નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

વિનયપિટકે

મહાવગ્ગ-અટ્ઠકથા

૧. મહાખન્ધકં

બોધિકથા

ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં, સઙ્ગીતિસમનન્તરં;

સઙ્ગાયિંસુ મહાથેરા, ખન્ધકં ખન્ધકોવિદા.

યં તસ્સ દાનિ સમ્પત્તો, યસ્મા સંવણ્ણનાક્કમો;

તસ્મા હોતિ અયં તસ્સ, અનુત્તાનત્થવણ્ણના.

પદભાજનિયે અત્થા, યેહિ યેસં પકાસિતા;

તે ચે પુન વદેય્યામ, પરિયોસાનં કદા ભવે.

ઉત્તાના ચેવ યે અત્થા, તેસં સંવણ્ણનાય કિં;

અધિપ્પાયાનુસન્ધીહિ, બ્યઞ્જનેન ચ યે પન.

અનુત્તાના ન તે યસ્મા, સક્કા ઞાતું અવણ્ણિતા;

તેસંયેવ અયં તસ્મા, હોતિ સંવણ્ણનાનયોતિ.

૧. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા ઉરુવેલાયં વિહરતિ નજ્જા નેરઞ્જરાય તીરે બોધિરુક્ખમૂલે પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાય’’ન્તિઆદીસુ વિય કરણવચને વિસેસકારણં નત્થિ, વિનયં પત્વા પન કરણવચનેનેવ અયમભિલાપો આરોપિતોતિ આદિતો પટ્ઠાય આરુળ્હાભિલાપવસેનેવેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એસ નયો અઞ્ઞેસુપિ ઇતો પરેસુ એવરૂપેસુ.

કિં પનેતસ્સ વચને પયોજનન્તિ? પબ્બજ્જાદીનં વિનયકમ્માનં આદિતો પટ્ઠાય નિદાનદસ્સનં. યા હિ ભગવતા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇમેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪) એવં પબ્બજ્જા ચેવ ઉપસમ્પદા ચ અનુઞ્ઞાતા, યાનિ ચ રાજગહાદીસુ ઉપજ્ઝાયઉપજ્ઝાયવત્તઆચરિયઆચરિયવત્તાદીનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, તાનિ અભિસમ્બોધિં પત્વા સત્તસત્તાહં બોધિમણ્ડે વીતિનામેત્વા બારાણસિયં ધમ્મચક્કં પવત્તેત્વા ઇમિના અનુક્કમેન ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ઠાનં પત્વા ઇમસ્મિઞ્ચ ઇમસ્મિઞ્ચ વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તાનીતિ એવમેતેસં પબ્બજ્જાદીનં વિનયકમ્માનં આદિતો પટ્ઠાય નિદાનદસ્સનં એતસ્સ વચને પયોજનન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ ઉરુવેલાયન્તિ મહાવેલાયં; મહન્તે વાલિકરાસિમ્હીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘ઉરૂ’’તિ વાલિકા વુચ્ચતિ; ‘‘વેલા’’તિ મરિયાદા; વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અતીતે કિર અનુપ્પન્ને બુદ્ધે દસસહસ્સકુલપુત્તા તાપસપબ્બજ્જં પબ્બજિત્વા તસ્મિં પદેસે વિહરન્તા એકદિવસં સન્નિપતિત્વા કતિકવત્તં અકંસુ – ‘‘કાયકમ્મવચીકમ્માનિ નામ પરેસમ્પિ પાકટાનિ હોન્તિ, મનોકમ્મં પન અપાકટં; તસ્મા યો કામવિતક્કં વા બ્યાપાદવિતક્કં વા વિહિંસાવિતક્કં વા વિતક્કેતિ, તસ્સ અઞ્ઞો ચોદકો નામ નત્થિ, સો અત્તનાવ અત્તાનં ચોદેત્વા પત્તપુટેન વાલિકં આહરિત્વા ઇમસ્મિં ઠાને આકિરતુ, ઇદમસ્સ દણ્ડકમ્મ’’ન્તિ. તતો પટ્ઠાય યો તાદિસં વિતક્કં વિતક્કેતિ, સો તત્થ પત્તપુટેન વાલિકં આકિરતિ. એવં તત્થ અનુક્કમેન મહાવાલિકરાસિ જાતો, તતો નં પચ્છિમા જનતા પરિક્ખિપિત્વા ચેતિયટ્ઠાનમકાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ઉરુવેલાયન્તિ મહાવેલાયં; મહન્તે વાલિકરાસિમ્હીતિ અત્થો’’તિ. તમેવ સન્ધાય વુત્તં – ‘‘અથ વા ઉરૂતિ વાલિકા વુચ્ચતિ; વેલાતિ મરિયાદા; વેલાતિક્કમનહેતુ આહટા ઉરુ ઉરુવેલાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો’’તિ.

બોધિરુક્ખમૂલેતિ બોધિ વુચ્ચતિ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં; તં બોધિં ભગવા એત્થ પત્તોતિ રુક્ખોપિ ‘‘બોધિરુક્ખો’’ત્વેવ નામં લભિ, તસ્સ બોધિરુક્ખસ્સ મૂલે બોધિરુક્ખમૂલે. પઠમાભિસમ્બુદ્ધોતિ પઠમં અભિસમ્બુદ્ધો; અભિસમ્બુદ્ધો હુત્વા સબ્બપઠમંયેવાતિ અત્થો. એકપલ્લઙ્કેનાતિ સકિમ્પિ અનુટ્ઠહિત્વા યથાઆભુજિતેન એકેનેવ પલ્લઙ્કેન. વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ વિમુત્તિસુખં ફલસમાપત્તિસુખં પટિસંવેદયમાનો.

પટિચ્ચસમુપ્પાદન્તિ પચ્ચયાકારં. પચ્ચયાકારો હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિચ્ચ સહિતે ધમ્મે ઉપ્પાદેતીતિ ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદો’’તિ વુચ્ચતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સબ્બાકારસમ્પન્નં વિનિચ્છયં ઇચ્છન્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતો ગહેતબ્બો. અનુલોમપટિલોમન્તિ અનુલોમઞ્ચ પટિલોમઞ્ચ. તત્થ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના નયેન વુત્તો અવિજ્જાદિકો પચ્ચયાકારો અત્તના કત્તબ્બકિચ્ચકરણતો ‘‘અનુલોમો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિઆદિના નયેન વુત્તો સ્વેવ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુજ્ઝમાનો તં કિચ્ચં ન કરોતીતિ તસ્સ અકરણતો ‘‘પટિલોમો’’તિ વુચ્ચતિ. પુરિમનયેન વા વુત્તો પવત્તિયા અનુલોમો, ઇતરો તસ્સા પટિલોમોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. આદિતો પન પટ્ઠાય યાવ અન્તં, અન્તતો ચ પટ્ઠાય યાવ આદિં પાપેત્વા અવુત્તત્તા ઇતો અઞ્ઞેનત્થેન અનુલોમપટિલોમતા ન યુજ્જતિ.

મનસાકાસીતિ મનસિ અકાસિ. તત્થ યથા અનુલોમં મનસિ અકાસિ, ઇદં તાવ દસ્સેતું ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જા ચ સા પચ્ચયો ચાતિ અવિજ્જાપચ્ચયો. તસ્મા અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા સમ્ભવન્તીતિ ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારો પન સબ્બાકારસમ્પન્નં વિનિચ્છયં ઇચ્છન્તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતોવ ગહેતબ્બો.

