ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના
૧. પારાજિકકણ્ડં (ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના)
યો ભિક્ખૂનં વિભઙ્ગસ્સ, સઙ્ગહિતો અનન્તરં;
ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ, તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો.
પત્તો યતો તતો તસ્સ, અપુબ્બપદવણ્ણનં;
કાતું પારાજિકે તાવ, હોતિ સંવણ્ણના અયં.
૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૫૬. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… સાળ્હો મિગારનત્તાતિ એત્થ સાળ્હોતિ તસ્સ નામં; મિગારમાતુયા પન નત્તા હોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘મિગારનત્તા’’તિ. નવકમ્મિકન્તિ નવકમ્માધિટ્ઠાયિકં. પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા. બ્યત્તાતિ વેય્યત્તિકેન સમન્નાગતા. મેધાવિનીતિ પાળિગ્ગહણે સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થગ્ગહણે પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા સમન્નાગતા. દક્ખાતિ છેકા; અવિરજ્ઝિત્વા સીઘં કત્તબ્બકારિનીતિ અત્થો. અનલસાતિ આલસિયવિરહિતા. તત્રુપાયાયાતિ તેસુ તેસુ કમ્મેસુ ઉપાયભૂતાય. વીમંસાયાતિ કત્તબ્બકમ્મુપપરિક્ખાય. સમન્નાગતાતિ સમ્પયુત્તા. અલં કાતુન્તિ સમત્થા તં તં કમ્મં કાતું. અલં સંવિધાતુન્તિ એવઞ્ચ એવઞ્ચ ઇદં હોતૂતિ એવં સંવિદહિતુમ્પિ સમત્થા. કતાકતં જાનિતુન્તિ કતઞ્ચ અકતઞ્ચ જાનિતું. તેતિ તે ઉભો; સા ચ સુન્દરીનન્દા સો ચ સાળ્હોતિ અત્થો. ભત્તગ્ગેતિ પરિવેસનટ્ઠાને. નિકૂટેતિ કોણસદિસં કત્વા દસ્સિતે ગમ્ભીરે. વિસ્સરો મે ભવિસ્સતીતિ વિરૂપો મે સરો ભવિસ્સતિ; વિપ્પકારસદ્દો ભવિસ્સતીતિ અત્થો. પતિમાનેન્તીતિ અપેક્ખમાના. ક્યાહન્તિ કિં અહં. જરાદુબ્બલાતિ જરાય દુબ્બલા. ચરણગિલાનાતિ પાદરોગેન સમન્નાગતા.
૬૫૭-૮. અવસ્સુતાતિ કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા; તિન્તા કિલિન્નાતિ અત્થો. પદભાજને પનસ્સ તમેવ રાગં ગહેત્વા ‘‘સારત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સારત્તાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતેન કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તા. અપેક્ખવતીતિ તસ્સેવ રાગસ્સ વસેન તસ્મિં પુરિસે પવત્તાય અપેક્ખાય સમન્નાગતા. પટિબદ્ધચિત્તાતિ તેન રાગેન તસ્મિં પુરિસે બન્ધિત્વા ઠપિતચિત્તા વિય. એસ નયો દુતિયપદવિભઙ્ગેપિ. પુરિસપુગ્ગલસ્સાતિ પુરિસસઙ્ખાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. અધક્ખકન્તિ અક્ખકાનં અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલાનં ઉપરિ. પદભાજને પન પદપટિપાટિયા એવ ‘‘હેટ્ઠક્ખકં ઉપરિજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ ચ ઉબ્ભકપ્પરમ્પિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલેનેવ સઙ્ગહિતં. સેસં મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પુરિમાયો ઉપાદાયાતિ સાધારણપારાજિકેહિ પારાજિકાયો ચતસ્સો ઉપાદાયાતિ અત્થો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાતિ ઇદં પન ઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્તં, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં.
૬૫૯. એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ અવસ્સુતાદિભેદેન આપત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોઅવસ્સુતેતિ ઉભતોઅવસ્સવે; ભિક્ખુનિયા ચેવ પુરિસસ્સ ચ કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતભાવે સતીતિ અત્થો. કાયેન કાયં આમસતીતિ ભિક્ખુની યથાપરિચ્છિન્નેન કાયેન પુરિસસ્સ યંકિઞ્ચિ કાયં પુરિસો વા યેન કેનચિ કાયેન ભિક્ખુનિયા યથાપરિચ્છિન્નં કાયં આમસતિ, ઉભયથાપિ ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. કાયેન કાયપટિબદ્ધન્તિ વુત્તપ્પકારેનેવ અત્તનો કાયેન પુરિસસ્સ કાયપટિબદ્ધં. આમસતીતિ એત્થ સયં વા આમસતુ, તસ્સ વા આમસનં સાદિયતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. કાયપટિબદ્ધેન કાયન્તિ અત્તનો વુત્તપ્પકારકાયપટિબદ્ધેન પુરિસસ્સ કાયં. આમસતીતિ ઇધાપિ સયં વા આમસતુ, તસ્સ વા આમસનં સાદિયતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. અવસેસપદેસુપિ ઇમિનાવ નયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.
સચે પન ભિક્ખુ ચેવ ભિક્ખુની ચ હોતિ, તત્ર ચે ભિક્ખુની આમસતિ, ભિક્ખુ નિચ્ચલો હુત્વા ચિત્તેન સાદિયતિ, ભિક્ખુ આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. સચે ભિક્ખુ આમસતિ, ભિક્ખુની નિચ્ચલા હુત્વા ચિત્તેનેવ અધિવાસેતિ, કાયઙ્ગં અચોપયમાનાપિ પારાજિકક્ખેત્તે પારાજિકેન, થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તે થુલ્લચ્ચયેન, દુક્કટક્ખેત્તે દુક્કટેન કારેતબ્બા. કસ્મા? ‘‘કાયસંસગ્ગં સાદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા. અયં અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છયો. એવં પન સતિ કિરિયાસમુટ્ઠાનતા ન દિસ્સતિ, તસ્મા તબ્બહુલનયેન સા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.
૬૬૦. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકાનં ઉપરિ. અધોજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલાનં હેટ્ઠા. એત્થ ચ અધોકપ્પરમ્પિ અધોજાણુમણ્ડલેનેવ સઙ્ગહિતં.
૬૬૨. એકતોઅવસ્સુતેતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ એકતોતિ અવિસેસેન વુત્તં, તથાપિ ભિક્ખુનિયા એવ અવસ્સુતે સતિ અયં આપત્તિભેદો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.
