૧. લસુણવગ્ગો

૧. પઠમલસુણસિક્ખાપદવણ્ણના

તિંસકાનન્તરં ધમ્મા, છસટ્ઠિસતસઙ્ગહા;

સઙ્ગીતા યે અયં દાનિ, હોતિ તેસમ્પિ વણ્ણના.

૭૯૩. તત્થ લસુણવગ્ગસ્સ તાવ પઠમસિક્ખાપદે – દ્વે તયો ભણ્ડિકેતિ દ્વે વા તયો વા પોટ્ટલિકે; સમ્પુણ્ણમિઞ્જાનમેતં અધિવચનં. ન મત્તં જાનિત્વાતિ પમાણં અજાનિત્વા ખેત્તપાલસ્સ વારેન્તસ્સ બહું લસુણં હરાપેસિ.

અઞ્ઞતરં હંસયોનિન્તિ સુવણ્ણહંસયોનિં. સો તાસં એકેકન્તિ સો હંસો જાતિસ્સરો અહોસિ, અથ પુબ્બસિનેહેન આગન્ત્વા તાસં એકેકં પત્તં દેતિ, તં તાપનતાલનચ્છેદનક્ખમં સુવણ્ણમેવ હોતિ.

૭૯૫. માગધકન્તિ મગધેસુ જાતં. મગધરટ્ઠે જાતલસુણમેવ હિ ઇધ લસુણન્તિ અધિપ્પેતં, તમ્પિ ભણ્ડિકલસુણમેવ, ન એકદ્વિતિમિઞ્જકં. કુરુન્દિયં પન જાતદેસં અવત્વા ‘‘માગધકં નામ ભણ્ડિકલસુણ’’ન્તિ વુત્તં. અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારેતિ એત્થ સચે દ્વે તયો ભણ્ડિકે એકતોયેવ સઙ્ખાદિત્વા અજ્ઝોહરતિ, એકં પાચિત્તિયં. ભિન્દિત્વા એકેકં મિઞ્જં ખાદન્તિયા પન પયોગગણનાય પાચિત્તિયાનીતિ.

૭૯૭. પલણ્ડુકાદીનં વણ્ણેન વા મિઞ્જાય વા નાનત્તં વેદિતબ્બં – વણ્ણેન તાવ પલણ્ડુકો પણ્ડુવણ્ણો હોતિ. ભઞ્જનકો લોહિતવણ્ણો. હરિતકો હરિતપણ્ણવણ્ણો. મિઞ્જાય પન પલણ્ડુકસ્સ એકા મિઞ્જા હોતિ, ભઞ્જનકસ્સ દ્વે, હરિતકસ્સ તિસ્સો. ચાપલસુણો અમિઞ્જકો, અઙ્કુરમત્તમેવ હિ તસ્સ હોતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન ‘‘પલણ્ડુકસ્સ તીણિ મિઞ્જાનિ, ભઞ્જનકસ્સ દ્વે, હરિતકસ્સ એક’’ન્તિ વુત્તં. એતે પલણ્ડુકાદયો સભાવેનેવ વટ્ટન્તિ. સૂપસમ્પાકાદીસુ પન માગધકમ્પિ વટ્ટતિ. તઞ્હિ પચ્ચમાનેસુ મુગ્ગસૂપાદીસુ વા મચ્છમંસવિકતિયા વા તેલાદીસુ વા બદરસાળવાદીસુ વા અમ્બિલસાકાદીસુ વા ઉત્તરિભઙ્ગેસુ વા યત્થ કત્થચિ અન્તમસો યાગુભત્તેપિ પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

લસુણસિક્ખાપદં પઠમં.

૨. દુતિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૯૯. દુતિયે – સમ્બાધેતિ પટિચ્છન્નોકાસે. તસ્સ વિભાગદસ્સનત્થં પન ‘‘ઉભો ઉપકચ્છકા મુત્તકરણ’’ન્તિ વુત્તં. એકમ્પિ લોમન્તિ કત્તરિયા વા સણ્ડાસકેન વા ખુરેન વા યેન કેનચિ એકપયોગેન વા નાનાપયોગેન વા એકં વા બહૂનિ વા સંહરાપેન્તિયા પયોગગણનાય પાચિત્તિયાનિ, ન લોમગણનાય.

