૪. ચતુત્થપારાજિકં

ચતુસચ્ચવિદૂ સત્થા, ચતુત્થં યં પકાસયિ;

પારાજિકં તસ્સ દાનિ, પત્તો સંવણ્ણનાક્કમો.

યસ્મા તસ્મા સુવિઞ્ઞેય્યં, યં પુબ્બે ચ પકાસિતં;

તં વજ્જયિત્વા અસ્સાપિ, હોતિ સંવણ્ણના અયં.

વગ્ગુમુદાતીરિયભિક્ખુવત્થુવણ્ણના

૧૯૩. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેસાલિયં વિહરતિ…પે… ગિહીનં કમ્મન્તં અધિટ્ઠેમાતિ ગિહીનં ખેત્તેસુ ચેવ આરામાદીસુ ચ કત્તબ્બકિચ્ચં અધિટ્ઠામ; ‘‘એવં કાતબ્બં, એવં ન કાતબ્બ’’ન્તિ આચિક્ખામ ચેવ અનુસાસામ ચાતિ વુત્તં હોતિ. દૂતેય્યન્તિ દૂતકમ્મં. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સાતિ મનુસ્સે ઉત્તિણ્ણધમ્મસ્સ; મનુસ્સે અતિક્કમિત્વા બ્રહ્મત્તં વા નિબ્બાનં વા પાપનકધમ્મસ્સાતિ અત્થો. ઉત્તરિમનુસ્સાનં વા સેટ્ઠપુરિસાનં ઝાયીનઞ્ચ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મસ્સ. અસુકો ભિક્ખૂતિઆદીસુ અત્તના એવં મન્તયિત્વા પચ્છા ગિહીનં ભાસન્તા ‘‘બુદ્ધરક્ખિતો નામ ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, ધમ્મરક્ખિતો દુતિયસ્સા’’તિ એવં નામવસેનેવ વણ્ણં ભાસિંસૂતિ વેદિતબ્બો. તત્થ એસોયેવ ખો આવુસો સેય્યોતિ કમ્મન્તાધિટ્ઠાનં દૂતેય્યહરણઞ્ચ બહુસપત્તં મહાસમારમ્ભં ન ચ સમણસારુપ્પં. તતો પન ઉભયતોપિ એસો એવ સેય્યો પાસંસતરો સુન્દરતરો યો અમ્હાકં ગિહીનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણો ભાસિતો. કિં વુત્તં હોતિ? ઇરિયાપથં સણ્ઠપેત્વા નિસિન્નં વા ચઙ્કમન્તં વા પુચ્છન્તાનં વા અપુચ્છન્તાનં વા ગિહીનં ‘‘અયં અસુકો નામ ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિ એવમાદિના નયેન યો અમ્હાકં અઞ્ઞેન અઞ્ઞસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણો ભાસિતો ભવિસ્સતિ, એસો એવ સેય્યોતિ. અનાગતસમ્બન્ધે પન અસતિ ન એતેહિ સો તસ્મિં ખણે ભાસિતોવ યસ્મા ન યુજ્જતિ, તસ્મા અનાગતસમ્બન્ધં કત્વા ‘‘યો એવં ભાસિતો ભવિસ્સતિ, સો એવ સેય્યો’’તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. લક્ખણં પન સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બં.

૧૯૪. વણ્ણવા અહેસુન્તિ અઞ્ઞોયેવ નેસં અભિનવો સરીરવણ્ણો ઉપ્પજ્જિ, તેન વણ્ણેન વણ્ણવન્તો અહેસું. પીણિન્દ્રિયાતિ પઞ્ચહિ પસાદેહિ અભિનિવિટ્ઠોકાસસ્સ પરિપુણ્ણત્તા મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં અમિલાતભાવેન પીણિન્દ્રિયા. પસન્નમુખવણ્ણાતિ કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન વણ્ણવન્તો સરીરવણ્ણતો પન નેસં મુખવણ્ણો અધિકતરં પસન્નો; અચ્છો અનાવિલો પરિસુદ્ધોતિ અત્થો. વિપ્પસન્નછવિવણ્ણાતિ યેન ચ તે મહાકણિકારપુપ્ફાદિસદિસેન વણ્ણેન વણ્ણવન્તો, તાદિસો અઞ્ઞેસમ્પિ મનુસ્સાનં વણ્ણો અત્થિ. યથા પન ઇમેસં; એવં ન તેસં છવિવણ્ણો વિપ્પસન્નો. તેન વુત્તં – ‘‘વિપ્પસન્નછવિવણ્ણા’’તિ. ઇતિહ તે ભિક્ખૂ નેવ ઉદ્દેસં ન પરિપુચ્છં ન કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તા. અથ ખો કુહકતાય અભૂતગુણસંવણ્ણનાય લદ્ધાનિ પણીતભોજનાનિ ભુઞ્જિત્વા યથાસુખં નિદ્દારામતં સઙ્ગણિકારામતઞ્ચ અનુયુઞ્જન્તા ઇમં સરીરસોભં પાપુણિંસુ, યથા તં બાલા ભન્તમિગપ્પટિભાગાતિ.

વગ્ગુમુદાતીરિયાતિ વગ્ગુમુદાતીરવાસિનો. કચ્ચિ ભિક્ખવે ખમનીયન્તિ ભિક્ખવે કચ્ચિ તુમ્હાકં ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં ખમનીયં સક્કા ખમિતું સહિતું પરિહરિતું ન કિઞ્ચિ દુક્ખં ઉપ્પાદેતીતિ. કચ્ચિ યાપનીયન્તિ કચ્ચિ સબ્બકિચ્ચેસુ યાપેતું ગમેતું સક્કા, ન કિઞ્ચિ અન્તરાયં દસ્સેતીતિ. કુચ્છિ પરિકન્તોતિ કુચ્છિ પરિકન્તિતો વરં ભવેય્ય; ‘‘પરિકત્તો’’તિપિ પાઠો યુજ્જતિ. એવં વગ્ગુમુદાતીરિયે અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા ઇદાનિ યસ્મા તેહિ કતકમ્મં ચોરકમ્મં હોતિ, તસ્મા આયતિં અઞ્ઞેસમ્પિ એવરૂપસ્સ કમ્મસ્સ અકરણત્થં અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

૧૯૫. આમન્તેત્વા ચ પન ‘‘પઞ્ચિમે ભિક્ખવે મહાચોરા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સન્તો સંવિજ્જમાનાતિ અત્થિ ચેવ ઉપલબ્ભન્તિ ચાતિ વુત્તં હોતિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સત્તલોકે. એવં હોતીતિ એવં પુબ્બભાગે ઇચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. કુદાસ્સુ નામાહન્તિ એત્થ સુઇતિ નિપાતો; કુદા નામાતિ અત્થો. સો અપરેન સમયેનાતિ સો પુબ્બભાગે એવં ચિન્તેત્વા અનુક્કમેન પરિસં વડ્ઢેન્તો પન્થદૂહનકમ્મં પચ્ચન્તિમગામવિલોપન્તિ એવમાદીનિ કત્વા વેપુલ્લપ્પત્તપરિસો હુત્વા ગામેપિ અગામે, જનપદેપિ અજનપદે કરોન્તો હનન્તો ઘાતેન્તો છિન્દન્તો છેદાપેન્તો પચન્તો પાચેન્તો.

ઇતિ બાહિરકમહાચોરં દસ્સેત્વા તેન સદિસે સાસને પઞ્ચ મહાચોરે દસ્સેતું ‘‘એવમેવ ખો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પાપભિક્ખુનોતિ અઞ્ઞેસુ ઠાનેસુ મૂલચ્છિન્નો પારાજિકપ્પત્તો ‘‘પાપભિક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન પારાજિકં અનાપન્નો ઇચ્છાચારે ઠિતો ખુદ્દાનુખુદ્દકાનિ સિક્ખાપદાનિ મદ્દિત્વા વિચરન્તો ‘‘પાપભિક્ખૂ’’તિ અધિપ્પેતો. તસ્સાપિ બાહિરકચોરસ્સ વિય પુબ્બભાગે એવં હોતિ – ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ. તત્થ સક્કતોતિ સક્કારપ્પત્તો. ગરુકતોતિ ગરુકારપ્પત્તો. માનિતોતિ મનસા પિયાયિતો. પૂજિતોતિ ચતુપચ્ચયાભિહારપૂજાય પૂજિતો. અપચિતોતિ અપચિતિપ્પત્તો. તત્થ યસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કરિત્વા સુટ્ઠુ અભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે કત્વા દેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પચ્ચુપેત્વા દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ, સો માનિતો. યસ્સ સબ્બમ્પેતં કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઅઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. ઇમસ્સ ચ પન સબ્બમ્પિ ઇમં લોકામિસં પત્થયમાનસ્સ એવં હોતિ.

સો અપરેન સમયેનાતિ સો પુબ્બભાગે એવં ચિન્તેત્વા અનુક્કમેન સિક્ખાય અતિબ્બગારવે ઉદ્ધતે ઉન્નળે ચપલે મુખરે વિકિણ્ણવાચે મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાને પાકતિન્દ્રિયે આચરિયુપજ્ઝાયેહિ પરિચ્ચત્તકે લાભગરુકે પાપભિક્ખૂ સઙ્ગણ્હિત્વા ઇરિયાપથસણ્ઠપનાદીનિ કુહકવત્તાનિ સિક્ખાપેત્વા ‘‘અયં થેરો અસુકસ્મિં નામ સેનાસને વસ્સં ઉપગમ્મ વત્તપટિપત્તિં પૂરયમાનો વસ્સં વસિત્વા નિગ્ગતો’’તિ લોકસમ્મતસેનાસનસંવણ્ણનાદીહિ ઉપાયેહિ લોકં પરિપાચેતું પટિબલેહિ જાતકાદીસુ કતપરિચયેહિ સરસમ્પન્નેહિ પાપભિક્ખૂહિ સંવણ્ણિયમાનગુણો હુત્વા સતેન વા સહસ્સેન વા પરિવુતો…પે… ભેસજ્જપરિક્ખારાનં. અયં ભિક્ખવે પઠમો મહાચોરોતિ અયં સન્ધિચ્છેદાદિચોરકો વિય ન એકં કુલં ન દ્વે, અથ ખો મહાજનં વઞ્ચેત્વા ચતુપચ્ચયગહણતો ‘‘પઠમો મહાચોરો’’તિ વેદિતબ્બો. યે પન સુત્તન્તિકા વા આભિધમ્મિકા વા વિનયધરા વા ભિક્ખૂ ભિક્ખાચારે અસમ્પજ્જમાને પાળિં વાચેન્તા અટ્ઠકથં કથેન્તા અનુમોદનાય ધમ્મકથાય ઇરિયાપથસમ્પત્તિયા ચ લોકં પસાદેન્તા જનપદચારિકં ચરન્તિ સક્કતા ગરુકતા માનિતા પૂજિતા અપચિતા, તે ‘‘તન્તિપવેણિઘટનકા સાસનજોતકા’’તિ વેદિતબ્બા.

તથાગતપ્પવેદિતન્તિ તથાગતેન પટિવિદ્ધં પચ્ચક્ખકતં જાનાપિતં વા. અત્તનો દહતીતિ પરિસમજ્ઝે પાળિઞ્ચ અટ્ઠકથઞ્ચ સંસન્દિત્વા મધુરેન સરેન પસાદનીયં સુત્તન્તં કથેત્વા ધમ્મકથાવસેન અચ્છરિયબ્ભુતજાતેન વિઞ્ઞૂજનેન ‘‘અહો, ભન્તે, પાળિ ચ અટ્ઠકથા ચ સુપરિસુદ્ધા, કસ્સ સન્તિકે ઉગ્ગણ્હિત્થા’’તિ પુચ્છિતો ‘‘કો અમ્હાદિસે ઉગ્ગહાપેતું સમત્થો’’તિ આચરિયં અનુદ્દિસિત્વા અત્તના પટિવિદ્ધં સયમ્ભુઞાણાધિગતં ધમ્મવિનયં પવેદેતિ. અયં તથાગતેન સતસહસ્સકપ્પાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખેય્યાનિ પારમિયો પૂરેત્વા કિચ્છેન કસિરેન પટિવિદ્ધધમ્મત્થેનકો દુતિયો મહાચોરો.

સુદ્ધં બ્રહ્મચારિન્તિ ખીણાસવભિક્ખું. પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તન્તિ નિરુપક્કિલેસં સેટ્ઠચરિયં ચરન્તં; અઞ્ઞમ્પિ વા અનાગામિં આદિં કત્વા યાવ સીલવન્તં પુથુજ્જનં અવિપ્પટિસારાદિવત્થુકં પરિસુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં ચરન્તં. અમૂલકેન અબ્રહ્મચરિયેન અનુદ્ધંસેતીતિ તસ્મિં પુગ્ગલે અવિજ્જમાનેન અન્તિમવત્થુના અનુવદતિ ચોદેતિ; અયં વિજ્જમાનગુણમક્ખી અરિયગુણત્થેનકો તતિયો મહાચોરો.

ગરુભણ્ડાનિ ગરુપરિક્ખારાનીતિ યથા અદિન્નાદાને ‘‘ચતુરો જના સંવિધાય ગરુભણ્ડં અવાહરુ’’ન્તિ (પરિ. ૪૭૯) એત્થ પઞ્ચમાસકગ્ઘનકં ‘‘ગરુભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ઇધ પન ન એવં. અથ ખો ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, અવિસ્સજ્જિયાનિ ન વિસ્સજ્જેતબ્બાનિ સઙ્ઘેન વા ગણેન વા પુગ્ગલેન વા. વિસ્સજ્જિતાનિપિ અવિસ્સજ્જિતાનિ હોન્તિ. યો વિસ્સજ્જેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કતમાનિ પઞ્ચ? આરામો, આરામવત્થુ…પે… દારુભણ્ડં, મત્તિકાભણ્ડ’’ન્તિ વચનતો અવિસ્સજ્જિતબ્બત્તા ગરુભણ્ડાનિ. ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, અવેભઙ્ગિયાનિ ન વિભજિતબ્બાનિ સઙ્ઘેન વા ગણેન વા પુગ્ગલેન વા. વિભત્તાનિપિ અવિભત્તાનિ હોન્તિ. યો વિભજેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. કતમાનિ પઞ્ચ? આરામો, આરામવત્થુ…પે… દારુભણ્ડં, મત્તિકાભણ્ડ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૨૨) વચનતો અવેભઙ્ગિયત્તા સાધારણપરિક્ખારભાવેન ગરુપરિક્ખારાનિ. આરામો આરામવત્થૂતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં તં સબ્બં ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, અવિસ્સજ્જિયાની’’તિ ખન્ધકે આગતસુત્તવણ્ણનાયમેવ ભણિસ્સામ. તેહિ ગિહી સઙ્ગણ્હાતીતિ તાનિ દત્વા દત્વા ગિહીં સઙ્ગણ્હાતિ અનુગ્ગણ્હાતિ. ઉપલાપેતીતિ ‘‘અહો અમ્હાકં અય્યો’’તિ એવં લપનકે અનુબન્ધનકે સસ્નેહે કરોતિ. અયં અવિસ્સજ્જિયં અવેભઙ્ગિયઞ્ચ ગરુપરિક્ખારં તથાભાવતો થેનેત્વા ગિહિ સઙ્ગણ્હનકો ચતુત્થો મહાચોરો. સો ચ પનાયં ઇમં ગરુભણ્ડં કુલસઙ્ગણ્હનત્થં વિસ્સજ્જેન્તો કુલદૂસકદુક્કટં આપજ્જતિ. પબ્બાજનીયકમ્મારહો ચ હોતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘં અભિભવિત્વા ઇસ્સરવતાય વિસ્સજ્જેન્તો થુલ્લચ્ચયં આપજ્જતિ. થેય્યચિત્તેન વિસ્સજ્જેન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બોતિ.