યથા પન પટિલોમં મનસિ અકાસિ, ઇદં દસ્સેતું અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધોતિઆદિ વુત્તં. તત્થ અવિજ્જાય ત્વેવાતિ અવિજ્જાય તુ એવ. અસેસવિરાગનિરોધાતિ વિરાગસઙ્ખાતેન મગ્ગેન અસેસનિરોધા. સઙ્ખારનિરોધોતિ સઙ્ખારાનં અનુપ્પાદનિરોધો હોતિ. એવં નિરુદ્ધાનં પન સઙ્ખારાનં નિરોધા વિઞ્ઞાણં નિરુદ્ધં, વિઞ્ઞાણાદીનઞ્ચ નિરોધા નામરૂપાદીનિ નિરુદ્ધાનિયેવ હોન્તીતિ દસ્સેતું સઙ્ખારનિરોધા વિઞ્ઞાણનિરોધોતિઆદીનિ વત્વા એવમેતસ્સ કેવલસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ નિરોધો હોતીતિ વુત્તં. તત્થ કેવલસ્સાતિ સકલસ્સ; સુદ્ધસ્સ વા સત્તવિરહિતસ્સાતિ અત્થો. દુક્ખક્ખન્ધસ્સાતિ દુક્ખરાસિસ્સ. નિરોધો હોતીતિ અનુપ્પાદો હોતિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ ય્વાયં ‘‘અવિજ્જાદિવસેન સઙ્ખારાદિકસ્સ દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયો ચ અવિજ્જાનિરોધાદિવસેન ચ નિરોધો હોતી’’તિ વુત્તો, સબ્બાકારેન એતમત્થં વિદિત્વા. તાયં વેલાયન્તિ તાયં તસ્સ અત્થસ્સ વિદિતવેલાયં. ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇમં તસ્મિં વિદિતે અત્થે હેતુનો ચ હેતુસમુપ્પન્નધમ્મસ્સ ચ પજાનનાય આનુભાવદીપકં ‘‘યદા હવે પાતુભવન્તી’’તિઆદિકં સોમનસ્સયુત્તઞાણસમુટ્ઠાનં ઉદાનં ઉદાનેસિ, અત્તમનવાચં નિચ્છારેસીતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્સત્થો – યદા હવેતિ યસ્મિં ભવે કાલે. પાતુભવન્તીતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. ધમ્માતિ અનુલોમપચ્ચયાકારપટિવેધસાધકા બોધિપક્ખિયધમ્મા. અથ વા પાતુભવન્તીતિ પકાસન્તિ; અભિસમયવસેન બ્યત્તા પાકટા હોન્તિ. ધમ્માતિ ચતુઅરિયસચ્ચધમ્મા. આતાપો વુચ્ચતિ કિલેસસન્તાપનટ્ઠેન વીરિયં; આતાપિનોતિ સમ્મપ્પધાનવીરિયવતો. ઝાયતોતિ આરમ્મણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચ લક્ખણૂપનિજ્ઝાનલક્ખણેન ચ ઝાનેન ઝાયન્તસ્સ. બ્રાહ્મણસ્સાતિ બાહિતપાપસ્સ ખીણાસવસ્સ. અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તીતિ અથસ્સ એવં પાતુભૂતધમ્મસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ. સબ્બાતિ યા એતા ‘‘કો નુ ખો ભન્તે ફુસતીતિ; નો કલ્લો પઞ્હોતિ ભગવા અવોચા’’તિઆદિના, તથા ‘‘કતમં નુ ખો ભન્તે જરામરણં; કસ્સ ચ પનિદં જરામરણન્તિ; નો કલ્લો પઞ્હોતિ ભગવા અવોચા’’તિઆદિના ચ નયેન પચ્ચયાકારે કઙ્ખા વુત્તા, યા ચ પચ્ચયાકારસ્સેવ અપ્પટિવિદ્ધત્તા ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિકા સોળસ કઙ્ખા આગતા, તા સબ્બા વપયન્તિ અપગચ્છન્તિ નિરુજ્ઝન્તિ. કસ્મા? યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મન્તિ યસ્મા અવિજ્જાદિકેન હેતુના સહેતુકં ઇમં સઙ્ખારાદિં કેવલં દુક્ખક્ખન્ધધમ્મં પજાનાતિ અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ.

૨. દુતિયવારે – ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇમં તસ્મિં વિદિતે અત્થે ‘‘અવિજ્જાય ત્વેવ અસેસવિરાગનિરોધા સઙ્ખારનિરોધો’’તિ એવં પકાસિતસ્સ નિબ્બાનસઙ્ખાતસ્સ પચ્ચયક્ખયસ્સ અવબોધાનુભાવદીપકં વુત્તપ્પકારં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – યસ્મા પચ્ચયાનં ખયસઙ્ખાતં નિબ્બાનં અવેદિ અઞ્ઞાસિ પટિવિજ્ઝિ, તસ્મા યદાસ્સ આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ વુત્તપ્પકારા ધમ્મા પાતુભવન્તિ, અથસ્સ યા નિબ્બાનસ્સ અવિદિતત્તા ઉપ્પજ્જેય્યું, તા સબ્બાપિ કઙ્ખા વપયન્તીતિ.

૩. તતિયવારે – ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ ઇમં યેન મગ્ગેન સો દુક્ખક્ખન્ધસ્સ સમુદયનિરોધસઙ્ખાતો અત્થો કિચ્ચવસેન ચ આરમ્મણકિરિયાય ચ વિદિતો, તસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ આનુભાવદીપકં વુત્તપ્પકારં ઉદાનં ઉદાનેસીતિ અત્થો. તત્રાપાયં સઙ્ખેપત્થો – યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્મા આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ, તદા સો બ્રાહ્મણો તેહિ વા ઉપ્પન્નેહિ બોધિપક્ખિયધમ્મેહિ, યસ્સ વા અરિયમગ્ગસ્સ ચતુસચ્ચધમ્મા પાતુભૂતા, તેન અરિયમગ્ગેન વિધૂપયં તિટ્ઠતિ મારસેનં ‘‘કામા તે પઠમા સેના’’તિઆદિના નયેન વુત્તપ્પકારં મારસેનં વિધૂપયન્તો વિધમેન્તો વિદ્ધંસેન્તો તિટ્ઠતિ. કથં? સૂરિયોવ ઓભાસયમન્તલિક્ખં, યથા સૂરિયો અબ્ભુગ્ગતો અત્તનો પભાય અન્તલિક્ખં ઓભાસેન્તોવ અન્ધકારં વિધમેન્તો તિટ્ઠતિ, એવં સોપિ બ્રાહ્મણો તેહિ ધમ્મેહિ તેન વા મગ્ગેન સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તોવ મારસેનં વિધૂપયન્તો તિટ્ઠતીતિ.

એવમેત્થ પઠમં ઉદાનં પચ્ચયાકારપચ્ચવેક્ખણવસેન, દુતિયં નિબ્બાનપચ્ચવેક્ખણવસેન, તતિયં મગ્ગપચ્ચવેક્ખણવસેન ઉપ્પન્નન્તિ વેદિતબ્બં. ઉદાને પન ‘‘રત્તિયા પઠમં યામં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમં, દુતિયં યામં પટિલોમં, તતિયં યામં અનુલોમપટિલોમ’’ન્તિ વુત્તં; તં સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન ‘‘સ્વે આસના વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ રત્તિં ઉપ્પાદિતમનસિકારં સન્ધાય વુત્તં. તદા હિ ભગવા યસ્સ પચ્ચયાકારપજાનનસ્સ ચ પચ્ચયક્ખયાધિગમસ્સ ચ આનુભાવદીપિકા પુરિમા દ્વે ઉદાનગાથા, તસ્સ વસેન એકેકમેવ કોટ્ઠાસં પઠમયામઞ્ચ મજ્ઝિમયામઞ્ચ મનસાકાસિ, ઇધ પન પાટિપદરત્તિયા એવં મનસાકાસિ. ભગવા હિ વિસાખપુણ્ણમાય રત્તિયા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિ, મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું વિસોધેસિ, પચ્છિમયામે પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમં મનસિ કત્વા ‘‘ઇદાનિ અરુણો ઉગ્ગમિસ્સતી’’તિ સબ્બઞ્ઞુતં પાપુણિ. સબ્બઞ્ઞુતપ્પત્તિસમનન્તરમેવ ચ અરુણો ઉગ્ગચ્છિ. તતો તં દિવસં તેનેવ પલ્લઙ્કેન વીતિનામેત્વા સમ્પત્તાય પાટિપદરત્તિયા તીસુ યામેસુ એવં મનસિ કત્વા ઇમાનિ ઉદાનાનિ ઉદાનેસિ. ઇતિ પાટિપદરત્તિયા એવં મનસિ કત્વા તં ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસીદી’’તિ એવં વુત્તસત્તાહં તત્થેવ વીતિનામેસિ.

બોધિકથા નિટ્ઠિતા.

અજપાલકથા

૪. અથ ખો ભગવા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમીતિ એત્થ ન ભગવા તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા અનન્તરમેવ બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ. યથા પન ‘‘ભુત્વા સયતી’’તિ વુત્તે ન ‘‘હત્થે અધોવિત્વા મુખં અવિક્ખાલેત્વા સયનસમીપં અગન્ત્વા અઞ્ઞં કિઞ્ચિ આલાપસલ્લાપં અકત્વા સયતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં હોતિ, ભોજનતો પન પચ્છા સયતિ, ન નસયતીતિ ઇદમેવત્થ દીપિતં હોતિ. એવમિધાપિ ‘‘ન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા અનન્તરમેવ પક્કામી’’તિ વુત્તં હોતિ, વુટ્ઠાનતો ચ પન પચ્છા પક્કામિ, ન નપક્કામીતિ ઇદમેવેત્થ દીપિતં હોતિ.