તત્રાયં આદિતો પટ્ઠાય વિનિચ્છયો – ભિક્ખુની કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા, પુરિસોપિ તથેવ. અધક્ખકે ઉબ્ભજાણુમણ્ડલે કાયપ્પદેસે કાયસંસગ્ગસાદિયને સતિ ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગરાગો, પુરિસસ્સ મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા સુદ્ધચિત્તં વા હોતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. ભિક્ખુનિયા મેથુનરાગો, પુરિસસ્સ કાયસંસગ્ગરાગો વા મેથુનરાગો વા ગહેસ્સિતપેમં વા સુદ્ધચિત્તં વા હોતુ, દુક્કટં. ભિક્ખુનિયા ગેહસ્સિતપેમં, પુરિસસ્સ વુત્તેસુ ચતૂસુ યં વા તં વા હોતુ, દુક્કટમેવ. ભિક્ખુનિયા સુદ્ધચિત્તં, પુરિસસ્સ વુત્તેસુ ચતૂસુ યં વા તં વા હોતુ, અનાપત્તિ.
સચે પન ભિક્ખુ ચેવ હોતિ ભિક્ખુની ચ ઉભિન્નં કાયસંસગ્ગરાગો, ભિક્ખુસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગરાગો, ભિક્ખુસ્સ મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા, ભિક્ખુનિયા થુલ્લચ્ચયં, ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. ઉભિન્નં મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા, ઉભિન્નમ્પિ દુક્કટમેવ. યસ્સ યત્થ સુદ્ધચિત્તં, તસ્સ તત્થ અનાપત્તિ. ઉભિન્નમ્પિ સુદ્ધચિત્તં, ઉભિન્નમ્પિ અનાપત્તિ.
૬૬૩. અનાપત્તિ અસઞ્ચિચ્ચાતિઆદીસુ વિરજ્ઝિત્વા વા આમસન્તિયા અઞ્ઞવિહિતાય વા ‘‘અયં પુરિસો વા ઇત્થી વા’’તિ અજાનન્તિયા વા તેન ફુટ્ઠાયપિ તં ફસ્સં અસાદિયન્તિયા વા આમસનેપિ સતિ અનાપત્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.
પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.
પઠમપારાજિકં.
૨. દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૬૪. દુતિયે પારાજિકે – કચ્ચિ નો સાતિ કચ્ચિ નુ સા. અવણ્ણોતિ અગુણો. અકિત્તીતિ નિન્દા. અયસોતિ પરિવારવિપત્તિ; પરમ્મુખગરહા વા.
૬૬૫. વજ્જપટિચ્છાદિકાતિ ઇદમ્પિ ઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્તમેવ, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
૬૬૬. સા વા આરોચેતીતિ યા પારાજિકં આપન્ના, સા સયં આરોચેતિ. અટ્ઠન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરન્તિ ભિક્ખૂહિ સાધારણાનં ચતુન્નં અસાધારણાનઞ્ચ ચતુન્નમેવ અઞ્ઞતરં. ઇદઞ્ચ પારાજિકં પચ્છા પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ‘‘અટ્ઠન્ન’’ન્તિ વિભઙ્ગે વુત્તં. પુરિમેન પન સદ્ધિં યુગળત્તા ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠપિતન્તિ વેદિતબ્બં. ધુરં નિક્ખિત્તમત્તેતિ ધુરે નિક્ખિત્તમત્તે. વિત્થારકથા પનેત્થ સપ્પાણકવગ્ગમ્હિ દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તત્ર હિ પાચિત્તિયં, ઇધ પારાજિકન્તિ અયમેવ વિસેસો. સેસં તાદિસમેવ. વજ્જપટિચ્છાદિકાતિ ઇદમ્પિઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્થામેવ, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
દુતિયપારાજિકં.
૩. તતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૬૯. તતિયે – ધમ્મેનાતિ ભૂતેન વત્થુના. વિનયેનાતિ ચોદેત્વા સારેત્વા. પદભાજનં પનસ્સ ‘‘યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન ઉક્ખિત્તો સુઉક્ખિત્તો હોતી’’તિ ઇમંઅધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું વુત્તં. સત્થુસાસનેનાતિ ઞત્તિસમ્પદાય ચેવ અનુસાવનસમ્પદાય ચ. પદભાજને પનસ્સ ‘‘જિનસાસનેન બુદ્ધસાસનેના’’તિ વેવચનમત્તમેવ વુત્તં. સઙ્ઘં વા ગણં વાતિઆદીસુ યેન સઙ્ઘેન કમ્મં કતં, તં સઙ્ઘં વા તત્થ સમ્બહુલપુગ્ગલસઙ્ખાતં ગણં વા, એકપુગ્ગલં વા તં કમ્મં વા ન આદિયતિ, ન અનુવત્તતિ, ન તત્થ આદરં જનેતીતિ અત્થો. સમાનસંવાસકા ભિક્ખૂ વુચ્ચન્તિ સહાયા, સો તેહિ સદ્ધિં નત્થીતિ એત્થ ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ અયં તાવ સંવાસો; સમાનો સંવાસો એતેસન્તિ સમાનસંવાસકા.એવરૂપા ભિક્ખૂ ભિક્ખુસ્સ તસ્મિં સંવાસે સહ અયનભાવેન સહાયાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇદાનિ યેન સંવાસેન તે સમાનસંવાસકાતિ વુત્તા, સો સંવાસો તસ્સ ઉક્ખિત્તકસ્સ તેહિ સદ્ધિં નત્થિ. યેહિ ચ સદ્ધિં તસ્સ સો સંવાસો નત્થિ, ન તેન તે ભિક્ખૂ અત્તનો સહાયા કતા હોન્તિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘સમાનસંવાસકા ભિક્ખૂ વુચ્ચન્તિ સહાયા, સો તેહિ સદ્ધિં નત્થિ, તેન વુચ્ચતિ અકતસહાયો’’તિ. સેસં સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદાદીસુ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.
સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
તતિયપારાજિકં.
૪. ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૭૫. ચતુત્થે – અવસ્સુતાતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. પુરિસપુગ્ગલસ્સ હત્થગ્ગહણં વાતિઆદીસુ પન યં પુરિસપુગ્ગલેન હત્થે ગહણં કતં, તં પુરિસપુગ્ગલસ્સ હત્થગ્ગહણન્તિ વુત્તં. એસેવ નયો સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણેપિ. હત્થગ્ગહણન્તિ એત્થ ચ હત્થગ્ગહણઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અપારાજિકક્ખેત્તે ગહણઞ્ચ એકજ્ઝં કત્વા હત્થગ્ગહણન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘હત્થગ્ગહણં વા સાદિયેય્યાતિ હત્થો નામ કપ્પરં ઉપાદાય યાવ અગ્ગનખા, એતસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાય ઉબ્ભક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં ગહણં સાદિયતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ અસદ્ધમ્મોતિ કાયસંસગ્ગો વેદિતબ્બો, ન મેથુનધમ્મો. ન હિ મેથુનસ્સ સામન્તા થુલ્લચ્ચયં હોતિ. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલો કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિતુન્તિ વચનમ્પિ ચેત્થ સાધકં.