અયં અગ્ગો મહાચોરોતિ અયં ઇમેસં ચોરાનં જેટ્ઠચોરો; ઇમિના સદિસો ચોરો નામ નત્થિ, યો પઞ્ચિન્દ્રિયગ્ગહણાતીતં અતિસણ્હસુખુમં લોકુત્તરધમ્મં થેનેતિ. કિં પન સક્કા લોકુત્તરધમ્મો હિરઞ્ઞસુવણ્ણાદીનિ વિય વઞ્ચેત્વા થેનેત્વા ગહેતુન્તિ? ન સક્કા, તેનેવાહ – ‘‘યો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિ. અયઞ્હિ અત્તનિ અસન્તં તં ધમ્મં કેવલં ‘‘અત્થિ મય્હં એસો’’તિ ઉલ્લપતિ, ન પન સક્કોતિ ઠાના ચાવેતું, અત્તનિ વા સંવિજ્જમાનં કાતું. અથ કસ્મા ચોરોતિ વુત્તોતિ? યસ્મા તં ઉલ્લપિત્વા અસન્તસમ્ભાવનાય ઉપ્પન્ને પચ્ચયે ગણ્હાતિ. એવઞ્હિ ગણ્હતા તે પચ્ચયા સુખુમેન ઉપાયેન વઞ્ચેત્વા થેનેત્વા ગહિતા હોન્તિ. તેનેવાહ – ‘‘તં કિસ્સ હેતુ? થેય્યાય વો ભિક્ખવે રટ્ઠપિણ્ડો ભુત્તો’’તિ. અયઞ્હિ એત્થ અત્થો – યં અવોચુમ્હ – ‘‘અયં અગ્ગો મહાચોરો, યો અસન્તં અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપતી’’તિ. તં કિસ્સ હેતૂતિ કેન કારણેન એતં અવોચુમ્હાતિ ચે. ‘‘થેય્યાય વો ભિક્ખવે રટ્ઠપિણ્ડો ભુત્તો’’તિ ભિક્ખવે યસ્મા સો તેન રટ્ઠપિણ્ડો થેય્યાય થેય્યચિત્તેન ભુત્તો હોતિ. એત્થ હિ વોકારો ‘‘યે હિ વો અરિયા અરઞ્ઞવનપત્થાની’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૫-૩૬) વિય પદપૂરણમત્તે નિપાતો. તસ્મા ‘‘તુમ્હેહિ ભુત્તો’’તિ એવમસ્સ અત્થો ન દટ્ઠબ્બો.

ઇદાનિ તમેવત્થં ગાથાહિ વિભૂતતરં કરોન્તો ‘‘અઞ્ઞથા સન્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞથા સન્તન્તિ અપરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિકેન અઞ્ઞેનાકારેન સન્તં. અઞ્ઞથા યો પવેદયેતિ પરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિકેન અઞ્ઞેન આકારેન યો પવેદેય્ય. ‘‘પરમપરિસુદ્ધો અહં, અત્થિ મે અબ્ભન્તરે લોકુત્તરધમ્મો’’તિ એવં જાનાપેય્ય. પવેદેત્વા ચ પન તાય પવેદનાય ઉપ્પન્નં ભોજનં અરહા વિય ભુઞ્જતિ. નિકચ્ચ કિતવસ્સેવ ભુત્તં થેય્યેન તસ્સ તન્તિ નિકચ્ચાતિ વઞ્ચેત્વા અઞ્ઞથા સન્તં અઞ્ઞથા દસ્સેત્વા. અગુમ્બઅગચ્છભૂતમેવ સાખાપલાસપલ્લવાદિચ્છાદનેન ગુમ્બમિવ ગચ્છમિવ ચ અત્તાનં દસ્સેત્વા. કિતવસ્સેવાતિ વઞ્ચકસ્સ કેરાટિકસ્સ ગુમ્બગચ્છસઞ્ઞાય અરઞ્ઞે આગતાગતે સકુણે ગહેત્વા જીવિતકપ્પકસ્સ સાકુણિકસ્સેવ. ભુત્તં થેય્યેન તસ્સ તન્તિ તસ્સાપિ અનરહન્તસ્સેવ સતો અરહન્તભાવં દસ્સેત્વા લદ્ધભોજનં ભુઞ્જતો; યં તં ભુત્તં તં યથા સાકુણિકકિતવસ્સ નિકચ્ચ વઞ્ચેત્વા સકુણગ્ગહણં, એવં મનુસ્સે વઞ્ચેત્વા લદ્ધસ્સ ભોજનસ્સ ભુત્તત્તા થેય્યેન ભુત્તં નામ હોતિ.

ઇમં પન અત્થવસં અજાનન્તા યે એવં ભુઞ્જન્તિ, કાસાવકણ્ઠા…પે… નિરયં તે ઉપપજ્જરે કાસાવકણ્ઠાતિ કાસાવેન વેઠિતકણ્ઠા. એત્તકમેવ અરિયદ્ધજધારણમત્તં, સેસં સામઞ્ઞં નત્થીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ભવિસ્સન્તિ ખો પનાનન્દ અનાગતમદ્ધાનં ગોત્રભુનો કાસાવકણ્ઠા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૮૦) એવં વુત્તદુસ્સીલાનં એતં અધિવચનં. પાપધમ્માતિ લામકધમ્મા. અસઞ્ઞતાતિ કાયાદીહિ અસઞ્ઞતા. પાપાતિ લામકપુગ્ગલા. પાપેહિ કમ્મેહીતિ તેહિ કરણકાલે આદીનવં અદિસ્વા કતેહિ પરવઞ્ચનાદીહિ પાપકમ્મેહિ. નિરયં તે ઉપપજ્જરેતિ નિરસ્સાદં દુગ્ગતિં તે ઉપપજ્જન્તિ; તસ્મા સેય્યો અયોગુળોતિ ગાથા. તસ્સત્થો – સચાયં દુસ્સીલો અસઞ્ઞતો ઇચ્છાચારે ઠિતો કુહનાય લોકં વઞ્ચકો પુગ્ગલો તત્તં અગ્ગિસિખૂપમં અયોગુળં ભુઞ્જેય્ય અજ્ઝોહરેય્ય, તસ્સ યઞ્ચેતં રટ્ઠપિણ્ડં ભુઞ્જેય્ય, યઞ્ચેતં અયોગુળં, તેસુ દ્વીસુ અયોગુળોવ ભુત્તો સેય્યો સુન્દરતરો પણીતતરો ચ ભવેય્ય, ન હિ અયોગુળસ્સ ભુત્તત્તા સમ્પરાયે સબ્બઞ્ઞુતઞાણેનાપિ દુજ્જાનપરિચ્છેદં દુક્ખં અનુભવતિ. એવં પટિલદ્ધસ્સ પન તસ્સ રટ્ઠપિણ્ડસ્સ ભુત્તત્તા સમ્પરાયે વુત્તપ્પકારં દુક્ખં અનુભોતિ, અયઞ્હિ કોટિપ્પત્તો મિચ્છાજીવોતિ.

એવં પાપકિરિયાય અનાદીનવદસ્સાવીનં આદીનવં દસ્સેત્વા ‘‘અથ ખો ભગવા વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ અનેકપરિયાયેન વિગરહિત્વા દુબ્ભરતાય દુપ્પોસતાય…પે… ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ ચ વત્વા ચતુત્થપારાજિકં પઞ્ઞપેન્તો ‘‘યો પન ભિક્ખુ અનભિજાન’’ન્તિ આદિમાહ.

એવં મૂલચ્છેજ્જવસેન દળ્હં કત્વા ચતુત્થપારાજિકે પઞ્ઞત્તે અપરમ્પિ અનુપ્પઞ્ઞત્તત્થાય અધિમાનવત્થુ ઉદપાદિ. તસ્સુપ્પત્તિદીપનત્થં એતં વુત્તં – ‘‘એવઞ્ચિદં ભગવતા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતી’’તિ.

અધિમાનવત્થુવણ્ણના

૧૯૬. તત્થ અદિટ્ઠે દિટ્ઠસઞ્ઞિનોતિ અરહત્તે ઞાણચક્ખુના અદિટ્ઠેયેવ ‘‘દિટ્ઠં અમ્હેહિ અરહત્ત’’ન્તિ દિટ્ઠસઞ્ઞિનો હુત્વા. એસ નયો અપ્પત્તાદીસુ. અયં પન વિસેસો – અપ્પત્તેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પત્તિવસેન અપ્પત્તે. અનધિગતેતિ મગ્ગભાવનાય અનધિગતે; અપ્પટિલદ્ધેતિપિ અત્થો. અસચ્છિકતેતિ અપ્પટિવિદ્ધે પચ્ચવેક્ખણવસેન વા અપ્પચ્ચક્ખકતે. અધિમાનેનાતિ અધિગતમાનેન; ‘‘અધિગતા મય’’ન્તિ એવં ઉપ્પન્નમાનેનાતિ અત્થો, અધિકમાનેન વા થદ્ધમાનેનાતિ અત્થો. અઞ્ઞં બ્યાકરિંસૂતિ અરહત્તં બ્યાકરિંસુ; ‘‘પત્તં આવુસો અમ્હેહિ અરહત્તં, કતં કરણીય’’ન્તિ ભિક્ખૂનં આરોચેસું. તેસં મગ્ગેન અપ્પહીનકિલેસત્તા કેવલં સમથવિપસ્સનાબલેન વિક્ખમ્ભિતકિલેસાનં અપરેન સમયેન તથારૂપપચ્ચયસમાયોગે રાગાય ચિત્તં નમતિ; રાગત્થાય નમતીતિ અત્થો. એસ નયો ઇતરેસુ.

તઞ્ચ ખો એતં અબ્બોહારિકન્તિ તઞ્ચ ખો એતં તેસં અઞ્ઞબ્યાકરણં અબ્બોહારિકં આપત્તિપઞ્ઞાપને વોહારં ન ગચ્છતિ; આપત્તિયા અઙ્ગં ન હોતીતિ અત્થો.

કસ્સ પનાયં અધિમાનો ઉપ્પજ્જતિ, કસ્સ નુપ્પજ્જતીતિ? અરિયસાવકસ્સ તાવ નુપ્પજ્જતિ સો હિ મગ્ગફલનિબ્બાનપહીનકિલેસઅવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણેન સઞ્જાતસોમનસ્સો અરિયગુણપટિવેધે નિક્કઙ્ખો. તસ્મા સોતાપન્નાદીનં ‘‘અહં સકદાગામી’’તિઆદિવસેન અધિમાનો નુપ્પજ્જતિ. દુસ્સીલસ્સ નુપ્પજ્જતિ, સો હિ અરિયગુણાધિગમે નિરાસોવ. સીલવતોપિ પરિચ્ચત્તકમ્મટ્ઠાનસ્સ નિદ્દારામતાદિમનુયુત્તસ્સ નુપ્પજ્જતિ. સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ પન કમ્મટ્ઠાને અપ્પમત્તસ્સ નામરૂપં વવત્થપેત્વા પચ્ચયપરિગ્ગહેન વિતિણ્ણકઙ્ખસ્સ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ સુદ્ધસમથલાભિં વા સુદ્ધવિપસ્સનાલાભિં વા અન્તરા ઠપેતિ, સો હિ દસપિ વીસતિપિ તિંસમ્પિ વસ્સાનિ કિલેસસમુદાચારં અપસ્સિત્વા ‘‘અહં સોતાપન્નો’’તિ વા ‘‘સકદાગામી’’તિ વા ‘‘અનાગામી’’તિ વા મઞ્ઞતિ. સમથવિપસ્સનાલાભિં પન અરહત્તેયેવ ઠપેતિ. તસ્સ હિ સમાધિબલેન કિલેસા વિક્ખમ્ભિતા, વિપસ્સનાબલેન સઙ્ખારા સુપરિગ્ગહિતા, તસ્મા સટ્ઠિમ્પિ વસ્સાનિ અસીતિમ્પિ વસ્સાનિ વસ્સસતમ્પિ કિલેસા ન સમુદાચરન્તિ, ખીણાસવસ્સેવ ચિત્તચારો હોતિ. સો એવં દીઘરત્તં કિલેસસમુદાચારં અપસ્સન્તો અન્તરા અઠત્વાવ ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ મઞ્ઞતીતિ.

સવિભઙ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૭. અનભિજાનન્તિ ન અભિજાનં. યસ્મા પનાયં અનભિજાનં સમુદાચરતિ, સ્વસ્સ સન્તાને અનુપ્પન્નો ઞાણેન ચ અસચ્છિકતોતિ અભૂતો હોતિ. તેનસ્સ પદભાજને ‘‘અસન્તં અભૂતં અસંવિજ્જમાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘અજાનન્તો અપસ્સન્તો’’તિ વુત્તં.

ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મં. અત્તુપનાયિકન્તિ અત્તનિ તં ઉપનેતિ, અત્તાનં વા તત્થ ઉપનેતીતિ અત્તુપનાયિકો, તં અત્તુપનાયિકં; એવં કત્વા સમુદાચરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. પદભાજને પન યસ્મા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો નામ ઝાનં વિમોક્ખં સમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સનં…પે… સુઞ્ઞાગારે અભિરતીતિ એવં ઝાનાદયો અનેકધમ્મા વુત્તા. તસ્મા તેસં સબ્બેસં વસેન અત્તુપનાયિકભાવં દસ્સેન્તો ‘‘તે વા કુસલે ધમ્મે અત્તનિ ઉપનેતી’’તિ બહુવચનનિદ્દેસં અકાસિ. તત્થ ‘‘એતે ધમ્મા મયિ સન્દિસ્સન્તી’’તિ સમુદાચરન્તો અત્તનિ ઉપનેતિ. ‘‘અહં એતેસુ સન્દિસ્સામી’’તિ સમુદાચરન્તો અત્તાનં તેસુ ઉપનેતીતિ વેદિતબ્બો.

અલમરિયઞાણદસ્સનન્તિ એત્થ લોકિયલોકુત્તરા પઞ્ઞા જાનનટ્ઠેન ઞાણં, ચક્ખુના દિટ્ઠમિવ ધમ્મં પચ્ચક્ખકરણતો દસ્સનટ્ઠેન દસ્સનન્તિ ઞાણદસ્સનં. અરિયં વિસુદ્ધં ઉત્તમં ઞાણદસ્સનન્તિ અરિયઞાણદસ્સનં. અલં પરિયત્તં કિલેસવિદ્ધંસનસમત્થં અરિયઞાણદસ્સનમેત્થ, ઝાનાદિભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અલં વા અરિયઞાણદસ્સનમસ્સાતિ અલમરિયઞાણદસ્સનો, તં અલમરિયઞાણદસ્સનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ એવં પદત્થસમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તત્થ યેન ઞાણદસ્સનેન સો અલમરિયઞાણદસ્સનોતિ વુચ્ચતિ. તદેવ દસ્સેતું ‘‘ઞાણન્તિ તિસ્સો વિજ્જા, દસ્સનન્તિ યં ઞાણં તં દસ્સનં; યં દસ્સનં તં ઞાણ’’ન્તિ વિજ્જાસીસેન પદભાજનં વુત્તં. મહગ્ગતલોકુત્તરા પનેત્થ સબ્બાપિ પઞ્ઞા ‘‘ઞાણ’’ન્તિ વેદિતબ્બા.

સમુદાચરેય્યાતિ વુત્તપ્પકારમેતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અત્તુપનાયિકં કત્વા આરોચેય્ય. ઇત્થિયા વાતિઆદિ પન આરોચેતબ્બપુગ્ગલનિદસ્સનં. એતેસઞ્હિ આરોચિતે આરોચિતં હોતિ ન દેવમારબ્રહ્માનં, નાપિ પેતયક્ખતિરચ્છાનગતાનન્તિ. ઇતિ જાનામિ ઇતિ પસ્સામીતિ સમુદાચરણાકારનિદસ્સનમેતં. પદભાજને પનસ્સ ‘‘જાનામહં એતે ધમ્મે, પસ્સામહં એતે ધમ્મે’’તિ ઇદં તેસુ ઝાનાદીસુ ધમ્મેસુ જાનનપસ્સનાનં પવત્તિદીપનં, ‘‘અત્થિ ચ મે એતે ધમ્મા’’તિઆદિ અત્તુપનાયિકભાવદીપનં.

૧૯૮. તતો અપરેન સમયેનાતિ આપત્તિપટિજાનનસમયદસ્સનમેતં. અયં પન આરોચિતક્ખણેયેવ પારાજિકં આપજ્જતિ. આપત્તિં પન આપન્નો યસ્મા પરેન ચોદિતો વા અચોદિતો વા પટિજાનાતિ; તસ્મા ‘‘સમનુગ્ગાહિયમાનો વા અસમનુગ્ગાહિયમાનો વા’’તિ વુત્તં.

તત્થ સમનુગ્ગાહિયમાને તાવ – કિં તે અધિગતન્તિ અધિગમપુચ્છા; ઝાનવિમોક્ખાદીસુ, સોતાપત્તિમગ્ગાદીસુ વા કિં તયા અધિગતન્તિ. કિન્તિ તે અધિગતન્તિ ઉપાયપુચ્છા. અયઞ્હિ એત્થાધિપ્પાયો – કિં તયા અનિચ્ચલક્ખણં ધુરં કત્વા અધિગતં, દુક્ખાનત્તલક્ખણેસુ અઞ્ઞતરં વા? કિં વા સમાધિવસેન અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ વિપસ્સનાવસેન? તથા કિં રૂપે અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ અરૂપે? કિં વા અજ્ઝત્તં અભિનિવિસિત્વા, ઉદાહુ બહિદ્ધાતિ? કદા તે અધિગતન્તિ કાલપુચ્છા. પુબ્બણ્હમજ્ઝન્હિકાદીસુ કતરસ્મિં કાલેતિ વુત્તં હોતિ? કત્થ તે અધિગતન્તિ ઓકાસપુચ્છા. કતરસ્મિં ઓકાસે, કિં રત્તિટ્ઠાને, દિવાટ્ઠાને, રુક્ખમૂલે, મણ્ડપે, કતરસ્મિં વા વિહારેતિ વુત્તં હોતિ. કતમે તે કિલેસા પહીનાતિ પહીનકિલેસપુચ્છા. કતરમગ્ગવજ્ઝા તવ કિલેસા પહીનાતિ વુત્તં હોતિ. કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભીતિ પટિલદ્ધધમ્મપુચ્છા. પઠમમગ્ગાદીસુ કતમેસં ધમ્માનં ત્વં લાભીતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્મા ઇદાનિ ચેપિ કોચિ ભિક્ખુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માધિગમં બ્યાકરેય્ય, ન સો એત્તાવતાવ સક્કાતબ્બો. ઇમેસુ પન છસુ ઠાનેસુ સોધનત્થં વત્તબ્બો – ‘‘કિં તે અધિગતં, કિં ઝાનં, ઉદાહુ વિમોક્ખાદીસુ અઞ્ઞતર’’ન્તિ? યો હિ યેન અધિગતો ધમ્મો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ. સચે ‘‘ઇદં નામ મે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કિન્તિ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘અનિચ્ચલક્ખણાદીસુ કિં ધુરં કત્વા અટ્ઠતિંસાય વા આરમ્મણેસુ રૂપારૂપઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિભેદેસુ વા ધમ્મેસુ કેન મુખેન અભિનિવિસિત્વા’’તિ યો હિ યસ્સાભિનિવેસો, સો તસ્સ પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અયં નામ મે અભિનિવેસો એવં મયા અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કદા તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પુબ્બણ્હે, ઉદાહુ મજ્ઝન્હિકાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે’’તિ સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતકાલો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે અધિગતન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કત્થ તે અધિગત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં દિવાટ્ઠાને, ઉદાહુ રત્તિટ્ઠાનાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ઓકાસે’’તિ સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતોકાસો પાકટો હોતિ. સચે ‘‘અસુકસ્મિં નામ મે ઓકાસે અધિગત’’ન્તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમે તે કિલેસા પહીના’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં પઠમમગ્ગવજ્ઝા, ઉદાહુ દુતિયાદિમગ્ગવજ્ઝા’’તિ સબ્બેસઞ્હિ અત્તના અધિગતમગ્ગેન પહીનકિલેસા પાકટા હોન્તિ. સચે ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ વદતિ, તતો ‘‘કતમેસં ત્વં ધમ્માનં લાભી’’તિ પુચ્છિતબ્બો, ‘‘કિં સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ, ઉદાહુ સકદાગામિમગ્ગાદીસુ અઞ્ઞતરસ્સા’’તિ સબ્બેસં હિ અત્તના અધિગતધમ્મા પાકટા હોન્તિ. સચે ‘‘ઇમેસં નામાહં ધમ્માનં લાભી’’તિ વદતિ, એત્તાવતાપિસ્સ વચનં ન સદ્ધાતબ્બં, બહુસ્સુતા હિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાકુસલા ભિક્ખૂ ઇમાનિ છ ઠાનાનિ સોધેતું સક્કોન્તિ.

ઇમસ્સ પન ભિક્ખુનો આગમનપટિપદા સોધેતબ્બા. યદિ આગમનપટિપદા ન સુજ્ઝતિ, ‘‘ઇમાય પટિપદાય લોકુત્તરધમ્મો નામ ન લબ્ભતી’’તિ અપનેતબ્બો. યદિ પનસ્સ આગમનપટિપદા સુજ્ઝતિ, ‘‘દીઘરત્તં તીસુ સિક્ખાસુ અપ્પમત્તો જાગરિયમનુયુત્તો ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અલગ્ગો આકાસે પાણિસમેન ચેતસા વિહરતી’’તિ પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો બ્યાકરણં પટિપદાય સદ્ધિં સંસન્દતિ. ‘‘સેય્યથાપિ નામ ગઙ્ગોદકં યમુનોદકેન સદ્ધિં સંસન્દતિ સમેતિ; એવમેવ સુપઞ્ઞત્તા તેન ભગવતા સાવકાનં નિબ્બાનગામિની પટિપદા સંસન્દતિ નિબ્બાનઞ્ચ પટિપદા ચા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૯૬) વુત્તસદિસં હોતિ.

અપિચ ખો ન એત્તકેનાપિ સક્કારો કાતબ્બો. કસ્મા? એકચ્ચસ્સ હિ પુથુજ્જનસ્સાપિ સતો ખીણાસવપટિપત્તિસદિસા પટિપદા હોતિ, તસ્મા સો ભિક્ખુ તેહિ તેહિ ઉપાયેહિ ઉત્તાસેતબ્બો. ખીણાસવસ્સ નામ અસનિયાપિ મત્થકે પતમાનાય ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ન હોતિ. સચસ્સ ભયં વા છમ્ભિતત્તં વા લોમહંસો વા ઉપ્પજ્જતિ, ‘‘ન ત્વં અરહા’’તિ અપનેતબ્બો. સચે પન અભીરૂ અચ્છમ્ભી અનુત્રાસી હુત્વા સીહો વિય નિસીદતિ, અયં ભિક્ખુ સમ્પન્નવેય્યાકરણો સમન્તા રાજરાજમહામત્તાદીહિ પેસિતં સક્કારં અરહતીતિ.

પાપિચ્છોતિ યા સા ‘‘ઇધેકચ્ચો દુસ્સીલોવ સમાનો સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂતિ ઇચ્છતી’’તિઆદિના (વિભ. ૮૫૧) નયેન વુત્તા પાપિચ્છા તાય સમન્નાગતો. ઇચ્છાપકતોતિ તાય પાપિકાય ઇચ્છાય અપકતો અભિભૂતો પારાજિકો હુત્વા.

વિસુદ્ધાપેક્ખોતિ અત્તનો વિસુદ્ધિં અપેક્ખમાનો ઇચ્છમાનો પત્થયમાનો. અયઞ્હિ યસ્મા પારાજિકં આપન્નો, તસ્મા ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અભબ્બો ઝાનાદીનિ અધિગન્તું, ભિક્ખુભાવો હિસ્સ સગ્ગન્તરાયો ચેવ હોતિ મગ્ગન્તરાયો ચ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં નિરયાયુપકડ્ઢતી’’તિ (ધ. પ. ૩૧૧). અપરમ્પિ વુત્તં – ‘‘સિથિલો હિ પરિબ્બાજો, ભિય્યો આકિરતે રજ’’ન્તિ (ધ. પ. ૩૧૩). ઇચ્ચસ્સ ભિક્ખુભાવો વિસુદ્ધિ નામ ન હોતિ. યસ્મા પન ગિહી વા ઉપાસકો વા આરામિકો વા સામણેરો વા હુત્વા દાનસરણસીલસંવરાદીહિ સગ્ગમગ્ગં વા ઝાનવિમોક્ખાદીહિ મોક્ખમગ્ગં વા આરાધેતું ભબ્બો હોતિ, તસ્માસ્સ ગિહિઆદિભાવો વિસુદ્ધિ નામ હોતિ, તસ્મા તં વિસુદ્ધિં અપેક્ખનતો ‘‘વિસુદ્ધાપેક્ખો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવ ચસ્સ પદભાજને ‘‘ગિહી વા હોતુકામો’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં વદેય્યાતિ એવં ભણેય્ય. કથં? ‘‘અજાનમેવં આવુસો અવચં જાનામિ, અપસ્સં પસ્સામી’’તિ. પદભાજને પન ‘‘એવં વદેય્યા’’તિ ઇદં પદં અનુદ્ધરિત્વાવ યથા વદન્તો ‘‘અજાનમેવં આવુસો અવચં જાનામિ, અપસ્સં પસ્સામી’’તિ વદતિ નામાતિ વુચ્ચતિ, તં આકારં દસ્સેતું ‘‘નાહં એતે ધમ્મે જાનામી’’તિઆદિ વુત્તં. તુચ્છં મુસા વિલપિન્તિ અહં વચનત્થવિરહતો તુચ્છં વઞ્ચનાધિપ્પાયતો મુસા વિલપિં, અભણિન્તિ વુત્તં હોતિ. પદભાજને પનસ્સ અઞ્ઞેન પદબ્યઞ્જનેન અત્થમત્તં દસ્સેતું ‘‘તુચ્છકં મયા ભણિત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

પુરિમે ઉપાદાયાતિ પુરિમાનિ તીણિ પારાજિકાનિ આપન્ને પુગ્ગલે ઉપાદાય. સેસં પુબ્બે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થત્તા ચ પાકટમેવાતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના

૧૯૯. એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ યસ્મા હેટ્ઠા પદભાજનીયમ્હિ ‘‘ઝાનં વિમોક્ખં સમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સનં…પે… સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ એવં સંખિત્તેનેવ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો દસ્સિતો, ન વિત્થારેન આપત્તિં આરોપેત્વા તન્તિ ઠપિતા. સઙ્ખેપદસ્સિતે ચ અત્થે ન સબ્બે સબ્બાકારેન નયં ગહેતું સક્કોન્તિ, તસ્મા સબ્બાકારેન નયગ્ગહણત્થં પુન તદેવ પદભાજનં માતિકાઠાને ઠપેત્વા વિત્થારતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં દસ્સેત્વા આપત્તિભેદં દસ્સેતુકામો ‘‘ઝાનન્તિ પઠમં ઝાનં, દુતિયં ઝાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પઠમજ્ઝાનાદીહિ મેત્તાઝાનાદીનિપિ અસુભજ્ઝાનાદીનિપિ આનાપાનસ્સતિસમાધિજ્ઝાનમ્પિ લોકિયજ્ઝાનમ્પિ લોકુત્તરજ્ઝાનમ્પિ સઙ્ગહિતમેવ. તસ્મા ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિન્તિપિ…પે… ચતુત્થં જ્ઝાનં, મેત્તાઝાનં, ઉપેક્ખાઝાનં અસુભજ્ઝાનં આનાપાનસ્સતિસમાધિજ્ઝાનં, લોકિયજ્ઝાનં, લોકુત્તરજ્ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિપિ ભણન્તો પારાજિકોવ હોતીતિ વેદિતબ્બો.