અનન્તરં પન અપક્કમિત્વા ભગવા કિં અકાસીતિ? અપરાનિપિ તીણિ સત્તાહાનિ બોધિસમીપેયેવ વીતિનામેસિ. તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – ભગવતિ કિર બુદ્ધત્તં પત્વા સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્ને ‘‘ન ભગવા વુટ્ઠાતિ; કિં નુ ખો અઞ્ઞેપિ બુદ્ધત્તકરા ધમ્મા અત્થી’’તિ એકચ્ચાનં દેવતાનં કઙ્ખા ઉદપાદિ. અથ ભગવા અટ્ઠમે દિવસે સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય દેવતાનં કઙ્ખં ઞત્વા કઙ્ખાવિધમનત્થં આકાસે ઉપ્પતિત્વા યમકપાટિહારિયં દસ્સેત્વા તાસં કઙ્ખં વિધમિત્વા પલ્લઙ્કતો ઈસકં પાચીનનિસ્સિતે ઉત્તરદિસાભાગે ઠત્વા ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ ઉપચિતાનં પારમીનં બલાધિગમનટ્ઠાનં પલ્લઙ્કં બોધિરુક્ખઞ્ચ અનિમિસેહિ અક્ખીહિ ઓલોકયમાનો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં અનિમિસચેતિયં નામ જાતં. અથ પલ્લઙ્કસ્સ ચ ઠિતટ્ઠાનસ્સ ચ અન્તરા પુરત્થિમતો ચ પચ્છિમતો ચ આયતે રતનચઙ્કમે ચઙ્કમન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનચઙ્કમચેતિયં નામ જાતં. તતો પચ્છિમદિસાભાગે દેવતા રતનઘરં માપયિંસુ. તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા અભિધમ્મપિટકં વિસેસતો ચેત્થ અનન્તનયં સમન્તપટ્ઠાનં વિચિનન્તો સત્તાહં વીતિનામેસિ, તં ઠાનં રતનઘરચેતિયં નામ જાતં.

એવં બોધિસમીપેયેવ ચત્તારિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા પઞ્ચમે સત્તાહે બોધિરુક્ખમૂલા યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ. તસ્સ કિર નિગ્રોધસ્સ છાયાય અજપાલકા ગન્ત્વા નિસીદન્તિ; તેનસ્સ અજપાલનિગ્રોધોત્વેવ નામં ઉદપાદિ. સત્તાહં વિમુત્તિસુખપટિસંવેદીતિ તત્રાપિ ધમ્મં વિચિનન્તોયેવ વિમુત્તિસુખં પટિસંવેદેન્તો નિસીદિ. બોધિતો પુરત્થિમદિસાભાગે એસ રુક્ખો હોતિ. એવં નિસિન્ને ચ પનેત્થ ભગવતિ એકો બ્રાહ્મણો ગન્ત્વા પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો અઞ્ઞતરો’’તિઆદિ. તત્થ હુંહુઙ્કજાતિકોતિ સો કિર દિટ્ઠમઙ્ગલિકો નામ, માનવસેન કોધવસેન ચ ‘‘હુંહુ’’ન્તિ કરોન્તો વિચરતિ, તસ્મા ‘‘હુંહુઙ્કજાતિકો’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘હુહુક્કજાતિકો’’તિપિ પઠન્તિ.

એતમત્થં વિદિત્વાતિ એતં તેન વુત્તસ્સ વચનસ્સ સિખાપત્તમત્થં વિદિત્વા તાયં વેલાયં ઇમં ઉદાનં ઉદાનેસિ. તસ્સત્થો – યો બાહિતપાપધમ્મતાય બ્રાહ્મણો ન દિટ્ઠમઙ્ગલિકતાય, હુંહુઙ્કારકભાવાદિપાપધમ્મયુત્તો હુત્વા કેવલં જાતિમત્તકેન બ્રહ્મઞ્ઞં પટિજાનાતિ, સો બ્રાહ્મણો બાહિતપાપધમ્મત્તા હુંહુઙ્કારપ્પહાનેન નિહુંહુઙ્કો, રાગાદિકસાવાભાવેન નિક્કસાવો, ભાવનાનુયોગયુત્તચિત્તતાય યતત્તો, સીલસંવરેન વા સઞ્ઞતચિત્તતાય યતત્તો, ચતુમગ્ગઞાણસઙ્ખાતેહિ વેદેહિ અન્તં, વેદાનં વા અન્તં ગતત્તા વેદન્તગૂ, મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા વુસિતબ્રહ્મચરિયો. ધમ્મેન બ્રહ્મવાદં વદેય્ય, ‘‘બ્રાહ્મણો, અહ’’ન્તિ એતં વાદં ધમ્મેન વદેય્ય, યસ્સ સકલે લોકસન્નિવાસે કુહિઞ્ચિ એકારમ્મણેપિ રાગુસ્સદો દોસુસ્સદો મોહુસ્સદો માનુસ્સદો દિટ્ઠુસ્સદોતિ ઇમે ઉસ્સદા નત્થીતિ.

અજપાલકથા નિટ્ઠિતા.

મુચલિન્દકથા

૫. અકાલમેઘોતિ અસમ્પત્તે વસ્સકાલે ઉપ્પન્નમેઘો. અયં પન ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસે ઉદપાદિ. સત્તાહવદ્દલિકાતિ તસ્મિં ઉપ્પન્ને સત્તાહં અવિચ્છિન્નવુટ્ઠિકા અહોસિ. સીતવાતદુદ્દિનીતિ સા ચ પન સત્તાહવદ્દલિકા ઉદકફુસિતસમ્મિસ્સેન સીતવાતેન સમન્તા પરિબ્ભમન્તેન દૂસિતદિવસત્તા સીતવાતદુદ્દિની નામ અહોસિ. અથ ખો મુચલિન્દો નાગરાજાતિ તસ્સેવ મુચલિન્દરુક્ખસ્સ સમીપે પોક્ખરણિયા નિબ્બત્તો મહાનુભાવો નાગરાજા. સત્તક્ખત્તું ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વાતિ એવં ભોગેહિ પરિક્ખિપિત્વા ઉપરિમુદ્ધનિ મહન્તં ફણં કરિત્વાવ ઠિતે; તસ્મિં તસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરં લોહપાસાદે ભણ્ડાગારગબ્ભપ્પમાણં અહોસિ, તસ્મા ભગવા નિવાતે પિહિતદ્વારવાતપાને કૂટાગારે નિસિન્નો વિય જાતો. મા ભગવન્તં સીતન્તિઆદિ તસ્સ તથા કરિત્વા ઠાનકારણપરિદીપનં. સો હિ ‘‘મા ભગવન્તં સીતં બાધયિત્થ, મા ઉણ્હં, મા ડંસાદિસમ્ફસ્સો બાધયિત્થા’’તિ તથા કરિત્વા અટ્ઠાસિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ સત્તાહવદ્દલિકાય ઉણ્હમેવ નત્થિ, સચે પન અન્તરન્તરા મેઘો વિગચ્છેય્ય ઉણ્હં ભવેય્ય, તમ્પિ નં મા બાધયિત્થાતિ એવં તસ્સ ચિન્તેતું યુત્તં. વિદ્ધન્તિ ઉબ્બિદ્ધં; મેઘવિગમેન દૂરીભૂતન્તિ અત્થો. વિગતવલાહકન્તિ અપગતમેઘં. દેવન્તિ આકાસં. સકવણ્ણન્તિ અત્તનો રૂપં.

સુખો વિવેકોતિ નિબ્બાનસઙ્ખાતો ઉપધિવિવેકો સુખો. તુટ્ઠસ્સાતિ ચતુમગ્ગઞાણસન્તોસેન સન્તુટ્ઠસ્સ. સુતધમ્મસ્સાતિ પકાસિતધમ્મસ્સ. પસ્સતોતિ તં વિવેકં યં વા કિઞ્ચિ પસ્સિતબ્બં નામ, તં સબ્બં અત્તનો વીરિયબલાધિગતેન ઞાણચક્ખુના પસ્સન્તસ્સ. અબ્યાપજ્જન્તિ અકુપ્પનભાવો; એતેન મેત્તાપુબ્બભાગો દસ્સિતો. પાણભૂતેસુ સંયમોતિ સત્તેસુ ચ સંયમો; અવિહિંસનભાવો સુખોતિ અત્થો. એતેન કરુણાપુબ્બભાગો દસ્સિતો. સુખા વિરાગતા લોકેતિ વીતરાગતાપિ સુખાતિ દીપેતિ. કામાનં સમતિક્કમોતિ યા ‘‘કામાનં સમતિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ; સા વિરાગતાપિ સુખાતિ અત્થો. એતેન અનાગામિમગ્ગો કથિતો. અસ્મિમાનસ્સ યો વિનયોતિ ઇમિના પન અરહત્તં કથિતં; અરહત્તઞ્હિ અસ્મિમાનસ્સ ‘‘પસ્સદ્ધિવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. ઇતો પરઞ્ચ સુખં નામ નત્થિ, તેનાહ ‘‘એતં વે પરમં સુખ’’ન્તિ.

મુચલિન્દકથા નિટ્ઠિતા.

રાજાયતનકથા

૬. મુચલિન્દમૂલાતિ મહાબોધિતો પાચીનકોણે ઠિતમુચલિન્દરુક્ખમૂલા. રાજાયતનન્તિ દક્ખિણદિસાભાગે ઠિતં રાજાયતનરુક્ખં ઉપસઙ્કમિ. તેન ખો પન સમયેનાતિ કતરેન સમયેન. ભગવતો કિર રાજાયતનમૂલે સત્તાહં એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ સમાધિતો વુટ્ઠાનદિવસે અરુણુગ્ગમનવેલાયમેવ ‘‘ભોજનકિચ્ચેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઞત્વા સક્કો દેવરાજા ઓસધહરીતકં ઉપનેસિ. ભગવા તં પરિભુઞ્જિ, પરિભુત્તમત્તસ્સેવ સરીરકિચ્ચં અહોસિ. સક્કો મુખોદકં અદાસિ. ભગવા મુખં ધોવિત્વા તસ્મિંયેવ રુક્ખમૂલે નિસીદિ. એવં ઉગ્ગતે અરુણમ્હિ નિસિન્ને ભગવતિ.