‘‘તિસ્સિત્થિયો મેથુનં તં ન સેવે,
તયો પુરિસે તયો ચ અનરિયપણ્ડકે;
ન ચાચરે મેથુનં બ્યઞ્જનસ્મિં,
છેજ્જા સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા;
પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);
ઇમાય પરિવારે વુત્તાય સેદમોચકગાથાય વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન; મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તા. પરિવારેયેવ હિ ‘‘મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગો જાનિતબ્બો’’તિ ‘‘વણ્ણાવણ્ણો કાયસંસગ્ગો દુટ્ઠુલ્લવાચા અત્તકામપારિચરિયાગમનુપ્પાદન’’ન્તિ એવં સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગોતિ વુત્તાનિ. તસ્મા કાયસંસગ્ગો મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તા પચ્ચયો હોતિ. ઇતિ છેજ્જા સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ એત્થ ઇમિના પરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એતેનુપાયેન સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અપિચ ‘‘સઙ્કેતં વા ગચ્છેય્યા’’તિ એતસ્સ પદભાજને ‘‘ઇત્થન્નામં આગચ્છા’’તિ. એવંનામકં ઠાનં આગચ્છાતિ અત્થો.
૬૭૬. અટ્ઠમં વત્થું પરિપૂરેન્તી અસ્સમણી હોતીતિ અનુલોમતો વા પટિલોમતો વા એકન્તરિકાય વા યેન તેન નયેન અટ્ઠમં વત્થું પરિપૂરેન્તીયેવ અસ્સમણી હોતિ. યા પન એકં વા વત્થું સત્ત વા વત્થૂનિ સતક્ખત્તુમ્પિ પૂરેતિ, નેવ અસ્સમણી હોતિ. આપન્ના આપત્તિયો દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અપિચેત્થ ગણનૂપિકા આપત્તિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થાપત્તિ દેસિતા ગણનૂપિકા, અત્થાપત્તિ દેસિતા ન ગણનૂપિકા’’તિ. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઇદાનિ નાપજ્જિસ્સામીતિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા દેસિતા ગણનૂપિકા દેસિતગણનં ઉપેતિ પારાજિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ. તસ્મા યા એકં આપન્ના ધુરનિક્ખેપં કત્વા દેસેત્વા પુન કિલેસવસેન આપજ્જતિ, પુન દેસેતિ, એવં અટ્ઠ વત્થૂનિ પૂરેન્તીપિ પારાજિકા ન હોતિ. યા પન આપજ્જિત્વા પુનપિ અઞ્ઞં વત્થું આપજ્જિસ્સામીતિ સઉસ્સાહાવ દેસેતિ, તસ્સા સા આપત્તિ નગણનૂપિકા, દેસિતાપિ અદેસિતા હોતિ, દેસિતગણનં ન ગચ્છતિ, પારાજિકસ્સેવ અઙ્ગં હોતિ. અટ્ઠમે વત્થુમ્હિ પરિપુણ્ણમત્તે પારાજિકા હોતિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.
ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.
ચતુત્થપારાજિકં.
ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્માતિ ભિક્ખૂ આરબ્ભ પઞ્ઞત્તા સાધારણા ચત્તારો ઇમે ચ ચત્તારોતિ એવં પાતિમોક્ખુદ્દેસમગ્ગેન ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્માતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયમેવાતિ.
સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે
પારાજિકકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પારાજિકકણ્ડં નિટ્ઠિતં.
૨. સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં (ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના)
૧. પઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
પારાજિકાનન્તરસ્સ, અયં દાનિ ભવિસ્સતિ;
સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડસ્સ, અનુત્તાનત્થવણ્ણના.
૬૭૮. ઉદોસિતન્તિ ભણ્ડસાલા. માય્યો એવં અવચાતિ અય્યો મા એવં અવચ. અપિનાય્યાતિ અપિનુ અય્યા. અચ્ચાવદથાતિ અતિક્કમિત્વા વદથ; અક્કોસથાતિ વુત્તં હોતિ.
૬૭૯. ઉસ્સયવાદિકાતિ માનુસ્સયવસેન કોધુસ્સયવસેન વિવદમાના. યસ્મા પન સા અત્થતો અટ્ટકારિકા હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉસ્સયવાદિકા નામ અડ્ડકારિકા વુચ્ચતી’’તિ પદભાજને વુત્તં. એત્થ ચ અડ્ડોતિ વોહારિકવિનિચ્છયો વુચ્ચતિ, યં પબ્બજિતા ‘‘અધિકરણ’’ન્તિપિ વદન્તિ. દુતિયં વા પરિયેસતીતિ સક્ખિં વા સહાયં વા પરિયેસતિ, દુક્કટં. ગચ્છતિ વાતિ ઉપસ્સયો વા હોતુ ભિક્ખાચારમગ્ગો વા, યત્થ ઠિતાય ‘‘અડ્ડં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તતો વોહારિકાનં સન્તિકં ગચ્છન્તિયા પદવારે પદવારે દુક્કટં. એકસ્સ આરોચેતીતિ દ્વીસુ જનેસુ યસ્સ કસ્સચિ એકસ્સ કથં યો કોચિ વોહારિકાનં આરોચેતિ. દુતિયસ્સ આરોચેતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.
અયં પનેત્થ અસમ્મોહત્થાય વિત્થારકથા – યત્થ કત્થચિ અન્તમસો ભિક્ખુનુપસ્સયં આગતેપિ વોહારિકે દિસ્વા ભિક્ખુની અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા દુક્કટં. ઉપાસકો અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા થુલ્લચ્ચયં. પઠમં ઉપાસકો અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા દુક્કટં. અથ સા અત્તનો કથં આરોચેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ભિક્ખુની ઉપાસકં વદતિ – ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વંયેવ આરોચેહી’’તિ, સો અત્તનો વા કથં પઠમં આરોચેતુ ભિક્ખુનિયા વા, પઠમારોચને દુક્કટં, દુતિયારોચને થુલ્લચ્ચયં. ઉપાસકો ભિક્ખુનિં વદતિ – ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વંયેવ આરોચેહી’’તિ, એત્થાપિ એસેવ નયો.