સુટ્ઠુ મુત્તો વિવિધેહિ વા કિલેસેહિ મુત્તોતિ વિમોક્ખો. સો પનાયં રાગદોસમોહેહિ સુઞ્ઞત્તા સુઞ્ઞતો. રાગદોસમોહનિમિત્તેહિ અનિમિત્તત્તા અનિમિત્તો. રાગદોસમોહપણિધીનં અભાવતો અપ્પણિહિતોતિ વુચ્ચતિ. ચિત્તં સમં આદહતિ આરમ્મણે ઠપેતીતિ સમાધિ. અરિયેહિ સમાપજ્જિતબ્બતો સમાપત્તિ. સેસમેત્થ વુત્તનયમેવ. એત્થ ચ વિમોક્ખત્તિકેન ચ સમાધિત્તિકેન ચ અરિયમગ્ગોવ વુત્તો. સમાપત્તિત્તિકેન પન ફલસમાપત્તિ. તેસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ પદં ગહેત્વા ‘‘અહં ઇમસ્સ લાભીમ્હી’’તિ ભણન્તો પારાજિકોવ હોતિ.

તિસ્સો વિજ્જાતિ પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિ, દિબ્બચક્ખુ, આસવાનં ખયે ઞાણન્તિ. તત્થ એકિસ્સાપિ નામં ગહેત્વા ‘‘અહં ઇમિસ્સા વિજ્જાય લાભીમ્હી’’તિ ભણન્તો પારાજિકો હોતિ. સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં પન ‘‘વિજ્જાનં લાભીમ્હી’તિ ભણન્તોપિ ‘તિસ્સન્નં વિજ્જાનં લાભીમ્હી’તિ ભણન્તોપિ પારાજિકો વા’’તિ વુત્તં. મગ્ગભાવનાપદભાજને વુત્તા સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મા મગ્ગસમ્પયુત્તા લોકુત્તરાવ ઇધાધિપ્પેતા. તસ્મા લોકુત્તરાનં સતિપટ્ઠાનાનં સમ્મપ્પધાનાનં ઇદ્ધિપાદાનં ઇન્દ્રિયાનં બલાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ લાભીમ્હીતિ વદતો પારાજિકન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન ‘‘સતિપટ્ઠાનાનં લાભીમ્હી’તિ એવં એકેકકોટ્ઠાસવસેનાપિ ‘કાયાનુપસ્સનાસતિપટ્ઠાનસ્સ લાભીમ્હી’તિ એવં તત્થ એકેકધમ્મવસેનાપિ વદતો પારાજિકમેવા’’તિ વુત્તં તમ્પિ સમેતિ. કસ્મા? મગ્ગક્ખણુપ્પન્નેયેવ સન્ધાય વુત્તત્તા. ફલસચ્છિકિરિયાયપિ એકેકફલવસેન પારાજિકં વેદિતબ્બં.

રાગસ્સ પહાનન્તિઆદિત્તિકે કિલેસપ્પહાનમેવ વુત્તં. તં પન યસ્મા મગ્ગેન વિના નત્થિ, તતિયમગ્ગેન હિ કામરાગદોસાનં પહાનં, ચતુત્થેન મોહસ્સ, તસ્મા ‘‘રાગો મે પહીનો’’તિઆદીનિ વદતોપિ પારાજિકં વુત્તં.

રાગા ચિત્તં વિનીવરણતાતિઆદિત્તિકે લોકુત્તરચિત્તમેવ વુત્તં. તસ્મા ‘‘રાગા મે ચિત્તં વિનીવરણ’’ન્તિઆદીનિ વદતોપિ પારાજિકમેવ.

સુઞ્ઞાગારપદભાજને પન યસ્મા ઝાનેન અઘટેત્વા ‘‘સુઞ્ઞાગારે અભિરમામી’’તિ વચનમત્તેન પારાજિકં નાધિપ્પેતં, તસ્મા ‘‘પઠમેન ઝાનેન સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા યો ઝાનેન ઘટેત્વા ‘‘ઇમિના નામ ઝાનેન સુઞ્ઞાગારે અભિરમામી’’તિ વદતિ, અયમેવ પારાજિકો હોતીતિ વેદિતબ્બો.

યા ચ ‘‘ઞાણ’’ન્તિ ઇમસ્સ પદભાજને અમ્બટ્ઠસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૪ આદયો) વુત્તાસુ અટ્ઠસુ વિજ્જાસુ વિપસ્સનાઞાણમનોમયિદ્ધિઇદ્ધિવિધદિબ્બસોતચેતોપરિયઞાણભેદા પઞ્ચ વિજ્જા ન આગતા, તાસુ એકા વિપસ્સનાવ પારાજિકવત્થુ ન હોતિ, સેસા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા. તસ્મા ‘‘વિપસ્સનાય લાભીમ્હી’’તિપિ ‘‘વિપસ્સનાઞાણસ્સ લાભીમ્હી’’તિપિ વદતો પારાજિકં નત્થિ. ફુસ્સદેવત્થેરો પન ભણતિ – ‘‘ઇતરાપિ ચતસ્સો વિજ્જા ઞાણેન અઘટિતા પારાજિકવત્થૂ ન હોન્તિ. તસ્મા ‘મનોમયસ્સ લાભીમ્હિ, ઇદ્ધિવિધસ્સ, દિબ્બાય સોતધાતુયા, ચેતોપરિયસ્સ લાભીમ્હી’તિ વદતોપિ પારાજિકં નત્થી’’તિ. તં તસ્સ અન્તેવાસિકેહેવ પટિક્ખિત્તં – ‘‘આચરિયો ન આભિધમ્મિકો ભુમ્મન્તરં ન જાનાતિ, અભિઞ્ઞા નામ ચતુત્થજ્ઝાનપાદકોવ મહગ્ગતધમ્મો, ઝાનેનેવ ઇજ્ઝતિ. તસ્મા મનોમયસ્સ લાભીમ્હી’તિ વા ‘મનોમયઞાણસ્સ લાભીમ્હી’તિ વા યથા વા તથા વા વદતુ પારાજિકમેવા’’તિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ નિબ્બાનં પાળિયા અનાગતં, અથ ખો ‘‘નિબ્બાનં મે પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘સચ્છિકત’’ન્તિ વા વદતો પારાજિકમેવ. કસ્મા? નિબ્બાનસ્સ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરત્તા. તથા ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝિં પટિવિદ્ધાનિ મયા’’તિ વદતોપિ પારાજિકમેવ. કસ્મા? સચ્ચપ્પટિવેધોતિ હિ મગ્ગસ્સ પરિયાયવચનં. યસ્મા પન ‘‘તિસ્સો પટિસમ્ભિદા કામાવચરકુસલતો ચતૂસુ ઞાણસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ, ક્રિયતો ચતૂસુ ઞાણસમ્પયુત્તેસુ ચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જન્તિ, અત્થપટિસમ્ભિદા એતેસુ ચેવ ઉપ્પજ્જતિ, ચતૂસુ મગ્ગેસુ ચતૂસુ ફલેસુ ચ ઉપ્પજ્જતી’’તિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૭૪૬) વુત્તં. તસ્મા ‘‘ધમ્મપટિસમ્ભિદાય લાભીમ્હી’’તિ વા, ‘‘નિરુત્તિ…પે… પટિભાનપટિસમ્ભિદાય લાભીમ્હી’’તિ વા ‘‘લોકિયઅત્થપટિસમ્ભિદાય લાભીમ્હી’’તિ વા વુત્તેપિ પારાજિકં નત્થિ. ‘‘પટિસમ્ભિદાનં લાભીમ્હી’’તિ વુત્તે ન તાવ સીસં ઓતરતિ. ‘‘લોકુત્તરઅત્થપટિસમ્ભિદાય લાભીમ્હી’’તિ વુત્તે પન પારાજિકં હોતિ. સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં પન અત્થપટિસમ્ભિદાપ્પત્તોમ્હીતિ અવિસેસેનાપિ વદતો પારાજિકં વુત્તં. કુરુન્દિયમ્પિ ‘‘ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘એત્તાવતા પારાજિકં નત્થિ, એત્તાવતા સીસં ન ઓતરતિ, એત્તાવતા ન પારાજિક’’ન્તિ વિચારિતત્તા ન સક્કા અઞ્ઞં પમાણં કાતુન્તિ.

‘‘નિરોધસમાપત્તિં સમાપજ્જામી’’તિ વા ‘‘લાભીમ્હાહં તસ્સા’’તિ વા વદતોપિ પારાજિકં નત્થિ. કસ્મા? નિરોધસમાપત્તિયા નેવ લોકિયત્તા ન લોકુત્તરત્તાતિ. સચે પનસ્સ એવં હોતિ – ‘‘નિરોધં નામ અનાગામી વા ખીણાસવો વા સમાપજ્જતિ, તેસં મં અઞ્ઞતરોતિ જાનિસ્સતી’’તિ બ્યાકરોતિ, સો ચ નં તથા જાનાતિ, પારાજિકન્તિ મહાપચ્ચરિસઙ્ખેપટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

‘‘અતીતભવે કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે સોતાપન્નોમ્હી’’તિ વદતોપિ પારાજિકં નત્થિ. અતીતક્ખન્ધાનઞ્હિ પરામટ્ઠત્તા સીસં ન ઓતરતીતિ. સઙ્ખેપટ્ઠકથાયં પન ‘‘અતીતે અટ્ઠસમાપત્તિલાભીમ્હી’’તિ વદતો પારાજિકં નત્થિ, કુપ્પધમ્મત્તા ઇધ પન ‘‘અત્થિ અકુપ્પધમ્મત્તાતિ કેચિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. તમ્પિ તત્થેવ ‘‘અતીતત્તભાવં સન્ધાય કથેન્તસ્સ પારાજિકં ન હોતિ, પચ્ચુપ્પન્નત્તભાવં સન્ધાય કથેન્તસ્સેવ હોતી’’તિ પટિક્ખિત્તં.

સુદ્ધિકવારકથાવણ્ણના

૨૦૦. એવં ઝાનાદીનિ દસ માતિકાપદાનિ વિત્થારેત્વા ઇદાનિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ઉલ્લપન્તો યં સમ્પજાનમુસાવાદં ભણતિ, તસ્સ અઙ્ગં દસ્સેત્વા તસ્સેવ વિત્થારસ્સ વસેન ચક્કપેય્યાલં બન્ધન્તો ઉલ્લપનાકારઞ્ચ આપત્તિભેદઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુદ્ધિકવારો વત્તુકામવારો પચ્ચયપટિસંયુત્તવારોતિ તયો મહાવારા. તેસુ સુદ્ધિકવારે પઠમજ્ઝાનં આદિં કત્વા યાવ મોહા ચિત્તં વિનીવરણપદં, તાવ એકમેકસ્મિં પદે સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નો, લાભીમ્હિ, વસીમ્હિ, સચ્છિકતં મયાતિ ઇમેસુ છસુ પદેસુ એકમેકં પદં તીહાકારેહિ, ચતૂહિ, પઞ્ચહિ, છહિ, સત્તહાકારેહીતિ એવં પઞ્ચક્ખત્તું યોજેત્વા સુદ્ધિકનયો નામ વુત્તો. તતો પઠમઞ્ચ ઝાનં, દુતિયઞ્ચ ઝાનન્તિ એવં પઠમજ્ઝાનેન સદ્ધિં એકમેકં પદં ઘટેન્તેન સબ્બપદાનિ ઘટેત્વા તેનેવ વિત્થારેન ખણ્ડચક્કં નામ વુત્તં. તઞ્હિ પુન આનેત્વા પઠમજ્ઝાનાદીહિ ન યોજિતં, તસ્મા ‘‘ખણ્ડચક્ક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તતો દુતિયઞ્ચ ઝાનં, તતિયઞ્ચ ઝાનન્તિ એવં દુતિયજ્ઝાનેન સદ્ધિં એકમેકં પદં ઘટેત્વા પુન આનેત્વા પઠમજ્ઝાનેન સદ્ધિં સમ્બન્ધિત્વા તેનેવ વિત્થારેન બદ્ધચક્કં નામ વુત્તં. તતો યથા દુતિયજ્ઝાનેન સદ્ધિં, એવં તતિયજ્ઝાનાદીહિપિ સદ્ધિં, એકમેકં પદં ઘટેત્વા પુન આનેત્વા દુતિયજ્ઝાનાદીહિ સદ્ધિં સમ્બન્ધિત્વા તેનેવ વિત્થારેન અઞ્ઞાનિપિ એકૂનતિંસ બદ્ધચક્કાનિ વત્વા એકમૂલકનયો નિટ્ઠાપિતો. પાઠો પન સઙ્ખેપેન દસ્સિતો, સો અસમ્મુય્હન્તેન વિત્થારતો વેદિતબ્બો.

યથા ચ એકમૂલકો, એવં દુમૂલકાદયોપિ સબ્બમૂલકપરિયોસાના ચતુન્નં સતાનં ઉપરિ પઞ્ચતિંસ નયા વુત્તા. સેય્યથિદં – દ્વિમૂલકા એકૂનતિંસ, તિમૂલકા અટ્ઠવીસ, ચતુમૂલકા સત્તવીસ; એવં પઞ્ચમૂલકાદયોપિ એકેકં ઊનં કત્વા યાવ તિંસમૂલકા, તાવ વેદિતબ્બા. પાઠે પન તેસં નામમ્પિ સઙ્ખિપિત્વા ‘‘ઇદં સબ્બમૂલક’’ન્તિ તિંસમૂલકનયો એકો દસ્સિતો. યસ્મા ચ સુઞ્ઞાગારપદં ઝાનેન અઘટિતં સીસં ન ઓતરતિ, તસ્મા તં અનામસિત્વા મોહા ચિત્તં વિનીવરણપદપરિયોસાનાયેવ સબ્બત્થ યોજના દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. એવં પઠમજ્ઝાનાદીનિ પટિપાટિયા વા ઉપ્પટિપાટિયા વા દુતિયજ્ઝાનાદીહિ ઘટેત્વા વા અઘટેત્વા વા સમાપજ્જિન્તિઆદિના નયેન ઉલ્લપતો મોક્ખો નત્થિ, પારાજિકં આપજ્જતિયેવાતિ.