તેન ખો પન સમયેન તપુસ્સભલ્લિકા વાણિજાતિ તપુસ્સો ચ ભલ્લિકો ચાતિ દ્વે ભાતરો વાણિજા. ઉક્કલાતિ ઉક્કલજનપદતો. તં દેસન્તિ યસ્મિં દેસે ભગવા વિહરતિ. કતરસ્મિઞ્ચ દેસે ભગવા વિહરતિ? મજ્ઝિમદેસે. તસ્મા મજ્ઝિમદેસં ગન્તું અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઞાતિસાલોહિતા દેવતાતિ તેસં ઞાતિભૂતપુબ્બા દેવતા. એતદવોચાતિ સા કિર નેસં સબ્બસકટાનિ અપ્પવત્તીનિ અકાસિ. તતો તે કિં ઇદન્તિ મગ્ગદેવતાનં બલિં અકંસુ. તેસં બલિકમ્મકાલે સા દેવતા દિસ્સમાનેનેવ કાયેન એતં અવોચ. મન્થેન ચ મધુપિણ્ડિકાય ચાતિ અબદ્ધસત્તુના ચ સપ્પિમધુફાણિતાદીહિ યોજેત્વા બદ્ધસત્તુના ચ. પતિમાનેથાતિ ઉપટ્ઠહથ. તં વોતિ તં પતિમાનનં તુમ્હાકં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. યં અમ્હાકન્તિ યં પટિગ્ગહણં અમ્હાકં અસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાય. ભગવતો એતદહોસીતિ યો કિરસ્સ પધાનાનુયોગકાલે પત્તો અહોસિ, સો સુજાતાય પાયાસં દાતું આગચ્છન્તિયા એવ અન્તરધાયિ. તેનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘પત્તો મે નત્થિ, પુરિમકાપિ ચ ન ખો તથાગતા હત્થેસુ પટિગ્ગણ્હન્તિ, કિમ્હિ નુ ખો અહં પટિગ્ગણ્હેય્યં મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડકઞ્ચા’’તિ.

પરિવિતક્કમઞ્ઞાયાતિ ઇતો પુબ્બેવ ભગવતો સુજાતાય દિન્નભોજનંયેવ ઓજાનુપ્પબન્ધનવસેન અટ્ઠાસિ, એત્તકં કાલં નેવ જિઘચ્છા ન પિપાસા ન કાયદુબ્બલ્યં અહોસિ. ઇદાનિ પનસ્સ આહારં પટિગ્ગહેતુકામતાય ‘‘ન ખો તથાગતા’’તિઆદિના નયેન પરિવિતક્કો ઉદપાદિ. તં એવં ઉપ્પન્નં અત્તનો ચેતસા ભગવતો ચેતોપરિવિતક્કમઞ્ઞાય. ચતુદ્દિસાતિ ચતૂહિ દિસાહિ. સેલમયે પત્તેતિ મુગ્ગવણ્ણસેલમયે પત્તે. ઇદંયેવ ભગવા પટિગ્ગહેસિ, તેયેવ સન્ધાય વુત્તં. ચત્તારો પન મહારાજાનો પઠમં ઇન્દનીલમણિમયે પત્તે ઉપનામેસું, ન તે ભગવા અગ્ગહેસિ. તતો ઇમે ચત્તારોપિ મુગ્ગવણ્ણસિલામયે પત્તે ઉપનામેસું, ભગવા ચત્તારોપિ પત્તે અગ્ગહેસિ તેસં પસાદાનુરક્ખણત્થાય, નો મહિચ્છતાય. ગહેત્વા ચ પન ચત્તારોપિ યથા એકોવ પત્તો હોતિ તથા અધિટ્ઠહિ, ચતુન્નમ્પિ એકસદિસો પુઞ્ઞવિપાકો અહોસિ. એવં એકં કત્વા અધિટ્ઠિતે પટિગ્ગહેસિ ભગવા પચ્ચગ્ઘે સેલમયે પત્તે મન્થઞ્ચ મધુપિણ્ડિકઞ્ચ. પચ્ચગ્ઘેતિ પચ્ચગ્ઘસ્મિં; પાટેક્કં મહગ્ઘસ્મિન્તિ અત્થો. અથ વા પચ્ચગ્ઘેતિ અભિનવે અબ્ભુણ્હે; તઙ્ખણે નિબ્બત્તસ્મિન્તિ અત્થો. દ્વે વાચા એતેસં અહેસુન્તિ દ્વેવાચિકા. અથ વા દ્વીહિ વાચાહિ ઉપાસકભાવં પત્તાતિ અત્થો. તે એવં ઉપાસકભાવં પટિવેદેત્વા ભગવન્તં આહંસુ – ‘‘કસ્સ દાનિ ભન્તે અમ્હેહિ અજ્જ પટ્ઠાય અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનં કાતબ્બ’’ન્તિ? અથ ભગવા સીસં પરામસિ, કેસા હત્થે લગ્ગિંસુ. તે તેસં અદાસિ ‘‘ઇમે તુમ્હે પરિહરથા’’તિ. તે કેસધાતુયો લભિત્વા અમતેનેવ અભિસિત્તા હટ્ઠતુટ્ઠા ભગવન્તં વન્દિત્વા પક્કમિંસુ.

રાજાયતનકથા નિટ્ઠિતા.

બ્રહ્મયાચનકથા

૭. અથ ખો ભગવા સત્તાહસ્સ અચ્ચયેન તમ્હા સમાધિમ્હા વુટ્ઠહિત્વા વુત્તપ્પકારમેતં સબ્બં કિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા રાજાયતનમૂલા પુનપિ યેન અજપાલનિગ્રોધો તેનુપસઙ્કમિ. પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ તસ્મિં નિસિન્નમત્તસ્સેવ સબ્બબુદ્ધાનં આચિણ્ણસમાચિણ્ણો અયં ચેતસો પરિવિતક્કો ઉદપાદિ. કસ્મા પનાયં સબ્બબુદ્ધાનં ઉપ્પજ્જતીતિ? ધમ્મસ્સ મહન્તભાવં ગરુભાવં ભારિયભાવં પચ્ચવેક્ખણાય બ્રહ્મુના યાચિતે દેસેતુકામતાય ચ. જાનન્તિ હિ બુદ્ધા ‘‘એવં પરિવિતક્કિતે બ્રહ્મા આગન્ત્વા ધમ્મદેસનં યાચિસ્સતિ, તતો સત્તા ધમ્મે ગારવં ઉપ્પાદેસ્સન્તિ, બ્રહ્મગરુકો હિ લોકસન્નિવાસો’’તિ. ઇતિ ઇમેહિ દ્વીહિ કારણેહિ અયં વિતક્કો ઉપ્પજ્જતીતિ.

તત્થ અધિગતો ખો મ્યાયન્તિ અધિગતો ખો મે અયં. આલયરામાતિ સત્તા પઞ્ચ કામગુણે અલ્લીયન્તિ, તસ્મા તે ‘‘આલયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેહિ આલયેહિ રમન્તીતિ આલયરામા. આલયેસુ રતાતિ આલયરતા. આલયેસુ સુટ્ઠુમુદિતાતિ આલયસમ્મુદિતા. યદિદન્તિ નિપાતો. તસ્સ ઠાનં સન્ધાય ‘‘યં ઇદ’’ન્તિ પટિચ્ચસમુપ્પાદં સન્ધાય ‘‘યો અય’’ન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદોતિ ઇમેસં પચ્ચયા ઇદપ્પચ્ચયા, ઇદપ્પચ્ચયાવ ઇદપ્પચ્ચયતા, ઇદપ્પચ્ચયતા ચ સા પટિચ્ચસમુપ્પાદો ચાતિ ઇદપ્પચ્ચયતાપટિચ્ચસમુપ્પાદો. સો મમસ્સ કિલમથોતિ યા અજાનન્તાનં દેસના નામ, સો મમ કિલમથો અસ્સ; સા મમ વિહેસા અસ્સાતિ અત્થો. ભગવન્તન્તિ ભગવતો. અનચ્છરિયાતિ અનુ અચ્છરિયા. પટિભંસૂતિ પટિભાનસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ ગોચરા અહેસું, પરિવિતક્કયિતબ્બભાવં પાપુણિંસુ.