ભિક્ખુની કપ્પિયકારકેન કથાપેતિ, તત્થ કપ્પિયકારકો વા ભિક્ખુનિયા કથં પઠમં આરોચેતુ, ઇતરો વા અત્તનો કથં, કપ્પિયકારકો વા ઉભિન્નમ્પિ કથં, ઇતરો વા ઉભિન્નમ્પિ કથં આરોચેતુ, યથા વા તથા વા આરોચિયમાને પઠમે આરોચને ભિક્ખુનિયા દુક્કટં, દુતિયે થુલ્લચ્ચયં. યથા વા તથા વા આરોચિતં પન ઉભિન્નમ્પિ કથં સુત્વા વોહારિકેહિ વિનિચ્છયે કતે અડ્ડપરિયોસાનં નામ હોતિ, તસ્મિં અડ્ડપરિયોસાને ભિક્ખુનિયા જયેપિ પરાજયેપિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે પન ગતિગતં અધિકરણં હોતિ, સુતપુબ્બં વોહારિકેહિ. અથ તે ભિક્ખુનિઞ્ચ અડ્ડકારકઞ્ચ દિસ્વાવ ‘‘તુમ્હાકં કથનકિચ્ચં નત્થિ, જાનામ મયં એત્થ પવત્તિ’’ન્તિ સયમેવ વિનિચ્છિનિત્વા દેન્તિ, એવરૂપે અડ્ડપરિયોસાનેપિ ભિક્ખુનિયા અનાપત્તિ.
પઠમં આપત્તિ એતસ્સાતિ પઠમાપત્તિકો; વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બોતિ અત્થો, તં પઠમાપત્તિકં. પદભાજને પન અધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું ‘‘સહ વત્થુજ્ઝાચારા આપજ્જતિ અસમનુભાસનાયા’’તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સહ વત્થુજ્ઝાચારા યં ભિક્ખુની આપજ્જતિ, ન તતિયાય સમનુભાસનાય, અયં પઠમમેવ સહ વત્થુજ્ઝાચારેન આપજ્જિતબ્બત્તા પઠમાપત્તિકોતિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘતો નિસ્સારેતીતિ નિસ્સારણીયો; તં નિસ્સારણીયં. પદભાજને પન અધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘમ્હા નિસ્સારીયતીતિ વુત્તં. તત્થ યં આપન્ના ભિક્ખુની સઙ્ઘતો નિસ્સારીયતિ, સો નિસ્સારણીયોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ સો એવ ધમ્મો સઙ્ઘમ્હા કેનચિ નિસ્સારીયતિ. તેન પન ધમ્મેન ભિક્ખુની નિસ્સારીયતિ, તસ્મા સો નિસ્સારેતીતિ નિસ્સારણીયો.
આકડ્ઢિયમાના ગચ્છતીતિ અડ્ડકારકમનુસ્સેહિ સયં વા આગન્ત્વા દૂતં વા પેસેત્વા એહીતિ વુચ્ચમાના વોહારિકાનં સન્તિકં ગચ્છતિ, તતો અડ્ડકારકો અત્તનો વા કથં પઠમં આરોચેતુ ભિક્ખુનિયા વા, નેવ પઠમારોચને દુક્કટં, ન દુતિયારોચને થુલ્લચ્ચયં. અમચ્ચેહિ વિનિચ્છિનિત્વા કતે અડ્ડપરિયોસાનેપિ અનાપત્તિયેવ. સચેપિ અડ્ડકારકો ભિક્ખુનિં વદતિ ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વમેવ કથેહી’’તિ; કથેન્તિયાપિ કથં સુત્વા કતે અડ્ડપરિયોસાનેપિ અનાપત્તિયેવ.
રક્ખં યાચતીતિ ધમ્મિકં રક્ખં યાચતિ, અનાપત્તિ. ઇદાનિ યથાયાચિતા રક્ખા ધમ્મિકા હોતિ, તં દસ્સેતું અનોદિસ્સ આચિક્ખતીતિ આહ. તત્થ અતીતં આરબ્ભ અત્થિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના, અત્થિ અનોદિસ્સઆચિક્ખના, અનાગતં આરબ્ભાપિ અત્થિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના, અત્થિ અનોદિસ્સઆચિક્ખના.
કથં અતીતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ? ભિક્ખુનુપસ્સયે ગામદારકા ધુત્તાદયો વા યે કેચિ અનાચારં વા આચરન્તિ, રુક્ખં વા છિન્દન્તિ, ફલાફલં વા હરન્તિ, પરિક્ખારે વા અચ્છિન્દન્તિ. ભિક્ખુની વોહારિકે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અમ્હાકં ઉપસ્સયે ઇદં નામ કત’’ન્તિ વદતિ. ‘‘કેના’’તિ વુત્તે ‘‘અસુકેન ચ અસુકેન ચા’’તિ આચિક્ખતિ. એવં અતીતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ, સા ન વટ્ટતિ. તઞ્ચે સુત્વા તે વોહારિકા તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં ભિક્ખુનિયા ગીવા હોતિ. દણ્ડં ગણ્હિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયેપિ સતિ ગીવાયેવ હોતિ. સચે પન તસ્સ દણ્ડં ગણ્હથાતિ વદતિ, પઞ્ચમાસકમત્તે ગહિતે પારાજિકં હોતિ.
‘‘કેના’’તિ વુત્તે પન ‘‘અસુકેનાતિ વત્તું અમ્હાકં ન વટ્ટતિ, તુમ્હેયેવ જાનિસ્સથ. કેવલઞ્હિ મયં રક્ખં યાચામ, તં નો દેથ, અવહટભણ્ડઞ્ચ આહરાપેથા’’તિ વત્તબ્બં. એવં અનોદિસ્સ આચિક્ખના હોતિ, સા વટ્ટતિ. એવં વુત્તે સચેપિ તે વોહારિકા કારકે ગવેસિત્વા તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ ગહિતં ભિક્ખુનિયા, નેવ ગીવા ન આપત્તિ.
પરિક્ખારં હરન્તે દિસ્વા તેસં અનત્થકામતાય ચોરો ચોરોતિ વત્તુમ્પિ ન વટ્ટતિ. એવં વુત્તેપિ હિ યં તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બમ્પિ ભિક્ખુનિયા ગીવા હોતિ. અત્તનો વચનકરં પન ‘‘ઇમિના મે પરિક્ખારો ગહિતો, તં આહરાપેહિ, મા ચસ્સ દણ્ડં કરોહી’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. દાસદાસીવાપિઆદીનં અત્થાય અડ્ડં કરોન્તિ, અયં અકપ્પિયઅડ્ડો નામ, ન વટ્ટતિ.