૮૦૧. આબાધપચ્ચયાતિ કણ્ડુકચ્છુઆદિઆબાધપચ્ચયા સંહરાપેન્તિયા અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. ચતુસમુટ્ઠાનં – કાયતો કાયવાચતો કાયચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

દુતિયસિક્ખાપદં.

૩. તતિયસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૦૩-૪. તતિયે – તલઘાતકેતિ મુત્તકરણતલઘાતને. અન્તમસો ઉપ્પલપત્તેનાપીતિ એત્થ પત્તં તાવ મહન્તં, કેસરેનાપિ પહારં દેન્તિયા આપત્તિયેવ.

૮૦૫. આબાધપચ્ચયાતિ ગણ્ડં વા વણં વા પહરિતું વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

તતિયસિક્ખાપદં.

૪. ચતુત્થસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૦૬. ચતુત્થે – પુરાણરાજોરોધાતિ પુરાણે ગિહિભાવે રઞ્ઞો ઓરોધા. ચિરાચિરં ગચ્છતીતિ ચિરેન ચિરેન ગચ્છતિ. ધારેથાતિ સક્કોથ. કસ્સિદં કમ્મન્તિ વુત્તે અનારોચિતેપિ એતા મયિ આસઙ્કં કરિસ્સન્તીતિ મઞ્ઞમાના એવમાહ – ‘‘મય્હિદં કમ્મ’’ન્તિ.

૮૦૭. જતુમટ્ઠકેતિ જતુના કતે મટ્ઠદણ્ડકે. વત્થુવસેનેવેતં વુત્તં, યંકિઞ્ચિ પન દણ્ડકં પવેસેન્તિયા આપત્તિયેવ. તેનાહ – ‘‘અન્તમસો ઉપ્પલપત્તમ્પિ મુત્તકરણં પવેસેતી’’તિ. એતમ્પિ ચ અતિમહન્તં, કેસરમત્તમ્પિ પન પવેસેન્તિયા આપત્તિ એવ. સેસં ઉત્તાનમેવ. સમુટ્ઠાનાદીનિ તલઘાતકે વુત્તસદિસાનેવાતિ.

ચતુત્થસિક્ખાપદં.

૫. પઞ્ચમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૧૦. પઞ્ચમે – અતિગમ્ભીરં ઉદકસુદ્ધિકં આદિયન્તીતિ અતિઅન્તો પવેસેત્વા ઉદકેન ધોવનં કુરુમાના.

૮૧૨. કેસગ્ગમત્તમ્પિ અતિક્કામેતીતિ વિત્થારતો તતિયં વા ચતુત્થં વા અઙ્ગુલં ગમ્ભીરતો દ્વિન્નં પબ્બાનં ઉપરિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ પવેસેન્તિયા પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં મહાપચ્ચરિયં – ‘‘એકિસ્સા અઙ્ગુલિયા તીણિ પબ્બાનિ આદાતું ન લભતિ, તિણ્ણં વા ચતુન્નં વા એકેકમ્પિ પબ્બં આદાતું ન લભતી’’તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. સમુટ્ઠાનાદીનિપિ તલઘાતકે વુત્તસદિસાનેવાતિ.

પઞ્ચમસિક્ખાપદં.

૬. છટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૧૫. છટ્ઠે – ભત્તવિસ્સગ્ગન્તિ ભત્તકિચ્ચં. પાનીયેન ચ વિધૂપનેન ચ ઉપતિટ્ઠિત્વાતિ એકેન હત્થેન પાનીયથાલકં એકેન બીજનિં ગહેત્વા બીજમાના સમીપે ઠત્વાતિ અત્થો. અચ્ચાવદતીતિ પુબ્બેપિ તુમ્હે એવં ભુઞ્જથ, અહં એવં ઉપટ્ઠાનં કરોમી’’તિ પબ્બજિતચારિત્તં અતિક્કમિત્વા ગેહસ્સિતકથં કથેતીતિ અત્થો.