હલન્તિ એત્થ હકારો નિપાતમત્તો; અલન્તિ અત્થો. પકાસિતુન્તિ દેસિતું. અલં દાનિ મે ઇમં કિચ્છેન અધિગતં ધમ્મં દેસેતુન્તિ વુત્તં હોતિ. પટિસોતગામિન્તિ પટિસોતં વુચ્ચતિ નિબ્બાનં; નિબ્બાનગામિન્તિ અત્થો. રાગરત્તાતિ કામરાગભવરાગદિટ્ઠિરાગેન રત્તા. ન દક્ખન્તીતિ ન પસ્સિસ્સન્તિ. તમોખન્ધેન આવુટાતિ અવિજ્જારાસિના અજ્ઝોત્થટા. અપ્પોસ્સુક્કતાયાતિ નિરુસ્સુક્કભાવેન; અદેસેતુકામતાયાતિ અત્થો.

૮. યત્ર હિ નામાતિ યસ્મિં નામ લોકે. ભગવતો પુરતો પાતુરહોસીતિ ધમ્મદેસનાયાચનત્થં દસસુ ચક્કવાળસહસ્સેસુ મહાબ્રહ્માનો ગહેત્વા આગમ્મ ભગવતો પુરતો પાતુરહોસિ. અપ્પરજક્ખજાતિકાતિ પઞ્ઞામયે અક્ખિમ્હિ અપ્પં રાગદોસમોહરજં એતેસં એવંસભાવાતિ અપ્પરજક્ખજાતિકા. ભવિસ્સન્તિ ધમ્મસ્સ અઞ્ઞાતારોતિ પટિવિજ્ઝિતારો.

પાતુરહોસીતિ પાતુભવિ. સમલેહિ ચિન્તિતોતિ રાગાદીહિ મલેહિ સમલેહિ છહિ સત્થારેહિ ચિન્તિતો. અપાપુરેતન્તિ વિવર એતં. અમતસ્સ દ્વારન્તિ અમતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારભૂતં અરિયમગ્ગં. સુણન્તુ ધમ્મં વિમલેનાનુબુદ્ધન્તિ ઇમે સત્તા રાગાદિમલાનં અભાવતો વિમલેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન અનુબુદ્ધં ચતુસચ્ચધમ્મં સુણન્તુ.

સેલે યથા પબ્બતમુદ્ધનિટ્ઠિતોતિ સેલમયે એકગ્ઘને પબ્બતમુદ્ધનિ યથાઠિતોવ યથા ચક્ખુમા પુરિસો સમન્તતો જનતં પસ્સેય્ય, ત્વમ્પિ સુમેધ સુન્દરપઞ્ઞ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સમન્તચક્ખુ ભગવા ધમ્મમયં પઞ્ઞામયં પાસાદમારુય્હ સયં અપેતસોકો સોકાવતિણ્ણં જાતિજરાભિભૂતઞ્ચ જનતં અવેક્ખસ્સુ ઉપધારય.

ઉટ્ઠેહીતિ ભગવતો ધમ્મદેસનત્થં ચારિકચરણં યાચન્તો ભણતિ. વીરાતિઆદીસુ ભગવા વીરિયવન્તતાય વીરો. દેવપુત્તમચ્ચુકિલેસાભિસઙ્ખારમારાનં વિજિતત્તા વિજિતસઙ્ગામો. જાતિકન્તારાદિનિત્થરણસમત્થતાય સત્થવાહો. કામચ્છન્દઇણસ્સ અભાવતો અણણો.

૯. અજ્ઝેસનન્તિ યાચનં. બુદ્ધચક્ખુનાતિ ઇન્દ્રિયપરોપરિયત્તઞાણેન ચ આસયાનુસયઞાણેન ચ. ઇમેસઞ્હિ દ્વિન્નં ઞાણાનં બુદ્ધચક્ખૂતિ નામં. અપ્પરજક્ખાતિ પઞ્ઞાચક્ખુમ્હિ રાગાદિરજં અપ્પં યેસં, તે અપ્પરજક્ખા. યેસં તં મહન્તં તે મહારજક્ખા. યેસં સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ તિક્ખાનિ તે તિક્ખિન્દ્રિયા. યેસં તાનિ મુદૂનિ તે મુદિન્દ્રિયા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા સુન્દરા તે સ્વાકારા. યેસં તેયેવ સદ્ધાદયો આકારા અસુન્દરા તે દ્વાકારા. યે કથિતકારણં સલ્લક્ખેન્તિ, સુખેન સક્કા હોન્તિ વિઞ્ઞાપેતું તે સુવિઞ્ઞાપયા. યે પરલોકઞ્ચ વજ્જઞ્ચ ભયતો પસ્સન્તિ તે પરલોકવજ્જભયદસ્સાવિનો. ઉપ્પલિનિયન્તિ ઉપ્પલવને. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. અન્તોનિમુગ્ગપોસીનીતિ યાનિ ઉદકસ્સ અન્તો નિમુગ્ગાનેવ પોસયન્તિ. સમોદકં ઠિતાનીતિ ઉદકેન સમં ઠિતાનિ. ઉદકં અચ્ચુગ્ગમ્મ ઠિતાનીતિ ઉદકં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનિ.

અપારુતાતિ વિવટા. અમતસ્સ દ્વારાતિ અરિયમગ્ગો. સો હિ અમતસઙ્ખાતસ્સ નિબ્બાનસ્સ દ્વારં. પમુઞ્ચન્તુ સદ્ધન્તિ સબ્બે અત્તનો સદ્ધં પમુઞ્ચન્તુ. પચ્છિમપદદ્વયે અયમત્થો, અહઞ્હિ અત્તનો પગુણં સુપ્પવત્તિમ્પિ ઇમં પણીતં ઉત્તમં ધમ્મં કાયવાચાકિલમથસઞ્ઞી હુત્વા મનુજેસુ દેવમનુસ્સેસુ ન ભાસિન્તિ.

બ્રહ્મયાચનકથા નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચવગ્ગિયકથા

૧૦. પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. બ્યત્તોતિ વેય્યત્તિયેન સમન્નાગતો. મેધાવીતિ ઠાનુપ્પત્તિયા પઞ્ઞાય સમન્નાગતો. અપ્પરજક્ખજાતિકોતિ સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભિતત્તા નિક્કિલેસજાતિકો વિસુદ્ધસત્તો. આજાનિસ્સતીતિ સલ્લક્ખેસ્સતિ પટિવિજ્ઝિસ્સતિ. ભગવતોપિ ખો ઞાણં ઉદપાદીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જિ ‘‘ઇતો સત્તમદિવસમત્થકે કાલંકત્વા આકિઞ્ચઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તો’’તિ. મહાજાનિયોતિ સત્તદિવસબ્ભન્તરે પત્તબ્બમગ્ગફલતો પરિહીનત્તા મહતી જાનિ અસ્સાતિ મહાજાનિયો અક્ખણે નિબ્બત્તત્તા. અભિદોસકાલંકતોતિ હિય્યો કાલંકતો, સોપિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતને નિબ્બત્તોતિ અદ્દસ. બહૂકારાતિ બહૂપકારા. પધાનપહિતત્તં ઉપટ્ઠહિંસૂતિ પધાનત્થાય પેસિતત્તભાવં મુખોદકદાનાદિના ઉપટ્ઠહિંસુ.

૧૧. અન્તરા ચ ગયં અન્તરા ચ બોધિન્તિ ઉપકો બોધિમણ્ડસ્સ ચ ગયાય ચ અન્તરે ભગવન્તં અદ્દસ. અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નન્તિ અદ્ધાનમગ્ગં પટિપન્નં.

સબ્બાભિભૂતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં અભિભવિત્વા ઠિતો. સબ્બવિદૂતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અવેદિં અઞ્ઞાસિં. સબ્બેસુ ધમ્મેસુ અનૂપલિત્તોતિ સબ્બેસુ તેભૂમકધમ્મેસુ કિલેસલેપેન અલિત્તો. સબ્બઞ્જહોતિ સબ્બં તેભૂમકધમ્મં જહિત્વા ઠિતો. તણ્હક્ખયે વિમુત્તોતિ તણ્હક્ખયે નિબ્બાને આરમ્મણતો વિમુત્તો. સયં અભિઞ્ઞાયાતિ સબ્બં ચતુભૂમકધમ્મં અત્તનાવ જાનિત્વા. કમુદ્દિસેય્યન્તિ કં અઞ્ઞં ‘‘અયં મે આચરિયો’’તિ ઉદ્દિસેય્યં.

ન મે આચરિયો અત્થીતિ લોકુત્તરધમ્મે મય્હં આચરિયો નામ નત્થિ. નત્થિ મે પટિપુગ્ગલોતિ મય્હં પટિભાગપુગ્ગલો નામ નત્થિ. સીતિભૂતોતિ સબ્બકિલેસગ્ગિનિબ્બાપનેન સીતિભૂતો. કિલેસાનંયેવ નિબ્બુતત્તા નિબ્બુતો.

કાસીનં પુરન્તિ કાસિરટ્ઠે નગરં. આહઞ્છં અમતદુન્દુભિન્તિ ધમ્મચક્કપ્પટિલાભાય અમતભેરિં પહરિસ્સામીતિ ગચ્છામિ.