કથં અનાગતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ? વુત્તનયેનેવ પરેહિ અનાચારાદીસુ કતેસુ ભિક્ખુની વોહારિકે એવં વદતિ ‘‘અમ્હાકં ઉપસ્સયે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તિ, રક્ખં નો દેથ આયતિં અકરણત્થાયા’’તિ. ‘‘કેન એવં કત’’ન્તિ વુત્તે ચ ‘‘અસુકેન અસુકેન ચા’’તિ આચિક્ખતિ. એવં અનાગતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ, સાપિ ન વટ્ટતિ. તેસઞ્હિ દણ્ડે કતે પુરિમનયેનેવ સબ્બં ભિક્ખુનિયા ગીવા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.
સચે પન વોહારિકા ‘‘ભિક્ખુનુપસ્સયે એવરૂપં અનાચારં કરોન્તાનં ઇમં નામ દણ્ડં કરોમા’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા આણાય અતિટ્ઠમાને પરિયેસિત્વા દણ્ડં કરોન્તિ, ભિક્ખુનિયા નેવ ગીવા ન આપત્તિ.
યો ચાયં ભિક્ખુનીનં વુત્તો, ભિક્ખૂનમ્પિ એસેવ નયો. ભિક્ખુનોપિ હિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના ન વટ્ટતિ. યં તથા આચિક્ખિતે દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં ગીવા હોતિ. વુત્તનયેનેવ દણ્ડં ગણ્હાપેન્તસ્સ પારાજિકં. યો પન ‘‘દણ્ડં કરિસ્સન્તી’’તિ જાનન્તોપિ અનોદિસ્સ કથેતિ, તે ચ પરિયેસિત્વા દણ્ડં કરોન્તિયેવ, ન દોસો. વિહારસીમાય રુક્ખાદીનિ છિન્દન્તાનં વાસિફરસુઆદીનિ ગહેત્વા પાસાણેહિ કોટ્ટેન્તિ, ન વટ્ટતિ. સચે ધારા ભિજ્જતિ, કારાપેત્વા દાતબ્બા. ઉપધાવિત્વા તેસં પરિક્ખારે ગણ્હન્તિ, તમ્પિ ન કાતબ્બં, લહુપરિવત્તઞ્હિ ચિત્તં, થેય્યચેતનાય ઉપ્પન્નાય મૂલચ્છેજ્જમ્પિ ગચ્છેય્ય. સેસં ઉત્તાનમેવ.
કથિનસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
સત્તરસકે પઠમસિક્ખાપદં.
૨. દુતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૮૨. દુતિયે – વરભણ્ડન્તિ મુત્તામણિવેળુરિયાદિ મહગ્ઘભણ્ડં.
૬૮૩. અનપલોકેત્વાતિ અનાપુચ્છિત્વા. ગણં વાતિ મલ્લગણભટિપુત્તગણાદિકં. પૂગન્તિ ધમ્મગણં. સેણિન્તિ ગન્ધિકસેણિદુસ્સિકસેણિઆદિકં. યત્થ યત્થ હિ રાજાનો ગણાદીનં ગામનિગમે નિય્યાતેન્તિ ‘‘તુમ્હેવ એત્થ અનુસાસથા’’તિ, તત્થ તત્થ તે એવ ઇસ્સરા હોન્તિ. તસ્મા તે સન્ધાય ઇદં વુત્તં. એત્થ ચ રાજાનં વા ગણાદિકે વા આપુચ્છિત્વાપિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો આપુચ્છિતબ્બોવ. ઠપેત્વા કપ્પન્તિ તિત્થિયેસુ વા અઞ્ઞભિક્ખુનીસુ વા પબ્બજિતપુબ્બં કપ્પગતિકં ઠપેત્વાતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
ચોરીવુટ્ઠાપનસમુટ્ઠાનં – કેનચિ કરણીયેન પક્કન્તાસુ ભિક્ખુનીસુ અગન્ત્વા ખણ્ડસીમં યથાનિસિન્નટ્ઠાનેયેવ અત્તનો નિસ્સિતકપરિસાય સદ્ધિં વુટ્ઠાપેન્તિયા વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, ખણ્ડસીમં વા નદિં વા ગન્ત્વા વુટ્ઠાપેન્તિયા કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અનાપુચ્છા વુટ્ઠાપનવસેન કિરિયાકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
દુતિયસિક્ખાપદં.
૩. તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૯૨. તતિયે – પરિક્ખેપં અતિક્કામેન્તિયાતિ એત્થ એકં પાદં અતિક્કામેન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારન્તિ એત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં એકેન પાદેન અતિક્કમતિ થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. અપિચેત્થ સકગામતો નિક્ખમન્તિયા ગામન્તરપચ્ચયા અનાપત્તિ, નિક્ખમિત્વા પન ગામન્તરં ગચ્છન્તિયા પદવારે પદવારે દુક્કટં, એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા ઉપચારે વા અતિક્કન્તમત્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો. તતો નિક્ખમિત્વા પુન સકગામં પવિસન્તિયાપિ એસેવ નયો. સચે પન ખણ્ડપાકારેન વા વતિછિદ્દેન વા ભિક્ખુનિવિહારભૂમિયેવ સક્કા હોતિ પવિસિતું, એવં પવિસમાનાય કપ્પિયભૂમિં નામ પવિટ્ઠા હોતિ, તસ્મા વટ્ટતિ. સચેપિ હત્થિપિટ્ઠિઆદીહિ વા ઇદ્ધિયા વા પવિસતિ, વટ્ટતિયેવ. પદસા ગમનમેવ હિ ઇધાધિપ્પેતં. તેનેવ ‘‘પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તિયા’’તિઆદિમાહ.
દ્વે ગામા ભિક્ખુનિવિહારેન સમ્બદ્ધવતિકા હોન્તિ, યસ્મિં ગામે ભિક્ખુનિવિહારો, તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા પુન વિહારં પવિસિત્વા સચે વિહારમજ્ઝેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ મગ્ગો અત્થિ, ગન્તું વટ્ટતિ. તતો પન ગામતો તેનેવ મગ્ગેન પચ્ચાગન્તબ્બં. સચે ગામદ્વારેન નિક્ખમિત્વા આગચ્છતિ, પુરિમનયેનેવ આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો. સકગામતો કેનચિ કરણીયેન ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં નિક્ખન્તાય પુન પવિસનકાલે હત્થિ વા મુચ્ચતિ, ઉસ્સારણા વા હોતિ, ઇતરા ભિક્ખુનિયો સહસા ગામં પવિસન્તિ, યાવ અઞ્ઞા ભિક્ખુની આગચ્છતિ, તાવ બહિગામદ્વારે ઠાતબ્બં. સચે ન આગચ્છતિ, દુતિયિકા ભિક્ખુની પક્કન્તા નામ હોતિ, પવિસિતું વટ્ટતિ.