૮૧૭. યંકિઞ્ચિ પાનીયન્તિ સુદ્ધઉદકં વા હોતુ, તક્કદધિમત્થુરસખીરાદીનં વા અઞ્ઞતરં. યા કાચિ બીજનીતિ અન્તમસો ચીવરકણ્ણોપિ. હત્થપાસે તિટ્ઠતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ ઇધ ઠાનપચ્ચયાવ પાચિત્તિયં વુત્તં. પહારપચ્ચયા પન ખન્ધકે દુક્કટં પઞ્ઞત્તં.

૮૧૯. દેતિ દાપેતીતિ પાનીયં વા સૂપાદિં વા ઇમં પિવથ, ઇમિના ભુઞ્જથાતિ દેતિ; તાલવણ્ટં ઇમિના બીજન્તા ભુઞ્જથાતિ દેતિ; અઞ્ઞેન વા ઉભયમ્પિ દાપેતિ, અનાપત્તિ. અનુપસમ્પન્નં આણાપેતીતિ ઉપતિટ્ઠનત્થં સામણેરિં આણાપેતિ, અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

છટ્ઠસિક્ખાપદં.

૭. સત્તમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૨૨. સત્તમે – ભુઞ્જિસ્સામીતિ પટિગ્ગણ્હાતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ ઇદં પયોગદુક્કટં નામ, તસ્મા ન કેવલં પટિગ્ગહણેયેવ હોતિ, પટિગ્ગણ્હિત્વા પન અરઞ્ઞતો આહરણેપિ સુક્ખાપનેપિ વદ્દલિદિવસે ભજ્જનત્થાય ઉદ્ધનસજ્જનેપિ કપલ્લસજ્જનેપિ દબ્બિસજ્જનેપિ દારૂનિ આદાય અગ્ગિકરણેપિ કપલ્લમ્હિ ધઞ્ઞપક્ખિપનેપિ દબ્બિયા સઙ્ઘટ્ટનેસુપિ કોટ્ટનત્થં ઉદુક્ખલમુસલાદિસજ્જનેસુપિ કોટ્ટનપપ્ફોટનધોવનાદીસુપિ યાવ મુખે ઠપેત્વા અજ્ઝોહરણત્થં દન્તેહિ સઙ્ખાદતિ, તાવ સબ્બપયોગેસુ દુક્કટાનિ, અજ્ઝોહરણકાલે પન અજ્ઝોહરણગણનાય પાચિત્તિયાનિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞત્તિ ચેવ ભોજનઞ્ચ પમાણં. તસ્મા સયં વિઞ્ઞાપેત્વા અઞ્ઞાય ભજ્જનકોટ્ટનપચનાનિ કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયાપિ આપત્તિ. અઞ્ઞાય વિઞ્ઞાપેત્વા સયં ભજ્જનાદીનિ કત્વા ભુઞ્જન્તિયાપિ આપત્તિ. મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તં – ‘‘ઇદં આમકધઞ્ઞં નામ માતરમ્પિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયા પાચિત્તિયમેવ, અવિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધં સયં ભજ્જનાદીનિ કત્વા વા કારાપેત્વા વા ભુઞ્જન્તિયા દુક્કટં. અઞ્ઞાય વિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધં સયં વા ભજ્જનાદીનિ કત્વા તાય વા કારાપેત્વા અઞ્ઞાય વા કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયાપિ દુક્કટમેવા’’તિ. પુનપિ વુત્તં ‘‘અઞ્ઞાય વિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધં, સયં ભજ્જનાદીનિ કત્વા ભુઞ્જન્તિયા પાચિત્તિયમેવ. ભજ્જનાદીનિ કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તિયા પન દુક્કટ’’ન્તિ. તં પુબ્બાપરવિરુદ્ધં હોતિ, ન હિ ભજ્જનાદીનં કરણે વા કારાપને વા વિસેસો અત્થિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘અઞ્ઞાય વિઞ્ઞત્તં ભુઞ્જન્તિયા દુક્કટ’’ન્તિ અવિસેસેન વુત્તં.