અરહસિ અનન્તજિનોતિ અનન્તજિનો ભવિતું યુત્તો. હુપેય્યપાવુસોતિ આવુસો એવમ્પિ નામ ભવેય્ય. સીસં ઓકમ્પેત્વાતિ સીસં ચાલેત્વા.

૧૨. સણ્ઠપેસુન્તિ કતિકં અકંસુ. બાહુલ્લિકોતિ ચીવરબાહુલ્લાદીનં અત્થાય પટિપન્નો. પધાનવિબ્ભન્તોતિ પધાનતો વિબ્ભન્તો ભટ્ઠો પરિહીનો. આવત્તો બાહુલ્લાયાતિ ચીવરાદિબહુલભાવત્થાય આવત્તો. ઓદહથ ભિક્ખવે સોતન્તિ ઉપનેથ ભિક્ખવે સોતં; સોતિન્દ્રિયં ધમ્મસવનત્થં અભિમુખં કરોથાતિ અત્થો. અમતમધિગતન્તિ અમતં નિબ્બાનં મયા અધિગતન્તિ દસ્સેતિ. ઇરિયાયાતિ દુક્કરઇરિયાય. પટિપદાયાતિ દુક્કરપટિપદાય. અભિજાનાથ મે નોતિ અભિજાનાથ નુ મે સમનુપસ્સથ. એવરૂપં ભાસિતમેતન્તિ એતં એવરૂપં વાક્યં ભાસિતન્તિ અત્થો. અસક્ખિ ખો ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેતુન્તિ ‘‘અહં બુદ્ધો’’તિ જાનાપેતું અસક્ખિ.

૧૩. ચક્ખુકરણીતિ પઞ્ઞાચક્ખું સન્ધાયાહ. ઇતો પરં સબ્બં પદત્થતો ઉત્તાનમેવ. અધિપ્પાયાનુસન્ધિયોજનાદિભેદતો પન પપઞ્ચસૂદનિયા મજ્ઝિમટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. ઇતો પટ્ઠાય હિ અતિવિત્થારભીરુકસ્સ મહાજનસ્સ ચિત્તં અનુરક્ખન્તા સુત્તન્તકથં અવણ્ણયિત્વા વિનયકથંયેવ વણ્ણયિસ્સામ.

૧૮. સાવ તસ્સ આયસ્મતો ઉપસમ્પદા અહોસીતિ આસાળ્હીપુણ્ણમાય અટ્ઠારસહિ દેવતાકોટીહિ સદ્ધિં સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતસ્સ ‘‘એહિ ભિક્ખૂ’’તિ ભગવતો વચનેન અભિનિપ્ફન્ના સાવ તસ્સ આયસ્મતો એહિભિક્ખૂપસમ્પદા અહોસિ.

૧૯. અથ ખો આયસ્મતો ચ વપ્પસ્સાતિ આદિમ્હિ વપ્પત્થેરસ્સ પાટિપદદિવસે ધમ્મચક્ખું ઉદપાદિ, ભદ્દિયત્થેરસ્સ દુતિયદિવસે, મહાનામત્થેરસ્સ તતિયદિવસે, અસ્સજિત્થેરસ્સ ચતુત્થિયન્તિ. ઇમેસઞ્ચ પન ભિક્ખૂનં કમ્મટ્ઠાનેસુ ઉપ્પન્નમલવિસોધનત્થં ભગવા અન્તોવિહારેયેવ અહોસિ. ઉપ્પન્ને ઉપ્પન્ને કમ્મટ્ઠાનમલે આકાસેન ગન્ત્વા મલં વિનોદેસિ. પક્ખસ્સ પન પઞ્ચમિયં સબ્બે તે એકતો સન્નિપાતેત્વા અનત્તસુત્તેન ઓવદિ. તેન વુત્તં ‘‘અથ ખો ભગવા પઞ્ચવગ્ગિયે’’તિઆદિ.

૨૪. તેન ખો પન સમયેન છ લોકે અરહન્તો હોન્તીતિ પઞ્ચમિયા પક્ખસ્સ લોકસ્મિં છ મનુસ્સા અરહન્તો હોન્તીતિ અત્થો.

પઞ્ચવગ્ગિયકથા નિટ્ઠિતા.

પબ્બજ્જાકથા

૩૧. પુબ્બાનુપુબ્બકાનન્તિ પવેણિવસેન પોરાણાનુપોરાણાનન્તિ અત્થો. તેન ખો પન સમયેન એકસટ્ઠિ લોકે અરહન્તો હોન્તીતિ પુરિમા છ ઇમે ચ પઞ્ચપઞ્ઞાસાતિ અન્તોવસ્સમ્હિયેવ એકસટ્ઠિ મનુસ્સા અરહન્તો હોન્તીતિ અત્થો.

તત્ર યસઆદીનં કુલપુત્તાનં અયં પુબ્બયોગો – અતીતે કિર પઞ્ચપઞ્ઞાસજના સહાયકા વગ્ગબન્ધેન પુઞ્ઞાનિ કરોન્તા અનાથસરીરાનિ પટિજગ્ગન્તા વિચરન્તિ, તે એકદિવસં ગબ્ભિનિં ઇત્થિં કાલંકતં દિસ્વા ‘‘ઝાપેસ્સામા’’તિ સુસાનં નીહરિંસુ. તેસુ પઞ્ચ જને ‘‘તુમ્હે ઝાપેથા’’તિ સુસાને ઠપેત્વા સેસા ગામં પવિટ્ઠા. યસો દારકો તં સરીરં વિજ્ઝિત્વા પરિવત્તેત્વા ચ ઝાપયમાનો અસુભસઞ્ઞં પટિલભિ. સો ઇતરેસમ્પિ ચતુન્નં જનાનં ‘‘પસ્સથ ભો ઇમં અસુચિં પટિકૂલ’’ન્તિ દસ્સેસિ. તેપિ તત્થ અસુભસઞ્ઞં પટિલભિંસુ. તે પઞ્ચપિ જના ગામં ગન્ત્વા સેસસહાયકાનં કથયિંસુ. યસો પન દારકો ગેહમ્પિ ગન્ત્વા માતાપિતૂન્નઞ્ચ ભરિયાય ચ કથેસિ. તે સબ્બેપિ અસુભં ભાવયિંસુ. અયમેતેસં પુબ્બયોગો. તેનાયસ્મતો યસસ્સ નાટકજનેસુ સુસાનસઞ્ઞાયેવ ઉપ્પજ્જિ, તાયેવ ચ ઉપનિસ્સયસમ્પત્તિયા સબ્બેસં વિસેસાધિગમો નિબ્બત્તીતિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ ભગવા યાવ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા, તાવ બારાણસિયં વિહરન્તો એકદિવસં તે ખીણાસવે સટ્ઠિ ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

૩૨. દિબ્બા નામ દિબ્બેસુ વિસયેસુ લોભપાસા. માનુસા નામ માનુસકેસુ વિસયેસુ લોભપાસા. મા એકેન દ્વેતિ એકેન મગ્ગેન દ્વે મા અગમિત્થ. અસ્સવનતાતિ અસ્સવનતાય. પરિહાયન્તીતિ અનધિગતં નાધિગચ્છન્તા વિસેસાધિગમતો પરિહાયન્તિ.

૩૩. અન્તકાતિ લામક હીનસત્ત. અન્તલિક્ખચરોતિ રાગપાસં સન્ધાયાહ. તઞ્હિ સો ‘‘અન્તલિક્ખચરો’’તિ મન્ત્વા આહ.

૩૪. નાનાદિસા નાનાજનપદાતિ નાનાદિસતો ચ નાનાજનપદતો ચ. અનુજાનામિ ભિક્ખવે તુમ્હેવ દાનિ તાસુ તાસુ દિસાસુ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પબ્બાજેથાતિઆદિમ્હિ પબ્બજ્જાપેક્ખં કુલપુત્તં પબ્બાજેન્તેન યે પરતો ‘‘ન ભિક્ખવે પઞ્ચહિ આબાધેહિ ફુટ્ઠો પબ્બાજેતબ્બો’’તિઆદિં કત્વા યાવ ‘‘ન અન્ધમૂગબધિરો પબ્બાજેતબ્બો’’તિ એવં પટિક્ખિત્તા પુગ્ગલા, તે વજ્જેત્વા પબ્બજ્જાદોસવિરહિતો પુગ્ગલો પબ્બાજેતબ્બો. સોપિ ચ માતાપિતૂહિ અનુઞ્ઞાતોયેવ. તસ્સ અનુજાનનલક્ખણં ‘‘ન ભિક્ખવે અનનુઞ્ઞાતો માતાપિતૂહિ પુત્તો પબ્બાજેતબ્બો, યો પબ્બાજેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એતસ્મિં સુત્તે વણ્ણયિસ્સામ.