પુબ્બે મહાગામો હોતિ, મજ્ઝે ભિક્ખુનિવિહારો. પચ્છા તં ગામં ચત્તારો જના લભિત્વા વિસું વિસું વતિપરિક્ખેપં કત્વા વિભજિત્વા ભુઞ્જન્તિ, વિહારતો એકં ગામં ગન્તું વટ્ટતિ. તતો અપરં ગામં દ્વારેન વા વતિછિદ્દેન વા પવિસિતું ન વટ્ટતિ. પુન વિહારમેવ પચ્ચાગન્તું વટ્ટતિ. કસ્મા? વિહારસ્સ ચતુગામસાધારણત્તા.
અન્તરવાસકો તેમિયતીતિ યત્થ યથા તિમણ્ડલપટિચ્છાદનં હોતિ; એવં નિવત્થાય ભિક્ખુનિયા વસ્સકાલે તિત્થેન વા અતિત્થેન વા ઓતરિત્વા યત્થ કત્થચિ ઉત્તરન્તિયા એકદ્વઙ્ગુલમત્તમ્પિ અન્તરવાસકો તેમિયતિ. સેસં નદીલક્ખણં નદીનિમિત્તકથાય આવિ ભવિસ્સતિ. એવરૂપં નદિં તિત્થેન વા અતિત્થેન વા ઓતરિત્વા ઉત્તરણકાલે પઠમં પાદં ઉદ્ધરિત્વા તીરે ઠપેન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદુદ્ધારે સઙ્ઘાદિસેસો. સેતુના ગચ્છતિ, અનાપત્તિ. પદસા ઓતરિત્વા ઉત્તરણકાલે સેતું આરોહિત્વા ઉત્તરન્તિયાપિ અનાપત્તિ. સેતુના પન ગન્ત્વા ઉત્તરણકાલે પદસા ગચ્છન્તિયા આપત્તિયેવ. યાનનાવાઆકાસગમનાદીસુપિ એસેવ નયો. ઓરિમતીરતો પન પરતીરમેવ અક્કમન્તિયા અનાપત્તિ. રજનકમ્મત્થં ગન્ત્વા દારુસઙ્કડ્ઢનાદિકિચ્ચેન દ્વે તિસ્સો ઉભયતીરેસુ વિચરન્તિ, વટ્ટતિ. સચે પનેત્થ કાચિ કલહં કત્વા ઇતરં તીરં ગચ્છતિ, આપત્તિ. દ્વે એકતો ઉત્તરન્તિ, એકા મજ્ઝે નદિયા કલહં કત્વા નિવત્તિત્વા ઓરિમતીરમેવ આગચ્છતિ, આપત્તિ. ઇતરિસ્સા પન અયં પક્કન્તટ્ઠાને ઠિતા હોતિ, તસ્મા પરતીરં ગચ્છન્તિયાપિ અનાપત્તિ. ન્હાયિતું વા પાતું વા ઓતિણ્ણા તમેવ તીરં પચ્ચુત્તરતિ, અનાપત્તિ.
સહ અરુણુગ્ગમનાતિ એત્થ સચે સજ્ઝાયં વા પધાનં વા અઞ્ઞં વા કિઞ્ચિ કમ્મં કુરુમાના પુરેઅરુણેયેવ દુતિયિકાય સન્તિકં ગમિસ્સામીતિ આભોગં કરોતિ, અજાનન્તિયા એવ ચસ્સા અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, અનાપત્તિ. અથ પન ‘‘યાવ અરુણુગ્ગમના ઇધેવ ભવિસ્સામી’’તિ વા અનાભોગેન વા વિહારસ્સ એકદેસે અચ્છતિ, દુતિયિકાય હત્થપાસં ન ઓતરતિ, અરુણુગ્ગમને સઙ્ઘાદિસેસો. હત્થપાસોયેવ હિ ઇધ પમાણં, હત્થપાસાતિક્કમે એકગબ્ભોપિ ન રક્ખતિ.
અગામકે અરઞ્ઞેતિ એત્થ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ એવં વુત્તલક્ખણમેવ અરઞ્ઞં. તં પનેતં કેવલં ગામાભાવેન ‘‘અગામક’’ન્તિ વુત્તં, ન વિઞ્ઝાટવિસદિસતાય. તાદિસે અરઞ્ઞે ઓક્કન્તે દસ્સનૂપચારે વિજહિતે સચેપિ સવનૂપચારો અત્થિ, આપત્તિ. તેનેવ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે ભિક્ખુનીસુ મહાબોધિઅઙ્ગણં પવિસન્તીસુ એકા બહિ તિટ્ઠતિ, તસ્સાપિ આપત્તિ. લોહપાસાદં પવિસન્તીસુપિ પરિવેણં પવિસન્તીસુપિ એસેવ નયો. મહાચેતિયં વન્દમાનાસુ એકા ઉત્તરદ્વારેન નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, તસ્સાપિ આપત્તિ. થૂપારામં પવિસન્તીસુ એકા બહિ તિટ્ઠતિ, તસ્સાપિ આપત્તી’’તિ. એત્થ ચ દસ્સનૂપચારો નામ યત્થ ઠિતં દુતિયિકા પસ્સતિ. સચે પન સાણિપાકારન્તરિકાપિ હોતિ, દસ્સનૂપચારં વિજહતિ નામ. સવનૂપચારો નામ યત્થ ઠિતા મગ્ગમૂળ્હસદ્દેન વિય ધમ્મસવનારોચનસદ્દેન વિય ચ ‘‘અય્યે’’તિ સદ્દાયન્તિયા સદ્દં સુણાતિ. અજ્ઝોકાસે દૂરેપિ દસ્સનૂપચારો નામ હોતિ. સો એવરૂપે સવનૂપચારે વિજહિતે ન રક્ખતિ, વિજહિતમત્તેવ આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ.