ઇમસ્સ અત્થસ્સ દસ્સનવસેન વુત્તે ચ પનેતસ્મિં સુદ્ધિકમહાવારે અયં સઙ્ખેપતો અત્થવણ્ણના – તીહાકારેહીતિ સમ્પજાનમુસાવાદસ્સ અઙ્ગભૂતેહિ તીહિ કારણેહિ. પુબ્બેવસ્સ હોતીતિ પુબ્બભાગેયેવ અસ્સ પુગ્ગલસ્સ એવં હોતિ ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ. ભણન્તસ્સ હોતીતિ ભણમાનસ્સ હોતિ. ભણિતસ્સ હોતીતિ ભણિતે અસ્સ હોતિ, યં વત્તબ્બં તસ્મિં વુત્તે હોતીતિ અત્થો. અથ વા ભણિતસ્સાતિ વુત્તવતો નિટ્ઠિતવચનસ્સ હોતીતિ. યો એવં પુબ્બભાગેપિ જાનાતિ, ભણન્તોપિ જાનાતિ, પચ્છાપિ જાનાતિ, ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ સો ‘‘પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ ભણન્તો પારાજિકં આપજ્જતીતિ અયમેત્થ અત્થો દસ્સિતો. કિઞ્ચાપિ દસ્સિતો, અથ ખો અયમેત્થ વિસેસો – પુચ્છા તાવ હોતિ ‘‘‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ પુબ્બભાગો અત્થિ, ‘મુસા મયા ભણિત’ન્તિ પચ્છાભાગો નત્થિ, વુત્તમત્તમેવ હિ કોચિ પમુસ્સતિ, કિં તસ્સ પારાજિકં હોતિ, ન હોતી’’તિ? સા એવં અટ્ઠકથાસુ વિસ્સજ્જિતા – પુબ્બભાગે ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ ચ ભણન્તસ્સ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ ચ જાનતો પચ્છાભાગે ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ ન સક્કા ન ભવિતું. સચેપિ ન હોતિ પારાજિકમેવ. પુરિમમેવ હિ અઙ્ગદ્વયં પમાણં. યસ્સાપિ પુબ્બભાગે ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ આભોગો નત્થિ, ભણન્તો પન ‘‘મુસા ભણામી’’તિ જાનાતિ, ભણિતેપિ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ જાનાતિ, સો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. પુબ્બભાગો હિ પમાણતરો. તસ્મિં અસતિ દવા ભણિતં વા રવા ભણિતં વા હોતી’’તિ.

એત્થ ચ તંઞાણતા ચ ઞાણસમોધાનઞ્ચ પરિચ્ચજિતબ્બં. તંઞાણતા પરિચ્ચજિતબ્બાતિ યેન ચિત્તેન ‘‘મુસા ભણિસ્સ’’ન્તિ જાનાતિ, તેનેવ ‘‘મુસા ભણામી’’તિ ચ ‘‘મુસા મયા ભણિત’’ન્તિ ચ જાનાતીતિ એવં એકચિત્તેનેવ તીસુ ખણેસુ જાનાતીતિ અયં તંઞ્ઞણતા પરિચ્ચજિતબ્બા, ન હિ સક્કા તેનેવ ચિત્તેન તં ચિત્તં જાનિતું યથા ન સક્કા તેનેવ અસિના સો અસિ છિન્દિતુન્તિ. પુરિમં પુરિમં પન ચિત્તં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ ચિત્તસ્સ તથા ઉપ્પત્તિયા પચ્ચયો હુત્વા નિરુજ્ઝતિ. તેનેતં વુચ્ચતિ –

‘‘પમાણં પુબ્બભાગોવ, તસ્મિં સતિ ન હેસ્સતિ;

સેસદ્વયન્તિ નત્થેત, મિતિ વાચા તિવઙ્ગિકા’’તિ.

‘‘ઞાણસમોધાનં પરિચ્ચજિતબ્બ’’ન્તિ એતાનિ તીણિ ચિત્તાનિ એકક્ખણે ઉપ્પજ્જન્તીતિ ન ગહેતબ્બાનિ. ઇદઞ્હિ ચિત્તં નામ –

અનિરુદ્ધમ્હિ પઠમે, ન ઉપ્પજ્જતિ પચ્છિમં;

નિરન્તરુપ્પજ્જનતો, એકં વિય પકાસતિ.

ઇતો પરં પન ય્વાયં ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ સમ્પજાનમુસા ભણતિ, યસ્મા સો ‘‘નત્થિ મે પઠમં ઝાન’’ન્તિ એવંદિટ્ઠિકો હોતિ, તસ્સ હિ અત્થેવાયં લદ્ધિ. તથા ‘‘નત્થિ મે પઠમં ઝાન’’ન્તિ એવમસ્સ ખમતિ ચેવ રુચ્ચતિ ચ. એવંસભાવમેવ ચસ્સ ચિત્તં ‘‘નત્થિ મે પઠમં ઝાન’’ન્તિ. યદા પન મુસા વત્તુકામો હોતિ, તદા તં દિટ્ઠિં વા દિટ્ઠિયા સહ ખન્તિં વા દિટ્ઠિખન્તીહિ સદ્ધિં રુચિં વા, દિટ્ઠિખન્તિરુચીહિ સદ્ધિં ભાવં વા વિનિધાય નિક્ખિપિત્વા પટિચ્છાદેત્વા અભૂતં કત્વા ભણતિ, તસ્મા તેસમ્પિ વસેન અઙ્ગભેદં દસ્સેતું ‘‘ચતૂહાકારેહી’’તિઆદિ વુત્તં. પરિવારે ચ ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકો મુસાવાદો’’તિ (પટિ. ૩૨૮) વુત્તત્તા તત્થ અધિપ્પેતાય સઞ્ઞાય સદ્ધિં અઞ્ઞોપિ ઇધ ‘‘અટ્ઠહાકારેહી’’તિ એકો નયો યોજેતબ્બો.

એત્થ ચ વિનિધાય દિટ્ઠિન્તિ બલવધમ્મવિનિધાનવસેનેતં વુત્તં. વિનિધાય ખન્તિન્તિઆદીનિ તતો દુબ્બલદુબ્બલાનં વિનિધાનવસેન. વિનિધાય સઞ્ઞન્તિ ઇદં પનેત્થ સબ્બદુબ્બલધમ્મવિનિધાનં. સઞ્ઞામત્તમ્પિ નામ અવિનિધાય સમ્પજાનમુસા ભાસિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. યસ્મા પન ‘‘સમાપજ્જિસ્સામી’’તિઆદિના અનાગતવચનેન પારાજિકં ન હોતિ, તસ્મા ‘‘સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદીનિ અતીતવત્તમાનપદાનેવ પાઠે વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

૨૦૭. ઇતો પરં સબ્બમ્પિ ઇમસ્મિં સુદ્ધિકમહાવારે ઉત્તાનત્થમેવ. ન હેત્થ તં અત્થિ – યં ઇમિના વિનિચ્છયેન ન સક્કા ભવેય્ય વિઞ્ઞાતું, ઠપેત્વા કિલેસપ્પહાનપદસ્સ પદભાજને ‘‘રાગો મે ચત્તો વન્તો’’તિઆદીનં પદાનં અત્થં. સ્વાયં વુચ્ચતિ – એત્થ હિ ચત્તોતિ ઇદં સકભાવપરિચ્ચજનવસેન વુત્તં. વન્તોતિ ઇદં પુન અનાદિયનભાવદસ્સનવસેન. મુત્તોતિ ઇદં સન્તતિતો વિમોચનવસેન. પહીનોતિ ઇદં મુત્તસ્સાપિ ક્વચિ અનવટ્ઠાનદસ્સનવસેન. પટિનિસ્સટ્ઠોતિ ઇદં પુબ્બે આદિન્નપુબ્બસ્સ પટિનિસ્સગ્ગદસ્સનવસેન. ઉક્ખેટિતોતિ ઇદં અરિયમગ્ગેન ઉત્તાસિતત્તા પુન અનલ્લીયનભાવદસ્સનવસેન. સ્વાયમત્થો સદ્દસત્થતો પરિયેસિતબ્બો. સમુક્ખેટિતોતિ ઇદં સુટ્ઠુ ઉત્તાસેત્વા અણુસહગતસ્સાપિ પુન અનલ્લીયનભાવદસ્સનવસેન વુત્તન્તિ.

સુદ્ધિકવારકથા નિટ્ઠિતા.

વત્તુકામવારકથા

૨૧૫. વત્તુકામવારેપિ ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદીનં અત્થો, વારપેય્યાલપ્પભેદો ચ સબ્બો ઇધ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હિ યં ‘‘મયા વિરજ્ઝિત્વા અઞ્ઞં વત્તુકામેન અઞ્ઞં વુત્તં, તસ્મા નત્થિ મય્હં આપત્તી’’તિ એવં ઓકાસગવેસકાનં પાપપુગ્ગલાનં ઓકાસનિસેધનત્થં વુત્તો. યથેવ હિ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિ વત્તુકામો ‘‘ધમ્મં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદીસુ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનપદેસુ યં વા તં વા વદન્તોપિ ખેત્તે ઓતિણ્ણત્તા સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકોવ હોતિ; એવં પઠમજ્ઝાનાદીસુ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપદેસુ યંકિઞ્ચિ એકં વત્તુકામો તતો અઞ્ઞં યં વા તં વા વદન્તોપિ ખેત્તે ઓતિણ્ણત્તા પારાજિકોવ હોતિ. સચે યસ્સ વદતિ, સો તમત્થં તઙ્ખણઞ્ઞેવ જાનાતિ. જાનનલક્ખણઞ્ચેત્થ સિક્ખાપચ્ચક્ખાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અયં પન વિસેસો – સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હત્થમુદ્દાય સીસં ન ઓતરતિ. ઇદં અભૂતારોચનં હત્થમુદ્દાયપિ ઓતરતિ. યો હિ હત્થવિકારાદીહિપિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગચોપનેહિ અભૂતં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં વિઞ્ઞત્તિપથે ઠિતસ્સ પુગ્ગલસ્સ આરોચેતિ, સો ચ તમત્થં જાનાતિ, પારાજિકોવ હોતિ. અથ પન યસ્સ આરોચેતિ, સો ન જાનાતિ ‘‘કિ અયં ભણતી’’તિ, સંસયં વા આપજ્જતિ, ચિરં વીમંસિત્વા વા પચ્છા જાનાતિ, અપ્પટિવિજાનન્તો ઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. એવં અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ વુત્તે થુલ્લચ્ચયં હોતિ. યો પન ઝાનાદીનિ અત્તનો અધિગમવસેન વા ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદિવસેન વા ન જાનાતિ, કેવલં ઝાનન્તિ વા વિમોક્ખોતિ વા વચનમત્તમેવ સુતં હોતિ, સોપિ તેન વુત્તે ‘‘ઝાનં કિર સમાપજ્જિન્તિ એસ વદતી’’તિ યદિ એત્તકમત્તમ્પિ જાનાતિ, જાનાતિચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તસ્સ વુત્તે પારાજિકમેવ. સેસો એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા બહૂનં વા નિયમિતાનિયમિતવસેન વિસેસો સબ્બો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનકથાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ.

વત્તુકામવારકથા નિટ્ઠિતા.

પચ્ચયપટિસંયુત્તવારકથા

૨૨૦. પચ્ચયપટિસંયુત્તવારેપિ – સબ્બં વારપેય્યાલભેદં પુબ્બે આગતપદાનઞ્ચ અત્થં વુત્તનયેનેવ ઞત્વા પાળિક્કમો તાવ એવં જાનિતબ્બો. એત્થ હિ ‘‘યો તે વિહારે વસિ, યો તે ચીવરં પરિભુઞ્જિ, યો તે પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિ, યો તે સેનાસનં પરિભુઞ્જિ, યો તે ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારં પરિભુઞ્જી’’તિ ઇમે પઞ્ચ પચ્ચત્તવચનવારા, ‘‘યેન તે વિહારો પરિભુત્તો’’તિઆદયો પઞ્ચ કરણવચનવારા, ‘‘યં ત્વં આગમ્મ વિહારં અદાસી’’તિઆદયો પઞ્ચ ઉપયોગવચનવારા વુત્તા, તેસં વસેન ઇધ વુત્તેન સુઞ્ઞાગારપદેન સદ્ધિં પુબ્બે વુત્તેસુ પઠમજ્ઝાનાદીસુ સબ્બપદેસુ વારપેય્યાલભેદો વેદિતબ્બો. ‘‘યો તે વિહારે, યેન તે વિહારો, યં ત્વં આગમ્મ વિહાર’’ન્તિ એવં પરિયાયેન વુત્તત્તા પન ‘‘અહ’’ન્તિ ચ અવુત્તત્તા પટિવિજાનન્તસ્સ વુત્તેપિ ઇધ થુલ્લચ્ચયં, અપટિવિજાનન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અયમેત્થ વિનિચ્છયો.

અનાપત્તિભેદકથા

એવં વિત્થારવસેન આપત્તિભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘અનાપત્તિ અધિમાનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અધિમાનેનાતિ અધિગતમાનેન સમુદાચરન્તસ્સ અનાપત્તિ. અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સાતિ કોહઞ્ઞે ઇચ્છાચારે અઠત્વા અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ સબ્રહ્મચારીનં સન્તિકે અઞ્ઞં બ્યાકરોન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઉમ્મત્તકાદયો પુબ્બે વુત્તનયાએવ. ઇધ પન આદિકમ્મિકા વગ્ગુમુદાતીરિયા ભિક્ખૂ. તેસં અનાપત્તીતિ.

પદભાજનીયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદં સિક્ખાપદં તિસમુટ્ઠાનં – હત્થમુદ્દાય આરોચેન્તસ્સ કાયચિત્તતો, વચીભેદેન આરોચેન્તસ્સ વાચાચિત્તતો, ઉભયં કરોન્તસ્સ કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનં હસન્તોપિ હિ સોમનસ્સિકો ઉલ્લપતિ ભાયન્તોપિ મજ્ઝત્તોપીતિ.