એવં પબ્બજ્જાદોસવિરહિતં માતાપિતૂહિ અનુઞ્ઞાતં પબ્બાજેન્તેનાપિ ચ સચે અચ્છિન્નકેસો હોતિ, એકસીમાય ચ અઞ્ઞેપિ ભિક્ખૂ અત્થિ, કેસચ્છેદનત્થાય ભણ્ડુકમ્મં આપુચ્છિતબ્બં. તસ્સ આપુચ્છનાકારં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સઙ્ઘં અપલોકેતું ભણ્ડુકમ્માયા’’તિ એત્થ વણ્ણયિસ્સામ. સચે ઓકાસો હોતિ, સયં પબ્બાજેતબ્બો. સચે ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ બ્યાવટો હોતિ, ઓકાસં ન લભતિ, એકો દહરભિક્ખુ વત્તબ્બો ‘‘એતં પબ્બાજેહી’’તિ. અવુત્તોપિ ચે દહરભિક્ખુ ઉપજ્ઝાયં ઉદ્દિસ્સ પબ્બાજેતિ, વટ્ટતિ. સચે દહરભિક્ખુ નત્થિ, સામણેરોપિ વત્તબ્બો ‘‘એતં ખણ્ડસીમં નેત્વા પબ્બાજેત્વા કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા એહી’’તિ. સરણાનિ પન સયં દાતબ્બાનિ. એવં ભિક્ખુનાવ પબ્બજિતો હોતિ. પુરિસઞ્હિ ભિક્ખુતો અઞ્ઞો પબ્બાજેતું ન લભતિ, માતુગામં ભિક્ખુનિતો અઞ્ઞો. સામણેરો પન સામણેરી વા આણત્તિયા કાસાયાનિ દાતું લભતિ. કેસોરોપનં યેન કેનચિ કતં સુકતં.

સચે પન ભબ્બરૂપો હોતિ સહેતુકો ઞાતો યસસ્સી કુલપુત્તો, ઓકાસં કત્વાપિ સયમેવ પબ્બાજેતબ્બો. ‘‘મત્તિકામુટ્ઠિં ગહેત્વા ન્હાયિત્વા કેસે તેમેત્વા આગચ્છાહી’’તિ ચ પન ન વિસ્સજ્જેતબ્બો. પબ્બજિતુકામાનઞ્હિ પઠમં બલવઉસ્સાહો હોતિ, પચ્છા પન કાસાયાનિ ચ કેસહરણસત્થકઞ્ચ દિસ્વા ઉત્રસન્તિ, એત્તોયેવ પલાયન્તિ, તસ્મા સયમેવ નહાનતિત્થં નેત્વા સચે નાતિદહરો હોતિ, ‘‘નહાહી’’તિ વત્તબ્બો. કેસા પનસ્સ સયમેવ મત્તિકં ગહેત્વા ધોવિતબ્બા. દહરકુમારકો પન સયં ઉદકં ઓતરિત્વા ગોમયમત્તિકાહિ ઘંસિત્વા નહાપેતબ્બો. સચેપિસ્સ કચ્છુ વા પિળકા વા હોન્તિ, યથા માતા પુત્તં ન જિગુચ્છતિ, એવમેવ અજિગુચ્છન્તેન સાધુકં હત્થપાદસીસાનિ ઘંસિત્વા નહાપેતબ્બો. કસ્મા? એત્તકેન હિ ઉપકારેન કુલપુત્તા આચરિયુપજ્ઝાયેસુ ચ સાસને ચ બલવસિનેહા તિબ્બગારવા અનિવત્તિધમ્મા હોન્તિ, ઉપ્પન્નં અનભિરતિં વિનોદેત્વા થેરભાવં પાપુણન્તિ, કતઞ્ઞૂ કતવેદિનો હોન્તિ.

એવં નહાપનકાલે પન કેસમસ્સું ઓરોપનકાલે વા ‘‘ત્વં ઞાતો યસસ્સી, ઇદાનિ મયં તં નિસ્સાય પચ્ચયેહિ ન કિલમિસ્સામા’’તિ ન વત્તબ્બો, અઞ્ઞાપિ અનિય્યાનિકકથા ન કથેતબ્બા. અથ ખ્વસ્સ ‘‘આવુસો, સુટ્ઠુ ઉપધારેહિ સતિં ઉપટ્ઠાપેહી’’તિ વત્વા તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિતબ્બં, આચિક્ખન્તેન ચ વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેન અસુચિજેગુચ્છપટિકૂલભાવં નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવં વા પાકટં કરોન્તેન આચિક્ખિતબ્બં. સચે હિ સો પુબ્બે મદ્દિતસઙ્ખારો હોતિ ભાવિતભાવનો, કણ્ટકવેધાપેક્ખો વિય પરિપક્કગણ્ડો, સૂરિયુગ્ગમનાપેક્ખં વિય ચ પરિણતપદુમં, અથસ્સ આરદ્ધમત્તે કમ્મટ્ઠાનમનસિકારે ઇન્દાસનિ વિય પબ્બતે કિલેસપબ્બતે ચુણ્ણયમાનંયેવ ઞાણં પવત્તતિ, ખુરગ્ગેયેવ અરહત્તં પાપુણાતિ. યે હિ કેચિ ખુરગ્ગે અરહત્તં પત્તા, સબ્બે તે એવરૂપં સવનં લભિત્વા કલ્યાણમિત્તેન આચરિયેન દિન્નનયં નિસ્સાય નો અનિસ્સાય. તસ્માસ્સ આદિતોવ એવરૂપી કથા કથેતબ્બાતિ.

કેસેસુ પન ઓરોપિતેસુ હલિદ્દિચુણ્ણેન વા ગન્ધચુણ્ણેન વા સીસઞ્ચ સરીરઞ્ચ ઉબ્બટ્ટેત્વા ગિહિગન્ધં અપનેત્વા કાસાયાનિ તિક્ખત્તું વા દ્વિક્ખત્તું વા સકિં વા પટિગ્ગાહેતબ્બો. અથાપિસ્સ હત્થે અદત્વા આચરિયો વા ઉપજ્ઝાયો વા સયમેવ અચ્છાદેતિ, વટ્ટતિ. સચેપિ અઞ્ઞં દહરં વા સામણેરં વા ઉપાસકં વા આણાપેતિ ‘‘આવુસો, એતાનિ કાસાયાનિ ગહેત્વા એતં અચ્છાદેહી’’તિ તંયેવ વા આણાપેતિ ‘‘એતાનિ ગહેત્વા અચ્છાદેહી’’તિ સબ્બં વટ્ટતિ. સબ્બં તેન ભિક્ખુનાવ દિન્નં હોતિ.

યં પન નિવાસનં વા પારુપનં વા અનાણત્તિયા નિવાસેતિ વા પારુપતિ વા, તં અપનેત્વા પુન દાતબ્બં. ભિક્ખુના હિ સહત્થેન વા આણત્તિયા વા દિન્નમેવ કાસાવં વટ્ટતિ, અદિન્નં ન વટ્ટતિ, સચેપિ તસ્સેવ સન્તકં હોતિ, કો પન વાદો ઉપજ્ઝાયમૂલકે! અયં ‘‘પઠમં કેસમસ્સું ઓહારેત્વા કાસાયાનિ વત્થાનિ અચ્છાદાપેત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કારાપેત્વા’’તિ એત્થ વિનિચ્છયો.

ભિક્ખૂનં પાદે વન્દાપેત્વાતિ યે તત્થ સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ, તેસં પાદે વન્દાપેત્વા; અથ સરણગ્ગહણત્થં ઉક્કુટિકં નિસીદાપેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાપેત્વા એવં વદેહીતિ વત્તબ્બો. ‘‘યમહં વદામિ, તં વદેહી’’તિ વત્તબ્બો. અથસ્સ ઉપજ્ઝાયેન વા આચરિયેન વા ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિઆદિના નયેન સરણાનિ દાતબ્બાનિ યથાવુત્તપટિપાટિયાવ ન ઉપ્પટિપાટિયા. સચે હિ એકપદમ્પિ એકક્ખરમ્પિ ઉપ્પટિપાટિયા દેતિ, બુદ્ધં સરણંયેવ વા તિક્ખત્તું દત્વા પુન ઇતરેસુ એકેકં તિક્ખત્તું દેતિ, અદિન્નાનિ હોન્તિ સરણાનિ.

ઇમઞ્ચ પન સરણગમનૂપસમ્પદં પટિક્ખિપિત્વા અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા એકતો સુદ્ધિયા વટ્ટતિ. સામણેરપબ્બજ્જા પન ઉભતોસુદ્ધિયાવ વટ્ટતિ, નો એકતો સુદ્ધિયા. તસ્મા ઉપસમ્પદાય સચે આચરિયો ઞત્તિદોસઞ્ચેવ કમ્મવાચાદોસઞ્ચ વજ્જેત્વા કમ્મં કરોતિ, સુકતં હોતિ. પબ્બજ્જાય પન ઇમાનિ તીણિ સરણાનિ બુકારધકારાદીનં બ્યઞ્જનાનં ઠાનકરણસમ્પદં અહાપેન્તેનેવ આચરિયેનપિ અન્તેવાસિકેનપિ વત્તબ્બાનિ. સચે આચરિયો વત્તું સક્કોતિ, અન્તેવાસિકો ન સક્કોતિ; અન્તેવાસિકો વા સક્કોતિ, આચરિયો ન સક્કોતિ; ઉભોપિ વા ન સક્કોન્તિ, ન વટ્ટતિ. સચે પન ઉભોપિ સક્કોન્તિ, વટ્ટતિ.