એકા મગ્ગં ગચ્છન્તી ઓહીયતિ. સઉસ્સાહા ચે હુત્વા ઇદાનિ પાપુણિસ્સામીતિ અનુબન્ધતિ, અનાપત્તિ. સચે પુરિમાયો અઞ્ઞેન મગ્ગેન ગચ્છન્તિ, પક્કન્તા નામ હોન્તિ, અનાપત્તિયેવ. દ્વિન્નં ગચ્છન્તીનં એકા અનુબન્ધિતું અસક્કોન્તી ‘‘ગચ્છતુ અય’’ન્તિ ઓહીયતિ, ઇતરાપિ ‘‘ઓહીયતુ અય’’ન્તિ, ગચ્છતિ, દ્વિન્નમ્પિ આપત્તિ. સચે પન ગચ્છન્તીસુ પુરિમાપિ અઞ્ઞં મગ્ગં ગણ્હાતિ, પચ્છિમાપિ અઞ્ઞં, એકા એકિસ્સા પક્કન્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ.
૬૯૩. પક્ખસઙ્કન્તા વાતિ તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા, સેસં ઉત્તાનમેવ. પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
તતિયસિક્ખાપદં.
૪. ચતુત્થસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૬૯૪-૮. ચતુત્થે – પાદપીઠં નામ ધોતપાદટ્ઠપનકં. પાદકઠલિકા નામ અધોતપાદટ્ઠપનકં. અનઞ્ઞાય ગણસ્સ છન્દન્તિ તસ્સેવ કારકગણસ્સ છન્દં અજાનિત્વા. વત્તે વત્તન્તિન્તિ તેચત્તાલીસપ્પભેદે નેત્થારવત્તે વત્તમાનં. સેસં ઉત્તાનમેવ.
ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
ચતુત્થસિક્ખાપદં.
૫. પઞ્ચમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૦૧. પઞ્ચમે – એકતો અવસ્સુતેતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુનિયા અવસ્સુતભાવો દટ્ઠબ્બો’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પનેતં ન વુત્તં, તં પાળિયા સમેતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.
પઞ્ચમસિક્ખાપદં.
૬. છટ્ઠસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૦૫-૬. છટ્ઠે – યતો ત્વન્તિ યસ્મા ત્વં. ઉય્યોજેતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિઆદિકા સઙ્ઘાદિસેસપરિયોસાના આપત્તિયો કસ્સા હોન્તીતિ? ઉય્યોજિકાય. વુત્તઞ્ચેતં પરિવારેપિ –
‘‘ન દેતિ ન પટિગ્ગણ્હાતિ, પટિગ્ગહો તેન ન વિજ્જતિ;
આપજ્જતિ ગરુકં ન લહુકં, તઞ્ચ પરિભોગપચ્ચયા;
પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);
અયઞ્હિ ગાથા ઇમં ઉય્યોજિકં સન્ધાય વુત્તા. ઇતરિસ્સા પન આપત્તિભેદો પઠમસિક્ખાપદે વિભત્તોતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
તિસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
છટ્ઠસિક્ખાપદં.
૭. સત્તમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૦૯. સત્તમે – યાવતતિયકપદત્થો મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.
સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
સત્તમસિક્ખાપદં.
૮. અટ્ઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૧૫. અટ્ઠમે – કિસ્મિઞ્ચિદેવ અધિકરણેતિ ચતુન્નં અઞ્ઞતરસ્મિં. પદભાજને પન કેવલં અધિકરણવિભાગં દસ્સેતું ‘‘અધિકરણં નામ ચત્તારિ અધિકરણાની’’તિઆદિ વુત્તં. સેસં ઉત્તાનમેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.
અટ્ઠમસિક્ખાપદં.
૯. નવમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૨૩. નવમે – સંસટ્ઠાતિ મિસ્સીભૂતા. અનનુલોમિકેનાતિ પબ્બજિતાનં અનનુલોમેન કાયિકવાચસિકેન. સંસટ્ઠાતિ ગિહીનં કોટ્ટનપચનગન્ધપિસનમાલાગન્થનાદિના કાયિકેન સાસનપટિસાસનાહરણસઞ્ચરિત્તાદિના વાચસિકેન ચ સંસટ્ઠા. પાપો કિત્તિસદ્દો એતાસન્તિ પાપસદ્દા. પાપો આજીવસઙ્ખાતો સિલોકો એતાસન્તિ પાપસિલોકા. સેસં ઉત્તાનમેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.
નવમસિક્ખાપદં.
૧૦. દસમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૨૭. દસમે – એવાચારાતિ એવંઆચારા. યાદિસો તુમ્હાકં આચારો, તાદિસા આચારાતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ. ઉઞ્ઞાયાતિ અવઞ્ઞાય નીચં કત્વા જાનનાય. પરિભવેનાતિ કિં ઇમા કરિસ્સન્તીતિ એવં પરિભવિત્વા જાનનેન. અક્ખન્તિયાતિ અસહનતાય; કોધેનાતિ અત્થો. વેભસ્સિયાતિ બલવભસ્સભાવેન; અત્તનો બલપ્પકાસનેન સમુત્રાસનેનાતિ અત્થો. દુબ્બલ્યાતિ તુમ્હાકં દુબ્બલભાવેન. સબ્બત્થ ઉઞ્ઞાય ચ પરિભવેન ચાતિ એવં સમુચ્ચયત્થો દટ્ઠબ્બો. વિવિચ્ચથાતિ વિના હોથ. સેસં ઉત્તાનમેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.
દસમસિક્ખાપદં.
ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસાતિ એત્થ છન્નં પઠમાપત્તિકાનં અનન્તરા સઞ્ચરિત્તં, દ્વે દુટ્ઠદોસાતિ ઇમાનિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ મહાવિભઙ્ગતો પક્ખિપિત્વા નવ પઠમાપત્તિકા, ચતુન્નં યાવતતિયકાનં અનન્તરા મહાવિભઙ્ગતોપિ ચત્તારો યાવતતિયકે પક્ખિપિત્વા અટ્ઠ યાવતતિયકા વેદિતબ્બા. એવં સબ્બેપિ પાતિમોક્ખુદ્દેસમગ્ગેન ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્માતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ અઞ્ઞત્ર પક્ખમાનત્તા. તં પન ખન્ધકે વિત્થારેન વણ્ણયિસ્સામાતિ.
સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે
સત્તરસકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં નિટ્ઠિતં.
૩. નિસ્સગ્ગિયકણ્ડં (ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના)
પઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
તિંસ નિસ્સગ્ગિયા ધમ્મા, ભિક્ખુનીનં પકાસિતા;
યે તેસં દાનિ ભવતિ, અયં સંવણ્ણનાક્કમો.
૭૩૩. આમત્તિકાપણન્તિ અમત્તાનિ વુચ્ચન્તિ ભાજનાનિ; તાનિ યે વિક્કિણન્તિ, તે વુચ્ચન્તિ આમત્તિકા; તેસં આપણો આમત્તિકાપણો; તં વા પસારેસ્સન્તીતિ અત્થો.
