. સાસનં આરોચેત્વા લદ્ધભોજનં ભુઞ્જતો પુરિમનયેનેવ દુક્કટં. સાસનં અગ્ગહેત્વા આગતેન પન ‘‘ભન્તે તસ્મિં ગામે ઇત્થન્નામસ્સ કા પવત્તી’’તિ પુચ્છિયમાનેન કથેતું વટ્ટતિ, પુચ્છિતપઞ્હે દોસો નત્થિ. પઞ્ચન્નં પન સહધમ્મિકાનં માતાપિતૂનં પણ્ડુપલાસસ્સ અત્તનો વેય્યાવચ્ચકરસ્સ ચ સાસનં હરિતું વટ્ટતિ, ગિહીનઞ્ચ પુબ્બે વુત્તપ્પકારં કપ્પિયસાસનં. ઇદઞ્હિ જઙ્ઘપેસનિયકમ્મં નામ ન હોતિ. ઇમેહિ પન અટ્ઠહિ કુલદૂસકકમ્મેહિ ઉપ્પન્નપચ્ચયા પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પન્તિ, અભૂતારોચનરૂપિયસંવોહારેહિ ઉપ્પન્નપચ્ચયસદિસાવ હોન્તિ.

પાપા સમાચારા અસ્સાતિ પાપસમાચારો. તે પન યસ્મા માલાવચ્છરોપનાદયો ઇધ અધિપ્પેતા, તસ્મા ‘‘માલાવચ્છં રોપેન્તિપી’’તિઆદિના નયેનસ્સ પદભાજનં વુત્તં. તિરોક્ખાતિ પરમ્મુખા. કુલાનિ ચ તેન દુટ્ઠાનીતિ એત્થ પન યસ્મા ‘‘કુલાની’’તિ વોહારમત્તમેતં, અત્થતો હિ મનુસ્સા તેન દુટ્ઠા હોન્તિ, તસ્માસ્સ પદભાજને ‘‘પુબ્બે સદ્ધા હુત્વા’’તિઆદિમાહ. છન્દગામિનોતિ છન્દેન ગચ્છન્તીતિ છન્દગામિનો. એસ નયો સેસેસુ. સમનુભાસિતબ્બો તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાયાતિ એત્થ કુલદૂસકકમ્મેન દુક્કટમેવ. યં પન સો સઙ્ઘં પરિભવિત્વા ‘‘છન્દગામિનો’’તિઆદિમાહ. તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાય સમનુભાસનકમ્મં કાતબ્બન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

સમુટ્ઠાનાદીનિપિ પઠમસઙ્ઘભેદસદિસાનેવાતિ.

કુલદૂસકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

૪૪૨. ઉદ્દિટ્ઠા ખો…પે… એવમેતં ધારયામીતિ એત્થ પઠમં આપત્તિ એતેસન્તિ પઠમાપત્તિકા, પઠમં વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બાતિ અત્થો. ઇતરે પન યથા તતિયે ચતુત્થે ચ દિવસે હોતીતિ જરો ‘‘તતિયકો ચતુત્થકો’’તિ ચ વુચ્ચતિ; એવં યાવતતિયે સમનુભાસનકમ્મે હોન્તીતિ યાવતતિયકાતિ વેદિતબ્બા.

યાવતીહં જાનં પટિચ્છાદેતીતિ યત્તકાનિ અહાનિ જાનન્તો પટિચ્છાદેતિ, ‘‘અહં ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નો’’તિ સબ્રહ્મચારીનં નારોચેતિ. તાવતીહન્તિ તત્તકાનિ અહાનિ. અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ ન કામેન, ન વસેન, અથ ખો અકામેન અવસેન પરિવાસં સમાદાય વત્થબ્બં. ઉત્તરિ છારત્તન્તિ પરિવાસતો ઉત્તરિ છ રત્તિયો. ભિક્ખુમાનત્તાયાતિ ભિક્ખૂનં માનનભાવાય, આરાધનત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. વીસતિસઙ્ઘો ગણો અસ્સાતિ વીસતિગણો. તત્રાતિ યત્ર સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્થિ તત્ર. અબ્ભેતબ્બોતિ અભિએતબ્બો સમ્પટિચ્છિતબ્બો, અબ્ભાનકમ્મવસેન ઓસારેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ, અવ્હાતબ્બોતિ વા અત્થો. અનબ્ભિતોતિ ન અબ્ભિતો, અસમ્પટિચ્છિતો, અકતબ્ભાનકમ્મોતિ વુત્તં હોતિ, અનવ્હાતોતિ વા અત્થો. સામીચીતિ અનુધમ્મતા, લોકુત્તરધમ્મં અનુગતા ઓવાદાનુસાસની, સામીચિ ધમ્મતાતિ વુત્તં હોતિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવાતિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

તેરસકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.