વિનીતવત્થુવણ્ણના

૨૨૩. વિનીતવત્થૂસુ – અધિમાનવત્થુ અનુપઞ્ઞત્તિયં વુત્તનયમેવ.

દુતિયવત્થુસ્મિં – પણિધાયાતિ પત્થનં કત્વા. એવં મં જનો સમ્ભાવેસ્સતીતિ એવં અરઞ્ઞે વસન્તં મં જનો અરહત્તે વા સેક્ખભૂમિયં વા સમ્ભાવેસ્સતિ, તતો લોકસ્સ સક્કતો ભવિસ્સામિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતોતિ. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એવં પણિધાય ‘‘અરઞ્ઞે વસિસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તસ્સ પદવારે પદવારે દુક્કટં. તથા અરઞ્ઞે કુટિકરણચઙ્કમનનિસીદનનિવાસનપાવુરણાદીસુ સબ્બકિચ્ચેસુ પયોગે પયોગે દુક્કટં. તસ્મા એવં અરઞ્ઞે ન વસિતબ્બં. એવં વસન્તો હિ સમ્ભાવનં લભતુ વા મા વા દુક્કટં આપજ્જતિ. યો પન સમાદિન્નધુતઙ્ગો ‘‘ધુતઙ્ગં રક્ખિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ગામન્તે મે વસતો ચિત્તં વિક્ખિપતિ, અરઞ્ઞં સપ્પાય’’ન્તિ ચિન્તેત્વા વા ‘‘અદ્ધા અરઞ્ઞે તિણ્ણં વિવેકાનં અઞ્ઞતરં પાપુણિસ્સામી’’તિ વા ‘‘અરઞ્ઞં પવિસિત્વા અરહત્તં અપાપુણિત્વા ન નિક્ખમિસ્સામી’’તિ વા ‘‘અરઞ્ઞવાસો નામ ભગવતા પસત્થો, મયિ ચ અરઞ્ઞે વસન્તે બહૂ સબ્રહ્મચારિનો ગામન્તં હિત્વા આરઞ્ઞકા ભવિસ્સન્તી’’તિ વા એવં અનવજ્જવાસં વસિતુકામો હોતિ, તેન વસિતબ્બં.

તતિયવત્થુસ્મિમ્પિ – ‘‘અભિક્કન્તાદીનિ સણ્ઠપેત્વા પિણ્ડાય ચરિસ્સામી’’તિ નિવાસનપારુપનકિચ્ચતો પભુતિ યાવ ભોજનપરિયોસાનં તાવ પયોગે પયોગે દુક્કટં. સમ્ભાવનં લભતુ વા મા વા દુક્કટમેવ. ખન્ધકવત્તસેખિયવત્તપરિપૂરણત્થં પન સબ્રહ્મચારીનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં વા પાસાદિકેહિ અભિક્કમપટિક્કમાદીહિ પિણ્ડાય પવિસન્તો અનુપવજ્જો વિઞ્ઞૂનન્તિ.

ચતુત્થપઞ્ચમવત્થૂસુ – ‘‘યો તે વિહારે વસી’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ ‘‘અહ’’ન્તિ અવુત્તત્તા પારાજિકં નત્થિ. અત્તુપનાયિકમેવ હિ સમુદાચરન્તસ્સ પારાજિકં વુત્તં.

પણિધાય ચઙ્કમીતિઆદીનિ હેટ્ઠા વુત્તનયાનેવ.

સંયોજનવત્થુસ્મિં – સંયોજના પહીનાતિપિ ‘‘દસ સંયોજના પહીના’’તિપિ ‘‘એકં સંયોજનં પહીન’’ન્તિપિ વદતો કિલેસપ્પહાનમેવ આરોચિતં હોતિ, તસ્મા પારાજિકં.

૨૨૪. રહોવત્થૂસુ – રહો ઉલ્લપતીતિ ‘‘રહોગતો અરહા અહ’’ન્તિ વદતિ, ન મનસા ચિન્તિતમેવ કરોતિ. તેનેત્થ દુક્કટં વુત્તં.

વિહારવત્થુ ઉપટ્ઠાનવત્થુ ચ વુત્તનયમેવ.

૨૨૫. ન દુક્કરવત્થુસ્મિં – તસ્સ ભિક્ખુનો અયં લદ્ધિ – ‘‘અરિયપુગ્ગલાવ ભગવતો સાવકા’’તિ. તેનાહ – ‘‘યે ખો તે ભગવતો સાવકા તે એવં વદેય્યુ’’ન્તિ. યસ્મા ચસ્સ અયમધિપ્પાયો – ‘‘સીલવતા આરદ્ધવિપસ્સકેન ન દુક્કરં અઞ્ઞં બ્યાકાતું, પટિબલો સો અરહત્તં પાપુણિતુ’’ન્તિ. તસ્મા ‘‘અનુલ્લપનાધિપ્પાયો અહ’’ન્તિ આહ.

વીરિયવત્થુસ્મિં આરાધનીયોતિ સક્કા આરાધેતું સમ્પાદેતું નિબ્બત્તેતુન્તિ અત્થો. સેસં વુત્તનયમેવ.

મચ્ચુવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ ‘‘યસ્સ વિપ્પટિસારો ઉપ્પજ્જતિ, સો ભાયેય્ય. મય્હં પન અવિપ્પટિસારવત્થુકાનિ પરિસુદ્ધાનિ સીલાનિ, સ્વાહં કિં મરણસ્સ ભાયિસ્સામી’’તિ એતમત્થવસં પટિચ્ચ ‘‘નાહં આવુસો મચ્ચુનો ભાયામી’’તિ આહ. તેનસ્સ અનાપત્તિ.

વિપ્પટિસારવત્થુસ્મિમ્પિ એસેવ નયો. તતો પરાનિ તીણિ વત્થૂનિ વીરિયવત્થુસદિસાનેવ.

વેદનાવત્થૂસુપઠમસ્મિં તાવ સો ભિક્ખુ પટિસઙ્ખાનબલેન અધિવાસનખન્તિયં ઠત્વા ‘‘નાવુસો સક્કા યેન વા તેન વા અધિવાસેતુ’’ન્તિ આહ. તેનસ્સ અનાપત્તિ.

દુતિયે પન અત્તુપનાયિકં અકત્વા ‘‘નાવુસો સક્કા પુથુજ્જનેના’’તિ પરિયાયેન વુત્તત્તા થુલ્લચ્ચયં.

૨૨૬. બ્રાહ્મણવત્થૂસુસો કિર બ્રાહ્મણો ન કેવલં ‘‘આયન્તુ ભોન્તો અરહન્તો’’તિ આહ. યં યં પનસ્સ વચનં મુખતો નિગ્ગચ્છતિ, સબ્બં ‘‘અરહન્તાનં આસનાનિ પઞ્ઞપેથ, પાદોદકં દેથ, અરહન્તો પાદે ધોવન્તૂ’’તિ અરહન્તવાદપટિસંયુત્તંયેવ. તં પનસ્સ પસાદભઞ્ઞં સદ્ધાચરિતત્તા અત્તનો સદ્ધાબલેન સમુસ્સાહિતસ્સ વચનં. તસ્મા ભગવા ‘‘અનાપત્તિ, ભિક્ખવે, પસાદભઞ્ઞે’’તિ આહ. એવં વુચ્ચમાનેન પન ભિક્ખુના ન હટ્ઠતુટ્ઠેનેવ પચ્ચયા પરિભુઞ્જિતબ્બા, ‘‘અરહત્તસમ્પાપિકં પટિપદં પરિપૂરેસ્સામી’’તિ એવં યોગો કરણીયોતિ.

અઞ્ઞબ્યાકરણવત્થૂનિસંયોજનવત્થુસદિસાનેવ. અગારવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ ગિહિભાવે અનત્થિકતાય અનપેક્ખતાય ‘‘અભબ્બો ખો આવુસો માદિસો’’તિ આહ, ન ઉલ્લપનાધિપ્પાયેન. તેનસ્સ અનાપત્તિ.

૨૨૭. આવટકામવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ વત્થુકામેસુ ચ કિલેસકામેસુ ચ લોકિયેનેવ આદીનવદસ્સનેન નિરપેક્ખો. તસ્મા ‘‘આવટા મે આવુસો કામા’’તિ આહ. તેનસ્સ અનાપત્તિ. એત્થ ચ આવટાતિ આવારિતા નિવારિતા, પટિક્ખિત્તાતિ અત્થો.

અભિરતિવત્થુસ્મિં સો ભિક્ખુ સાસને અનુક્કણ્ઠિતભાવેન ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીસુ ચ અભિરતભાવેન ‘‘અભિરતો અહં આવુસો પરમાય અભિરતિયા’’તિ આહ, ન ઉલ્લપનાધિપ્પાયેન. તેનસ્સ અનાપત્તિ.

પક્કમનવત્થુસ્મિં યો ઇમમ્હા આવાસા પઠમં પક્કમિસ્સતીતિ એવં આવાસં વા મણ્ડપં વા સીમં વા યંકિઞ્ચિ ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા કતાય કતિકાય યો ‘‘મં અરહાતિ જાનન્તૂ’’તિ તમ્હા ઠાના પઠમં પક્કમતિ, પારાજિકો હોતિ. યો પન આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા કિચ્ચેન માતાપિતૂનં વા કેનચિદેવ કરણીયેન ભિક્ખાચારત્થં વા ઉદ્દેસપરિપુચ્છાનં વા અત્થાય અઞ્ઞેન વા તાદિસેન કરણીયેન તં ઠાનં અતિક્કમિત્વા ગચ્છતિ, અનાપત્તિ. સચેપિસ્સ એવં ગતસ્સ પચ્છા ઇચ્છાચારો ઉપ્પજ્જતિ ‘‘ન દાનાહં તત્થ ગમિસ્સામિ એવં મં અરહાતિ સમ્ભાવેસ્સન્તી’’તિ અનાપત્તિયેવ.

યોપિ કેનચિદેવ કરણીયેન તં ઠાનં પત્વા સજ્ઝાયમનસિકારાદિવસેન અઞ્ઞવિહિતો વા હુત્વા ચોરાદીહિ વા અનુબદ્ધો મેઘં વા ઉટ્ઠિતં દિસ્વા અનોવસ્સકં પવિસિતુકામો તં ઠાનં અતિક્કમતિ, અનાપત્તિ. યાનેન વા ઇદ્ધિયા વા ગચ્છન્તોપિ પારાજિકં નાપજ્જતિ, પદગમનેનેવ આપજ્જતિ. તમ્પિ યેહિ સહ કતિકા કતા, તેહિ સદ્ધિં અપુબ્બંઅચરિમં ગચ્છન્તો નાપજ્જતિ. એવં ગચ્છન્તા હિ સબ્બેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં રક્ખન્તિ. સચેપિ મણ્ડપરુક્ખમૂલાદીસુ કિઞ્ચિ ઠાનં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘યો એત્થ નિસીદતિ વા ચઙ્કમતિ વા, તં અરહાતિ જાનિસ્સામ’’ પુપ્ફાનિ વા ઠપેત્વા ‘‘યો ઇમાનિ ગહેત્વા પૂજં કરિસ્સતિ, તં અરહાતિ જાનિસ્સામા’’તિઆદિના નયેન કતિકા કતા હોતિ, તત્રાપિ ઇચ્છાચારવસેન તથા કરોન્તસ્સ પારાજિકમેવ. સચેપિ ઉપાસકેન અન્તરામગ્ગે વિહારો વા કતો હોતિ, ચીવરાદીનિ વા ઠપિતાનિ હોન્તિ, ‘‘યે અરહન્તો તે ઇમસ્મિં વિહારે વસન્તુ, ચીવરાદીનિ ચ ગણ્હન્તૂ’’તિ. તત્રાપિ ઇચ્છાચારવસેન વસન્તસ્સ વા ચીવરાદીનિ વા ગણ્હન્તસ્સ પારાજિકમેવ. એતં પન અધમ્મિકકતિકવત્તં, તસ્મા ન કાતબ્બં, અઞ્ઞં વા એવરૂપં ‘‘ઇમસ્મિં તેમાસબ્ભન્તરે સબ્બેવ આરઞ્ઞકા હોન્તુ, પિણ્ડપાતિકઙ્ગાદિઅવસેસધુતઙ્ગધરા વા અથ વા સબ્બેવ ખીણાસવા હોન્તૂ’’તિ એવમાદિ. નાનાવેરજ્જકા હિ ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તિ. તત્થ કેચિ દુબ્બલા અપ્પથામા એવરૂપં વત્તં અનુપાલેતું ન સક્કોન્તિ. તસ્મા એવરૂપમ્પિ વત્તં ન કાતબ્બં. ‘‘ઇમં તેમાસં સબ્બેહેવ ન ઉદ્દિસિતબ્બં, ન પરિપુચ્છિતબ્બં, ન પબ્બાજેતબ્બં, મૂગબ્બતં ગણ્હિતબ્બં, બહિ સીમટ્ઠસ્સાપિ સઙ્ઘલાભો દાતબ્બો’’તિ એવમાદિકં પન ન કાતબ્બમેવ.

૨૨૮. લક્ખણસંયુત્તે ય્વાયં આયસ્મા ચ લક્ખણોતિ લક્ખણત્થેરો વુત્તો, એસ જટિલસહસ્સસ્સ અબ્ભન્તરે એહિભિક્ખૂપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નો આદિત્તપરિયાયાવસાને અરહત્તપ્પત્તો એકો મહાસાવકોતિ વેદિતબ્બો. યસ્મા પનેસ લક્ખણસમ્પન્નેન સબ્બાકારપરિપૂરેન બ્રહ્મસમેન અત્તભાવેન સમન્નાગતો, તસ્મા લક્ખણોતિ સઙ્ખં ગતો. મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો પન પબ્બજિતદિવસતો સત્તમે દિવસે અરહત્તપ્પત્તો દુતિયો અગ્ગસાવકો.