૮૨૩. આબાધપચ્ચયાતિ સેદકમ્માદીનં અત્થાય ધઞ્ઞવિઞ્ઞત્તિયા અનાપત્તિ. ‘‘અવિઞ્ઞત્તિયા લબ્ભમાનં પન નવકમ્મત્થાય સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. અપરણ્ણં વિઞ્ઞાપેતીતિ ઠપેત્વા સત્ત ધઞ્ઞાનિ મુગ્ગમાસાદિં વા લાબુકુમ્ભણ્ડાદિં વા અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ ઞાતકપવારિતટ્ઠાને વિઞ્ઞાપેન્તિયા અનાપત્તિ. આમકધઞ્ઞં પન ઞાતકપવારિતટ્ઠાને ન વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

ચતુસમુટ્ઠાનં – કાયતો કાયવાચતો કાયચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સત્તમસિક્ખાપદં.

૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૨૪. અટ્ઠમે – નિબ્બિટ્ઠો રાજભટો રઞ્ઞો ભતિ કેણિ એતેનાતિ નિબ્બિટ્ઠરાજભટો, એકં ઠાનન્તરં કેણિયા ગહેત્વા તતો લદ્ધઉદયોતિ અત્થો. તઞ્ઞેવ ભટપથં યાચિસ્સામીતિ રઞ્ઞો કેણિં દત્વા પુન તંયેવ ઠાનન્તરં યાચિસ્સામીતિ ચિન્તેન્તો. પરિભાસીતિ તા ભિક્ખુનિયો ‘‘મા પુન એવં કરિત્થા’’તિ સન્તજ્જેસિ.

૮૨૬. સયં છડ્ડેતીતિ ચત્તારિપિ વત્થૂનિ એકપયોગેન છડ્ડેન્તિયા એકાવ આપત્તિ, પાટેક્કં છડ્ડેન્તિયા વત્થુગણનાય આપત્તિયો. આણત્તિયમ્પિ એસેવ નયો. દન્તકટ્ઠછડ્ડનેપિ ભિક્ખુનિયા પાચિત્તિયમેવ. ભિક્ખુસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છસમુટ્ઠાનં – કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

અટ્ઠમસિક્ખાપદં.

૯. નવમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૩૦-૨. નવમે – યં મનુસ્સાનં ઉપભોગપરિભોગં રોપિમન્તિ ખેત્તં વા હોતુ નાળિકેરાદિઆરામો વા, યત્થ કત્થચિ રોપિમહરિતટ્ઠાને એતાનિ વત્થૂનિ છડ્ડેન્તિયા પુરિમનયેનેવ આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો. ખેત્તે વા આરામે વા નિસીદિત્વા ભુઞ્જમાના ઉચ્છુઆદીનિ વા ખાદન્તી; ગચ્છમાના ઉચ્છિટ્ઠોદકચલકાદીનિ હરિતટ્ઠાને છડ્ડેતિ, અન્તમસો ઉદકં પિવિત્વા મત્થકચ્છિન્નનાળિકેરમ્પિ છડ્ડેતિ, પાચિત્તિયમેવ. ભિક્ખુનો દુક્કટં. કસિતટ્ઠાને પન નિક્ખિત્તબીજે યાવ અઙ્કુરં ન ઉટ્ઠહતિ, તાવ સબ્બેસં દુક્કટં. અનિક્ખિત્તબીજેસુ ખેત્તકોણાદીસુ વા અસઞ્જાતરોપિમેસુ ખેત્તમરિયાદાદીસુ વા છડ્ડેતું વટ્ટતિ. મનુસ્સાનં કચવરછડ્ડનટ્ઠાનેપિ વટ્ટતિ. છડ્ડિતખેત્તેતિ મનુસ્સેસુ સસ્સં ઉદ્ધરિત્વા ગતેસુ છડ્ડિતખેત્તં નામ હોતિ, તત્થ વટ્ટતિ. યત્થ પન લાયિતમ્પિ પુબ્બણ્ણાદિ પુન ઉટ્ઠહિસ્સતીતિ રક્ખન્તિ, તત્થ યથાવત્થુકમેવ. સેસં ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયાકિરિયં…પે… તિવેદનન્તિ.