૭૩૪. પત્તસન્નિચયં કરેય્યાતિ પત્તસન્નિધિં કરેય્ય; એકાહં અનધિટ્ઠહિત્વા વા અવિકપ્પેત્વા વા પત્તં ઠપેય્યાતિ અત્થો. સેસં મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયમેવ હિ વિસેસો – તત્થ દસાહં પરિહારો, ઇધ એકાહમ્પિ નત્થિ. સેસં તાદિસમેવ.
ઇદમ્પિ કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પઠમસિક્ખાપદં.
દુતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૩૮. દુતિયે – દુચ્ચોળાતિ વિરૂપચોળા; જિણ્ણચોળાતિ અત્થો. અપય્યાહીતિ અપિ અય્યાહિ.
૭૪૦. આદિસ્સ દિન્નન્તિ સમ્પત્તા ભાજેન્તૂતિ વત્વાપિ ઇદં ગણસ્સ ઇદં તુમ્હાકં દમ્મીતિ વત્વા વા દાતુકમ્યતાય પાદમૂલે ઠપેત્વા વા દિન્નમ્પિ આદિસ્સ દિન્નં નામ હોતિ. એતં સબ્બમ્પિ અકાલચીવરં. અય્યાય દમ્મીતિ એવં પટિલદ્ધં પન યથાદાનેયેવ ઉપનેતબ્બં. સેસં ઉત્તાનમેવ.
તિસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
દુતિયસિક્ખાપદં.
તતિયનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૪૩-૫. તતિયે – હન્દાતિ ગણ્હ. સયં અચ્છિન્દતીતિ એકં દત્વા એકં અચ્છિન્દન્તિયા એકં નિસ્સગ્ગિયં, બહૂસુ બહૂનિ. સચે સંહરિત્વા ઠપિતાનિ એકતો અચ્છિન્દતિ, વત્થુગણનાય આપત્તિયો. બન્ધિત્વા ઠપિતેસુ પન એકાવ આપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
તિસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
તતિયસિક્ખાપદં.
ચતુત્થનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૪૮. ચતુત્થે – કયેનાતિ મૂલેન. ન મે આવુસો સપ્પિના અત્થો; તેલેન મે અત્થોતિ ઇદં કિર સા આહટસપ્પિં દત્વા તેલમ્પિ આહરિસ્સતીતિ મઞ્ઞમાના આહ. વિઞ્ઞાપેત્વાતિ જાનાપેત્વા; ઇદં નામ આહરાતિ યાચિત્વા વા.
૭૫૨. તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાપેતીતિ યં પઠમં વિઞ્ઞત્તં તં થોકં નપ્પહોતિ, તસ્મા પુન તઞ્ઞેવ વિઞ્ઞાપેતીતિ અત્થો. અઞ્ઞઞ્ચ વિઞ્ઞાપેતીતિ સચે પઠમં સપ્પિવિઞ્ઞત્તં, યમકં પચિતબ્બન્તિ ચ વેજ્જેન વુત્તત્તા તેલેન અત્થો હોતિ, તતો તેલેનાપિ મે અત્થોતિ એવં અઞ્ઞઞ્ચ વિઞ્ઞાપેતિ. આનિસંસં દસ્સેત્વાતિ સચે કહાપણસ્સ સપ્પિ આભતં હોતિ, ઇમિના મૂલેન દિગુણં તેલં લબ્ભતિ, તેનાપિ ચ ઇદં કિચ્ચં નિપ્ફજ્જતિ, તસ્મા તેલં આહરાતિ એવં આનિસંસં દસ્સેત્વા વિઞ્ઞાપેતીતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
ચતુત્થસિક્ખાપદં.
પઞ્ચમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૫૩. પઞ્ચમે – ન મે સિક્ખમાનેતિ ઇદં કિર સા કુલધીતા ‘‘અયં અદ્ધા એવં વુત્તા ઇદં તેલં ઠપેત્વા સપ્પિમ્પિ મે અત્તનો કુલઘરા આહરિસ્સતી’’તિ મઞ્ઞમાના આહ. ચેતાપેત્વાતિ જાનાપેત્વા ઇચ્ચેવ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ચતુત્થસદિસમેવાતિ.
પઞ્ચમસિક્ખાપદં.
છટ્ઠનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૫૮. છટ્ઠે – છન્દકન્તિ ‘‘ઇદં નામ ધમ્મકિચ્ચં કરિસ્સામ, યં સક્કોથ; તં દેથા’’તિ એવં પરેસં છન્દઞ્ચ રુચિઞ્ચ ઉપ્પાદેત્વા ગહિતપરિક્ખારસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્ઞદત્થિકેનાતિ અઞ્ઞસ્સત્થાય દિન્નેન. અઞ્ઞુદ્દિસિકેનાતિ અઞ્ઞં ઉદ્દિસિત્વા દિન્નેન. સઙ્ઘિકેનાતિ સઙ્ઘસ્સ પરિચ્ચત્તેન.
૭૬૨. સેસકં ઉપનેતીતિ યદત્થાય દિન્નો, તં ચેતાપેત્વા અવસેસં અઞ્ઞસ્સત્થાય ઉપનેતિ. સામિકે અપલોકેત્વાતિ ‘‘તુમ્હેહિ ચીવરત્થાય દિન્નો, અમ્હાકઞ્ચ ચીવરં અત્થિ, તેલાદીહિ પન અત્થો’’તિ એવં આપુચ્છિત્વા ઉપનેતિ. આપદાસૂતિ તથારૂપેસુ ઉપદ્દવેસુ; ભિક્ખુનિયો વિહારં છડ્ડેત્વા પક્કમન્તિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ યં વા તં વા ચેતાપેતું વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
છસમુટ્ઠાનં – કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
છટ્ઠસિક્ખાપદં.
સત્તમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૬૪. સત્તમે – સઞ્ઞાચિકેનાતિ સયં યાચિતકેન. એતદેવેત્થ નાનાકરણં. સેસં છટ્ઠસદિસમેવાતિ.
સત્તમસિક્ખાપદં.
અટ્ઠમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૬૯. અટ્ઠમે – મહાજનિકેનાતિ ગણસ્સ પરિચ્ચત્તેન. એતદેવેત્થ નાનાકરણં.
અટ્ઠમસિક્ખાપદં.
નવમનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયસિક્ખાપદવણ્ણના
૭૭૪. નવમસિક્ખાપદે – સઞ્ઞાચિકેનાતિ ઇદં પદં ઇતો અધિકતરં.
નવમસિક્ખાપદં.