સિતં પાત્વાકાસીતિ મન્દહસિતં પાતુઅકાસિ, પકાસયિ દસ્સેસીતિ વુત્તં હોતિ. કિં પન દિસ્વા થેરો સિતં પાત્વાકાસીતિ? ઉપરિ પાળિયં આગતં અટ્ઠિકસઙ્ખલિકં એકં પેતલોકે નિબ્બત્તં સત્તં દિસ્વા, તઞ્ચ ખો દિબ્બેન ચક્ખુના, ન પસાદચક્ખુના. પસાદચક્ખુસ્સ હિ એતે અત્તભાવા ન આપાથં આગચ્છન્તિ. એવરૂપં પન અત્તભાવં દિસ્વા કારુઞ્ઞે કાતબ્બે કસ્મા સિતં પાત્વાકાસીતિ? અત્તનો ચ બુદ્ધઞાણસ્સ ચ સમ્પત્તિસમનુસ્સરણતો. તઞ્હિ દિસ્વા થેરો ‘‘અદિટ્ઠસચ્ચેન નામ પુગ્ગલેન પટિલભિતબ્બા એવરૂપા અત્તભાવા મુત્તો અહં, લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે’’તિ અત્તનો ચ સમ્પત્તિં અનુસ્સરિત્વા ‘‘અહો બુદ્ધસ્સ ભગવતો ઞાણસમ્પત્તિ, યો ‘કમ્મવિપાકો, ભિક્ખવે, અચિન્તેય્યો; ન ચિન્તેતબ્બો’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭) દેસેસિ, પચ્ચક્ખં વત કત્વા બુદ્ધા દેસેન્તિ, સુપ્પટિવિદ્ધા બુદ્ધાનં ધમ્મધાતૂ’’તિ એવં બુદ્ધઞાણસમ્પત્તિઞ્ચ સરિત્વા સિતં પાત્વાકાસીતિ. યસ્મા પન ખીણાસવા નામ ન અકારણા સિતં પાતુકરોન્તિ, તસ્મા તં લક્ખણત્થેરો પુચ્છિ – ‘‘કો નુ ખો આવુસો મોગ્ગલ્લાન હેતુ, કો પચ્ચયો સિતસ્સ પાતુકમ્માયા’’તિ. થેરો પન યસ્મા યેહિ અયં ઉપપત્તિ સામં અદિટ્ઠા, તે દુસ્સદ્ધાપયા હોન્તિ, તસ્મા ભગવન્તં સક્ખિં કત્વા બ્યાકાતુકામતાય ‘‘અકાલો ખો, આવુસો’’તિઆદિમાહ. તતો ભગવતો સન્તિકે પુટ્ઠો ‘‘ઇધાહં આવુસો’’તિઆદિના નયેન બ્યાકાસિ.

તત્થ અટ્ઠિકસઙ્ખલિકન્તિ સેતં નિમ્મંસલોહિતં અટ્ઠિસઙ્ઘાતં. ગિજ્ઝાપિ કાકાપિ કુલલાપીતિ એતેપિ યક્ખગિજ્ઝા ચેવ યક્ખકાકા ચ યક્ખકુલલા ચ પચ્ચેતબ્બા. પાકતિકાનં પન ગિજ્ઝાદીનં આપાથમ્પિ એતં રૂપં નાગચ્છતિ. અનુપતિત્વા અનુપતિત્વાતિ અનુબન્ધિત્વા અનુબન્ધિત્વા. વિતુડેન્તીતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છન્તિ. વિતુદેન્તીતિ વા પાઠો, અસિધારૂપમેહિ તિખિણેહિ લોહતુણ્ડેહિ વિજ્ઝન્તીતિ અત્થો. સા સુદં અટ્ટસ્સરં કરોતીતિ એત્થ સુદન્તિ નિપાતો, સા અટ્ઠિકસઙ્ખલિકા અટ્ટસ્સરં આતુરસ્સરં કરોતીતિ અત્થો. અકુસલવિપાકાનુભવનત્થં કિર યોજનપ્પમાણાપિ તાદિસા અત્તભાવા નિબ્બત્તન્તિ, પસાદુસ્સદા ચ હોન્તિ પક્કગણ્ડસદિસા; તસ્મા સા અટ્ઠિકસઙ્ખલિકા બલવવેદનાતુરા તાદિસં સરમકાસીતિ. એવઞ્ચ પન વત્વા પુન આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો ‘‘વટ્ટગામિકસત્તા નામ એવરૂપા અત્તભાવા ન મુચ્ચન્તી’’તિ સત્તેસુ કારુઞ્ઞં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નં ધમ્મસંવેગં દસ્સેન્તો ‘‘તસ્સ મય્હં આવુસો એતદહોસિ; અચ્છરિયં વત ભો’’તિઆદિમાહ.

ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયન્તીતિ યેસં સા પેતૂપપત્તિ અપ્પચ્ચક્ખા, તે ઉજ્ઝાયન્તિ. ભગવા પન થેરસ્સાનુભાવં પકાસેન્તો ‘‘ચક્ખુભૂતા વત ભિક્ખવે સાવકા વિહરન્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ચક્ખુ ભૂતં જાતં ઉપ્પન્નં તેસન્તિ ચક્ખુભૂતા; ભૂતચક્ખુકા ઉપ્પન્નચક્ખુકા, ચક્ખું ઉપ્પાદેત્વા, વિહરન્તીતિ અત્થો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. યત્ર હિ નામાતિ એત્થ યત્રાતિ કારણવચનં. તત્રાયમત્થયોજના; યસ્મા નામ સાવકોપિ એવરૂપં ઞસ્સતિ વા દક્ખતિ વા સક્ખિં વા કરિસ્સતિ, તસ્મા અવોચુમ્હ – ‘‘ચક્ખુભૂતા વત ભિક્ખવે સાવકા વિહરન્તિ, ઞાણભૂતા વત ભિક્ખવે સાવકા વિહરન્તી’’તિ.

પુબ્બેવ મે સો ભિક્ખવે સત્તો દિટ્ઠોતિ બોધિમણ્ડે સબ્બઞ્ઞુતઞાણપ્પટિવેધેન અપ્પમાણેસુ ચક્કવાળેસુ અપ્પમાણે સત્તનિકાયે ભવગતિયોનિઠિતિનિવાસે ચ પચ્ચક્ખં કરોન્તેન મયા પુબ્બેવ સો સત્તો દિટ્ઠોતિ વદતિ.

ગોઘાતકોતિ ગાવો વધિત્વા વધિત્વા અટ્ઠિતો મંસં મોચેત્વા વિક્કિણિત્વા જીવિકકપ્પનકસત્તો. તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેનાતિ તસ્સ નાનાચેતનાહિ આયૂહિતસ્સ અપરાપરિયકમ્મસ્સ. તત્ર હિ યાય ચેતનાય નરકે પટિસન્ધિ જનિતા, તસ્સા વિપાકે પરિક્ખીણે અવસેસકમ્મં વા કમ્મનિમિત્તં વા આરમ્મણં કત્વા પુન પેતાદીસુ પટિસન્ધિ નિબ્બત્તતિ, તસ્મા સા પટિસન્ધિ કમ્મસભાગતાય વા આરમ્મણસભાગતાય વા ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસો’’તિ વુચ્ચતિ. અયઞ્ચ સત્તો એવં ઉપપન્નો. તેનાહ – ‘‘તસ્સેવ કમ્મસ્સ વિપાકાવસેસેના’’તિ. તસ્સ કિર નરકા ચવનકાલે નિમ્મંસકતાનં ગુન્નં અટ્ઠિરાસિ એવ નિમિત્તં અહોસિ. સો પટિચ્છન્નમ્પિ તં કમ્મં વિઞ્ઞૂનં પાકટં વિય કરોન્તો અટ્ઠિસઙ્ખલિકપેતો જાતો.

૨૨૯. મંસપેસિવત્થુસ્મિં ગોઘાતકોતિ ગોમંસપેસિયો કત્વા સુક્ખાપેત્વા વલ્લૂરવિક્કયેન અનેકાનિ વસ્સાનિ જીવિકં કપ્પેસિ. તેનસ્સ નરકા ચવનકાલે મંસપેસિયેવ નિમિત્તં અહોસિ. સો મંસપેસિપેતો જાતો.

મંસપિણ્ડવત્થુસ્મિં સો સાકુણિકો સકુણે ગહેત્વા વિક્કિણનકાલે નિપ્પક્ખચમ્મે મંસપિણ્ડમત્તે કત્વા વિક્કિણન્તો જીવિકં કપ્પેસિ. તેનસ્સ નરકા ચવનકાલે મંસપિણ્ડોવ નિમિત્તં અહોસિ. સો મંસપિણ્ડપેતો જાતો.

નિચ્છવિવત્થુસ્મિં તસ્સ ઓરબ્ભિકસ્સ એળકે વધિત્વા નિચ્ચમ્મે કત્વા કપ્પિતજીવિકસ્સ પુરિમનયેનેવ નિચ્ચમ્મં એળકસરીરં નિમિત્તમહોસિ. સો નિચ્છવિપેતો જાતો.

અસિલોમવત્થુસ્મિં સો સૂકરિકો દીઘરત્તં નિવાપપુટ્ઠે સૂકરે અસિના વધિત્વા વધિત્વા દીઘરત્તં જીવિકં કપ્પેસિ. તેનસ્સ ઉક્ખિત્તાસિકભાવોવ નિમિત્તં અહોસિ. તસ્મા અસિલોમપેતો જાતો.

સત્તિલોમવત્થુસ્મિં સો માગવિકો એકં મિગઞ્ચ સત્તિઞ્ચ ગહેત્વા વનં ગન્ત્વા તસ્સ મિગસ્સ સમીપં આગતાગતે મિગે સત્તિયા વિજ્ઝિત્વા મારેસિ, તસ્સ સત્તિયા વિજ્ઝનકભાવોયેવ નિમિત્તં અહોસિ. તસ્મા સત્તિલોમપેતો જાતો.

ઉસુલોમવત્થુસ્મિં કારણિકોતિ રાજાપરાધિકે અનેકાહિ કારણાહિ પીળેત્વા અવસાને કણ્ડેન વિજ્ઝિત્વા મારણકપુરિસો. સો કિર અસુકસ્મિં પદેસે વિદ્ધો મરતીતિ ઞત્વાવ વિજ્ઝતિ. તસ્સેવં જીવિકં કપ્પેત્વા નરકે ઉપ્પન્નસ્સ તતો પક્કાવસેસેન ઇધૂપપત્તિકાલે ઉસુના વિજ્ઝનભાવોયેવ નિમિત્તં અહોસિ. તસ્મા ઉસુલોમપેતો જાતો.

સૂચિલોમવત્થુસ્મિં સારથીતિ અસ્સદમકો. ગોદમકોતિપિ કુરુન્દટ્ઠકથાયંવુત્તં. તસ્સ પતોદસૂચિયા વિજ્ઝનભાવોયેવ નિમિત્તં અહોસિ. તસ્મા સૂચિલોમપેતો જાતો.

દુતિયસૂચિલોમવત્થુસ્મિં સૂચકોતિ પેસુઞ્ઞકારકો. સો કિર મનુસ્સે અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ ભિન્દિ. રાજકુલે ચ ‘‘ઇમસ્સ ઇમં નામ અત્થિ, ઇમિના ઇદં નામ કત’’ન્તિ સૂચેત્વા સૂચેત્વા અનયબ્યસનં પાપેસિ. તસ્મા યથાનેન સૂચેત્વા મનુસ્સા ભિન્ના, તથા સૂચીહિ ભેદનદુક્ખં પચ્ચનુભોતું કમ્મમેવ નિમિત્તં કત્વા સૂચિલોમપેતો જાતો.

અણ્ડભારિતવત્થુસ્મિં ગામકૂટોતિ વિનિચ્છયામચ્ચો. તસ્સ કમ્મસભાગતાય કુમ્ભમત્તા મહાઘટપ્પમાણા અણ્ડા અહેસું. સો હિ યસ્મા રહો પટિચ્છન્ન ઠાને લઞ્જં ગહેત્વા કૂટવિનિચ્છયેન પાકટં દોસં કરોન્તો સામિકે અસ્સામિકે અકાસિ. તસ્માસ્સ રહસ્સં અઙ્ગં પાકટં નિબ્બત્તં. યસ્મા દણ્ડં પટ્ઠપેન્તો પરેસં અસય્હં ભારં આરોપેસિ, તસ્માસ્સ રહસ્સઙ્ગં અસય્હભારો હુત્વા નિબ્બત્તં. યસ્મા યસ્મિં ઠાને ઠિતેન સમેન ભવિતબ્બં, તસ્મિં ઠત્વા વિસમો અહોસિ, તસ્માસ્સ રહસ્સઙ્ગે વિસમા નિસજ્જા અહોસીતિ.

પારદારિકવત્થુસ્મિં સો સત્તો પરસ્સ રક્ખિતં ગોપિતં સસ્સામિકં ફસ્સં ફુસન્તો મીળ્હસુખેન કામસુખેન ચિત્તં રમયિત્વા કમ્મસભાગતાય ગૂથફસ્સં ફુસન્તો દુક્ખમનુભવિતું તત્થ નિબ્બત્તો. દુટ્ઠબ્રાહ્મણવત્થુ પાકટમેવ.

૨૩૦. નિચ્છવિત્થિવત્થુસ્મિં યસ્મા માતુગામો નામ અત્તનો ફસ્સે અનિસ્સરો, સા ચ તં સામિકસ્સ સન્તકં ફસ્સં થેનેત્વા પરેસં અભિરતિં ઉપ્પાદેસિ, તસ્મા કમ્મસભાગતાય સુખસમ્ફસ્સા ધંસિત્વા દુક્ખસમ્ફસ્સં અનુભવિતું નિચ્છવિત્થી હુત્વા ઉપપન્ના.

મઙ્ગુલિત્થિવત્થુસ્મિં મઙ્ગુલિન્તિ વિરૂપં દુદ્દસિકં બીભચ્છં, સા કિર ઇક્ખણિકાકમ્મં યક્ખદાસિકમ્મં કરોન્તી ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ એવં બલિકમ્મે કતે અયં નામ તુમ્હાકં વડ્ઢિ ભવિસ્સતી’’તિ મહાજનસ્સ ગન્ધપુપ્ફાદીનિ વઞ્ચનાય ગહેત્વા મહાજનં દુદ્દિટ્ઠિં મિચ્છાદિટ્ઠિં ગણ્હાપેસિ, તસ્મા તાય કમ્મસભાગતાય ગન્ધપુપ્ફાદીનં થેનિતત્તા દુગ્ગન્ધા દુદ્દસ્સનસ્સ ગાહિતત્તા દુદ્દસિકા વિરૂપા બીભચ્છા હુત્વા નિબ્બત્તા.