નવમસિક્ખાપદં.

૧૦. દસમસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૩૫. દસમે – યંકિઞ્ચિ નચ્ચન્તિ નટાદયો વા નચ્ચન્તુ સોણ્ડા વા, અન્તમસો મોરસુવમક્કટાદયોપિ, સબ્બમ્પેતં નચ્ચમેવ. યંકિઞ્ચિ ગીતન્તિ યંકિઞ્ચિ નટાદીનં વા ગીતં હોતુ, અરિયાનં પરિનિબ્બાનકાલે રતનત્તયગુણૂપસંહિતં સાધુકીળિતગીતં વા અસંયતભિક્ખૂનં ધમ્મભાણકગીતં વા, સબ્બમ્પેતં ગીતમેવ. યંકિઞ્ચિ વાદિતન્તિ તન્તિબદ્ધાદિવાદનીયભણ્ડવાદિતં વા હોતુ, કુટભેરિવાદિતં વા, અન્તમસો ઉદકભેરિવાદિતમ્પિ, સબ્બમ્પેતં વાદિતમેવ.

૮૩૬. દસ્સનાય ગચ્છતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ પદવારગણનાય આપત્તિ દુક્કટસ્સ. યત્થ ઠિતા પસ્સતિ વા સુણાતિ વાતિ એકપયોગેન ઓલોકેન્તી પસ્સતિ, તેસંયેવ ગીતવાદિતં સુણાતિ, એકમેવ પાચિત્તિયં. સચે પન એકં દિસં ઓલોકેત્વા નચ્ચં પસ્સતિ, પુન અઞ્ઞતો ઓલોકેત્વા ગાયન્તે પસ્સતિ અઞ્ઞતો વાદેન્તે, પાટેક્કા આપત્તિયો. ભિક્ખુની સયમ્પિ નચ્ચિતું વા ગાયિતું વા વાદિતું વા ન લભતિ, અઞ્ઞે ‘‘નચ્ચ, ગાય, વાદેહી’’તિ વત્તુમ્પિ ન લભતિ. ‘‘ચેતિયસ્સ ઉપહારં દેથ, ઉપાસકા’’તિ વત્તુમ્પિ ‘‘તુમ્હાકં ચેતિયસ્સ ઉપટ્ઠાનં કરોમા’’તિ વુત્તે ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિતુમ્પિ ન લભતિ. સબ્બત્થ પાચિત્તિયન્તિ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તં. ભિક્ખુનો દુક્કટં. ‘‘તુમ્હાકં ચેતિયસ્સ ઉપટ્ઠાનં કરોમા’’તિ વુત્તે પન ‘‘ઉપટ્ઠાનકરણં નામ સુન્દર’’ન્તિ વત્તું વટ્ટતિ.

૮૩૭. આરામે ઠિતાતિ આરામે ઠત્વા અન્તરારામે વા બહિઆરામે વા નચ્ચાદીનિ પસ્સતિ વા સુણાતિ વા, અનાપત્તિ. સતિ કરણીયેતિ સલાકભત્તાદીનં વા અત્થાય અઞ્ઞેન વા કેનચિ કરણીયેન ગન્ત્વા ગતટ્ઠાને પસ્સતિ વા સુણાતિ વા, અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ તાદિસેન ઉપદ્દવેન ઉપદ્દુતા સમજ્જટ્ઠાનં પવિસતિ, એવં પવિસિત્વા પસ્સન્તિયા વા સુણન્તિયા વા અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

દસમસિક્ખાપદં.

લસુણવગ્ગો પઠમો.