ઓકિલિનિવત્થુસ્મિં ઉપ્પક્કં ઓકિલિનિં ઓકિરિનિન્તિ સા કિર અઙ્ગારચિતકે નિપન્ના વિપ્ફન્દમાના વિપરિવત્તમાના પચ્ચતિ, તસ્મા ઉપ્પક્કા ચેવ હોતિ ખરેન અગ્ગિના પક્કસરીરા; ઓકિલિની ચ કિલિન્નસરીરા બિન્દુબિન્દૂનિ હિસ્સા સરીરતો પગ્ઘરન્તિ. ઓકિરિની ચ અઙ્ગારસમ્પરિકિણ્ણા, તસ્સા હિ હેટ્ઠતોપિ કિંસુકપુપ્ફવણ્ણા અઙ્ગારા, ઉભયપસ્સેસુપિ, આકાસતોપિસ્સા ઉપરિ અઙ્ગારા પતન્તિ, તેન વુત્તં – ‘‘ઉપ્પક્કં ઓકિલિનિં ઓકિરિનિ’’ન્તિ. સા ઇસ્સાપકતા સપત્તિં અઙ્ગારકટાહેન ઓકિરીતિ તસ્સા કિર કલિઙ્ગરઞ્ઞો એકા નાટકિની અઙ્ગારકટાહં સમીપે ઠપેત્વા ગત્તતો ઉદકઞ્ચ પુઞ્છતિ, પાણિના ચ સેદં કરોતિ. રાજાપિ તાય સદ્ધિં કથઞ્ચ કરોતિ, પરિતુટ્ઠાકારઞ્ચ દસ્સેતિ. અગ્ગમહેસી તં અસહમાના ઇસ્સાપકતા હુત્વા અચિરપક્કન્તસ્સ રઞ્ઞો તં અઙ્ગારકટાહં ગહેત્વા તસ્સા ઉપરિ અઙ્ગારે ઓકિરિ. સા તં કમ્મં કત્વા તાદિસંયેવ વિપાકં પચ્ચનુભવિતું પેતલોકે નિબ્બત્તા.

ચોરઘાતકવત્થુસ્મિં સો રઞ્ઞો આણાય દીઘરત્તં ચોરાનં સીસાનિ છિન્દિત્વા પેતલોકે નિબ્બત્તન્તો અસીસકં કબન્ધં હુત્વા નિબ્બત્તિ.

ભિક્ખુવત્થુસ્મિં પાપભિક્ખૂતિ લામકભિક્ખુ. સો કિર લોકસ્સ સદ્ધાદેય્યે ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જિત્વા કાયવચીદ્વારેહિ અસં યતો ભિન્નાજીવો ચિત્તકેળિં કીળન્તો વિચરિ. તતો એકં બુદ્ધન્તરં નિરયે પચ્ચિત્વા પેતલોકે નિબ્બત્તન્તો ભિક્ખુસદિસેનેવ અત્તભાવેન નિબ્બત્તિ. ભિક્ખુની-સિક્ખમાના-સામણેર-સામણેરીવત્થૂસુપિ અયમેવ વિનિચ્છયો.

૨૩૧. તપોદાવત્થુસ્મિં અચ્છોદકોતિ પસન્નોદકો. સીતોદકોતિ સીતલઉદકો. સાતોદકોતિ મધુરોદકો. સેતકોતિ પરિસુદ્ધો નિસ્સેવાલપણકકદ્દમો. સુપ્પતિત્થોતિ સુન્દરેહિ તિત્થેહિ ઉપપન્નો. રમણીયોતિ રતિજનકો. ચક્કમત્તાનીતિ રથચક્કપ્પમાણાનિ. કુથિતા સન્દતીતિ તત્રા સન્તત્તા હુત્વા સન્દતિ. યતાયં ભિક્ખવેતિ યતો અયં ભિક્ખવે. સો દહોતિ સો રહદો. કુતો પનાયં સન્દતીતિ? વેભારપબ્બતસ્સ કિર હેટ્ઠા ભુમ્મટ્ઠકનાગાનં પઞ્ચયોજનસતિકં નાગભવનં દેવલોકસદિસં મણિમયેન તલેન આરામુય્યાનેહિ ચ સમન્નાગતં; તત્થ નાગાનં કીળનટ્ઠાને સો ઉદકદહો, તતો અયં તપોદા સન્દતિ. દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતીતિ રાજગહનગરં કિર આવિઞ્જેત્વા મહાપેતલોકો, તત્થ દ્વિન્નં મહાલોહકુમ્ભિનિરયાનં અન્તરેન અયં તપોદા આગચ્છતિ, તસ્મા કુથિતા સન્દતીતિ.

યુદ્ધવત્થુસ્મિં નન્દી ચરતીતિ વિજયભેરી આહિણ્ડતિ. રાજા આવુસો લિચ્છવીહીતિ થેરો કિર અત્તનો દિવાટ્ઠાને ચ રત્તિટ્ઠાને ચ નિસીદિત્વા ‘‘લિચ્છવયો કતહત્થા કતૂપાસના, રાજા ચ તેહિ સદ્ધિં સમ્પહારં દેતી’’તિ આવજ્જેન્તો દિબ્બેન ચક્ખુના રાજાનં પરાજિતં પલાયમાનં અદ્દસ. તતો ભિક્ખૂ આમન્તેત્વા ‘‘રાજા આવુસો તુમ્હાકં ઉપટ્ઠાકો લિચ્છવીહિ પભગ્ગો’’તિ આહ. સચ્ચં, ભિક્ખવે, મોગ્ગલ્લાનો આહાતિ પરાજિકકાલે આવજ્જિત્વા યં દિટ્ઠં તં ભણન્તો સચ્ચં આહ.

૨૩૨. નાગોગાહવત્થુસ્મિં સપ્પિનિકાયાતિ એવંનામિકાય. આનેઞ્જં સમાધિન્તિ અનેજં અચલં કાયવાચાવિપ્ફન્દવિરહિતં ચતુત્થજ્ઝાનસમાધિં. નાગાનન્તિ હત્થીનં. ઓગય્હ ઉત્તરન્તાનન્તિ ઓગય્હ ઓગાહેત્વા પુન ઉત્તરન્તાનં. તે કિર ગમ્ભીરં ઉદકં ઓતરિત્વા તત્થ ન્હત્વા ચ પિવિત્વા ચ સોણ્ડાય ઉદકં ગહેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં આલોલેન્તા ઉત્તરન્તિ, તેસં એવં ઓગય્હ ઉત્તરન્તાનન્તિ વુત્તં હોતિ. કોઞ્ચં કરોન્તાનન્તિ નદીતીરે ઠત્વા સોણ્ડં મુખે પક્ખિપિત્વા કોઞ્ચનાદં કરોન્તાનં. સદ્દં અસ્સોસિન્તિ તં કોઞ્ચનાદસદ્દં અસ્સોસિં. અત્થેસો, ભિક્ખવે, સમાધિ સો ચ ખો અપરિસુદ્ધોતિ અત્થિ એસો સમાધિ મોગ્ગલ્લાનસ્સ, સો ચ ખો પરિસુદ્ધો ન હોતિ. થેરો કિર પબ્બજિતતો સત્તમે દિવસે તદહુઅરહત્તપ્પત્તો અટ્ઠસુ સમાપત્તીસુ પઞ્ચહાકારેહિ અનાચિણ્ણવસીભાવો સમાધિપરિપન્થકે ધમ્મે ન સુટ્ઠુ પરિસોધેત્વા આવજ્જનસમાપજ્જનાધિટ્ઠાનવુટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણાનં સઞ્ઞામત્તકમેવ કત્વા ચતુત્થજ્ઝાનં અપ્પેત્વા નિસિન્નો, ઝાનઙ્ગેહિ વુટ્ઠાય નાગાનં સદ્દં સુત્વા ‘‘અન્તોસમાપત્તિયં અસ્સોસિ’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી અહોસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અત્થેસો, ભિક્ખવે, સમાધિ; સો ચ ખો અપરિસુદ્ધો’’તિ.

સોભિતવત્થુસ્મિં અહં, આવુસો, પઞ્ચ કપ્પસતાનિ અનુસ્સરામીતિ એકાવજ્જનેન અનુસ્સરામીતિ આહ. ઇતરથા હિ અનચ્છરિયં અરિયસાવકાનં પટિપાટિયા નાનાવજ્જનેન તસ્સ તસ્સ અતીતે નિવાસસ્સ અનુસ્સરણન્તિ ન ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયેય્યું. યસ્મા પનેસ ‘‘એકાવજ્જનેન અનુસ્સરામી’’તિ આહ, તસ્મા ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાયિંસુ. અત્થેસા, ભિક્ખવે, સોભિતસ્સ, સા ચ ખો એકાયેવ જાતીતિ યં સોભિતો જાતિં અનુસ્સરામીતિ આહ, અત્થેસા જાતિ સોભિતસ્સ, સા ચ ખો એકાયેવ અનન્તરા ન ઉપ્પટિપાટિયા અનુસ્સરિતાતિ અધિપ્પાયો.

કથં પનાયં એતં અનુસ્સરીતિ? અયં કિર પઞ્ચન્નં કપ્પસતાનં ઉપરિ તિત્થાયતને

પબ્બજિત્વા અસઞ્ઞસમાપત્તિં નિબ્બત્તેત્વા અપરિહીનજ્ઝાનો કાલં કત્વા અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તિ. તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા અવસાને મનુસ્સલોકે ઉપ્પન્નો સાસને પબ્બજિત્વા તિસ્સો વિજ્જા સચ્છાકાસિ. સો પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરમાનો ઇમસ્મિં અત્તભાવે પટિસન્ધિં દિસ્વા તતો પરં તતિયે અત્તભાવે ચુતિમેવ અદ્દસ. અથ ઉભિન્નમન્તરા અચિત્તકં અત્તભાવં અનુસ્સરિતું અસક્કોન્તો નયતો સલ્લક્ખેસિ – ‘‘અદ્ધાઅહં અસઞ્ઞભવે નિબ્બત્તો’’તિ. એવં સલ્લક્ખેન્તેન પનાનેન દુક્કરં કતં, સતધા ભિન્નસ્સ વાલસ્સ કોટિયા કોટિ પટિવિદ્ધા, આકાસે પદં દસ્સિતં. તસ્મા નં ભગવા ઇમસ્મિંયેવ વત્થુસ્મિં એતદગ્ગે ઠપેસિ – ‘‘એતદગ્ગં ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરન્તાનં યદિદં સોભિતો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૭).

વિનીતવત્થુવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

૨૩૩. ઉદ્દિટ્ઠા ખો આયસ્મન્તો ચત્તારો પારાજિકા ધમ્માતિ ઇદં ઇધ ઉદ્દિટ્ઠપારાજિકપરિદીપનમેવ. સમોધાનેત્વા પન સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ. કતમાનિ ચતુવીસતિ? પાળિયં આગતાનિ તાવ ભિક્ખૂનં ચત્તારિ, ભિક્ખુનીનં અસાધારણાનિ ચત્તારીતિ અટ્ઠ. એકાદસ અભબ્બપુગ્ગલા, તેસુ પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો વત્થુવિપન્ના અહેતુકપટિસન્ધિકા, તેસં સગ્ગો અવારિતો મગ્ગો પન વારિતો, અભબ્બા હિ તે મગ્ગપ્પટિલાભાય વત્થુવિપન્નત્તાતિ. પબ્બજ્જાપિ નેસં પટિક્ખિત્તા, તસ્મા તેપિ પારાજિકા. થેય્યસંવાસકો, તિત્થિયપક્કન્તકો, માતુઘાતકો, પિતુઘાતકો, અરહન્તઘાતકો, ભિક્ખુનીદૂસકો, લોહિતુપ્પાદકો, સઙ્ઘભેદકોતિ ઇમે અટ્ઠ અત્તનો કિરિયાય વિપન્નત્તા અભબ્બટ્ઠાનં પત્તાતિ પારાજિકાવ. તેસુ થેય્યસંવાસકો, તિત્થિયપક્કન્તકો, ભિક્ખુનીદૂસકોતિ ઇમેસં તિણ્ણં સગ્ગો અવારિતો મગ્ગો પન વારિતોવ. ઇતરેસં પઞ્ચન્નં ઉભયમ્પિ વારિતં. તે હિ અનન્તરભવે નરકે નિબ્બત્તનકસત્તા. ઇતિ ઇમે ચ એકાદસ, પુરિમા ચ અટ્ઠાતિ એકૂનવીસતિ. તે ગિહિલિઙ્ગે રુચિં ઉપ્પાદેત્વા ગિહિનિવાસનનિવત્થાય ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં વીસતિ. સા હિ અજ્ઝાચારવીતિક્કમં અકત્વાપિ એત્તાવતાવ અસ્સમણીતિ ઇમાનિ તાવ વીસતિ પારાજિકાનિ.

અપરાનિપિ – લમ્બી, મુદુપિટ્ઠિકો, પરસ્સ અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતિ, પરસ્સ અઙ્ગજાતે અભિનિસીદતીતિ ઇમેસં ચતુન્નં વસેન ચત્તારિ અનુલોમપારાજિકાનીતિ વદન્તિ. એતાનિ હિ યસ્મા ઉભિન્નં રાગવસેન સદિસભાવૂપગતાનં ધમ્મો ‘‘મેથુનધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા એતેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિત્વાયેવ કેવલં મગ્ગેન મગ્ગપ્પવેસનવસેન આપજ્જિતબ્બત્તા મેથુનધમ્મપારાજિકસ્સ અનુલોમેન્તીતિ અનુલોમપારાજિકાનીતિ વુચ્ચન્તિ. ઇતિ ઇમાનિ ચ ચત્તારિ પુરિમાનિ ચ વીસતીતિ સમોધાનેત્વા સબ્બાનેવ ચતુવીસતિ પારાજિકાનિ વેદિતબ્બાનિ.

ન લભતિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસન્તિ ઉપોસથ-પવારણ-પાતિમોક્ખુદ્દેસ-સઙ્ઘકમ્મપ્પભેદં ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસં ન લભતિ. યથા પુરે તથા પચ્છાતિ યથા પુબ્બે ગિહિકાલે અનુપસમ્પન્નકાલે ચ પચ્છા પારાજિકં આપન્નોપિ તથેવ અસંવાસો હોતિ. નત્થિ તસ્સ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથપવારણપાતિમોક્ખુદ્દેસસઙ્ઘકમ્મપ્પભેદો સંવાસોતિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવાસં ન લભતિ. તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામીતિ તેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ આયસ્મન્તે ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા’’તિ પુચ્છામિ. કચ્ચિત્થાતિ કચ્ચિ એત્થ; એતેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ કચ્ચિ પરિસુદ્ધાતિ અત્થો. અથ વા કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધાતિ કચ્ચિ પરિસુદ્ધા અત્થ, ભવથાતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.