ઇમાનિ ચ પન દદમાનેન ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ એવં એકસમ્બન્ધાનિ અનુનાસિકન્તાનિ વા કત્વા દાતબ્બાનિ, ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ એવં વિચ્છિન્દિત્વા મકારન્તાનિ વા કત્વા દાતબ્બાનિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં નામં સાવેત્વા ‘‘અહં ભન્તે બુદ્ધરક્ખિતો યાવજીવં બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ વુત્તં, તં એકઅટ્ઠકથાયમ્પિ નત્થિ, પાળિયમ્પિ ન વુત્તં, તેસં રુચિમત્તમેવ, તસ્મા ન ગહેતબ્બં. ન હિ તથા અવદન્તસ્સ સરણં કુપ્પતીતિ.

અનુજાનામિ ભિક્ખવે ઇમેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જં ઉપસમ્પદન્તિ ઇમેહિ બુદ્ધં સરણં ગચ્છામીતિઆદીહિ એવં તિક્ખત્તું ઉભતોસુદ્ધિયા વુત્તેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જઞ્ચેવ ઉપસમ્પદઞ્ચ અનુજાનામીતિ અત્થો. તત્થ યસ્મા ઉપસમ્પદા પરતો પટિક્ખિત્તા, તસ્મા સા એતરહિ સરણમત્તેનેવ ન રુહતિ. પબ્બજ્જા પન યસ્મા પરતો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઇમેહિ તીહિ સરણગમનેહિ સામણેરપબ્બજ્જ’’ન્તિ અનુઞ્ઞાતા એવ, તસ્મા સા એતરહિપિ સરણમત્તેનેવ રુહતિ. એત્તાવતા હિ સામણેરભૂમિયં પતિટ્ઠિતો હોતિ.

સચે પનેસ મતિમા હોતિ પણ્ડિતજાતિકો, અથસ્સ તસ્મિંયેવ ઠાને સિક્ખાપદાનિ ઉદ્દિસિતબ્બાનિ. કથં? યથા ભગવતા ઉદ્દિટ્ઠાનિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામણેરાનં દસ સિક્ખાપદાનિ, તેસુ ચ સામણેરેહિ સિક્ખિતું. પાણાતિપાતા વેરમણી, અદિન્નાદાના વેરમણી, અબ્રહ્મચરિયા વેરમણી, મુસાવાદા વેરમણી, સુરામેરયમજ્જપમાદટ્ઠાના વેરમણી, વિકાલભોજના વેરમણી, નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના વેરમણી, માલાગન્ધવિલેપનધારણમણ્ડનવિભૂસનટ્ઠાના વેરમણી, ઉચ્ચાસયનમહાસયના વેરમણી, જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણા વેરમણી’’તિ (મહાવ. ૧૦૬).

અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘અહં, ભન્તે, ઇત્થન્નામો યાવજીવં પાણાતિપાતા વેરમણિસિક્ખાપદં

સમાદિયામી’’તિ એવં સરણદાનં વિય સિક્ખાપદદાનમ્પિ વુત્તં, તં નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાસુ અત્થિ, તસ્મા યથાપાળિયાવ ઉદ્દિસિતબ્બાનિ. પબ્બજ્જા હિ સરણગમનેહેવ સિદ્ધા, સિક્ખાપદાનિ પન કેવલં સિક્ખાપરિપૂરણત્થં જાનિતબ્બાનિ. તસ્મા તાનિ પાળિયં આગતનયેન ઉગ્ગહેતું અસક્કોન્તસ્સ યાય કાયચિ ભાસાય અત્થવસેનપિ આચિક્ખિતું વટ્ટતિ. યાવ પન અત્તના સિક્ખિતબ્બસિક્ખાપદાનિ ન જાનાતિ, સઙ્ઘાટિપત્તચીવરધારણટ્ઠાનનિસજ્જાદીસુ પાનભોજનાદિવિધિમ્હિ ચ ન કુસલો હોતિ, તાવ ભોજનસાલં વા સલાકભાજનટ્ઠાનં વા અઞ્ઞં વા તથારૂપટ્ઠાનં ન પેસેતબ્બો, સન્તિકાવચરોયેવ કાતબ્બો, બાલદારકો વિય પટિજગ્ગિતબ્બો, સબ્બમસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બં, નિવાસનપારુપનાદીસુ આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બો. તેનાપિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દસહઙ્ગેહિ સમન્નાગતં સામણેરં નાસેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૦૮) એવં પરતો વુત્તાનિ દસ નાસનઙ્ગાનિ આરકા પરિવજ્જેત્વા આભિસમાચારિકં પરિપૂરેન્તેન દસવિધે સીલે સાધુકં સિક્ખિતબ્બન્તિ.

પબ્બજ્જાકથા નિટ્ઠિતા.

દુતિયમારકથા

૩૫. મય્હં ખો ભિક્ખવેતિ મયા ખોતિ અત્થો. અથ વા યો મય્હં યોનિસો મનસિકારો, તેન હેતુનાતિ અત્થો. પુન અનુપ્પત્તાતિ એત્થ વિભત્તિં પરિણામેત્વા મયાતિ વત્તબ્બં.

દુતિયમારકથા નિટ્ઠિતા.

ભદ્દવગ્ગિયકથા

૩૬. ભદ્દવગ્ગિયાતિ તે કિર રાજકુમારા રૂપેન ચ ચિત્તેન ચ ભદ્દકા વગ્ગબન્ધેન ચ વિચરન્તિ, તસ્મા ‘‘ભદ્દવગ્ગિયા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેન હિ વોતિ એત્થ વોકારો નિપાતમત્તો. ધમ્મચક્ખું ઉદપાદીતિ કેસઞ્ચિ સોતાપત્તિમગ્ગો, કેસઞ્ચિ સકદાગામિમગ્ગો, કેસઞ્ચિ અનાગામિમગ્ગો ઉદપાદિ. તયોપિ હિ એતે મગ્ગા ‘‘ધમ્મચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચન્તિ. તે કિર તુણ્ડિલજાતકે તિંસધુત્તા અહેસું, અથ તુણ્ડિલોવાદં સુત્વા પઞ્ચસીલાનિ રક્ખિંસુ; ઇદં નેસં પુબ્બકમ્મં.

ભદ્દવગ્ગિયકથા નિટ્ઠિતા.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથા

૩૭. પમુખોતિ પુબ્બઙ્ગમો. પામોક્ખોતિ ઉત્તમો વિસુદ્ધપઞ્ઞો.

૩૮. અનુપહચ્ચાતિ અવિનાસેત્વા. તેજસા તેજન્તિ અત્તનો તેજેન નાગસ્સ તેજં. પરિયાદિયેય્યન્તિ અભિભવેય્યં, વિનાસેય્યં વાતિ. મક્ખન્તિ કોધં. નત્વેવ ચ ખો અરહા યથા અહન્તિ અત્તાનં ‘‘અરહા અહ’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો વદતિ.

૩૯. નેરઞ્જરાયં ભગવાતિઆદિકા ગાથાયો પચ્છા પક્ખિત્તા.

૪૪-૯. વિસ્સજ્જેય્યન્તિ સુક્ખાપનત્થાય પસારેત્વા ઠપેય્યન્તિ અત્થો. ‘‘ભન્તે આહર હત્થ’’ન્તિ એવં વદન્તો વિય ઓણતોતિ આહરહત્થો. ઉય્યોજેત્વાતિ વિસ્સજ્જેત્વા. મન્દામુખિયોતિ અગ્ગિભાજનાનિ વુચ્ચન્તિ.

૫૧. ચિરપટિકાતિ ચિરકાલતો પટ્ઠાય.

૫૨. કેસમિસ્સન્તિઆદીસુ કેસા એવ કેસમિસ્સં. એસ નયો સબ્બત્થ. ખારિકાજન્તિ ખારિભારો.

ઉરુવેલપાટિહારિયકથા નિટ્ઠિતા.

બિમ્બિસારસમાગમકથા

૫૫. લટ્ઠિવનેતિ તાલુય્યાને. સુપ્પતિટ્ઠે ચેતિયેતિ અઞ્ઞતરસ્મિં વટરુક્ખે; તસ્સ કિરેતં નામં. દ્વાદસનહુતેહીતિ એત્થ એકં નહુતં દસસહસ્સાનિ. અજ્ઝભાસીતિ તેસં કઙ્ખાચ્છેદનત્થં અભાસિ.

કિસકોવદાનોતિ તાપસચરિયાય કિસસરીરત્તા ‘‘કિસકો’’તિ લદ્ધનામાનં તાપસાનં ઓવાદકો અનુસાસકો સમાનોતિ અત્થો. અથ વા સયં કિસકો તાપસો સમાનો વદાનો ચ અઞ્ઞે ઓવદન્તો અનુસાસન્તોતિપિ અત્થો. કથં પહીનન્તિ કેન કારણેન પહીનં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘ત્વં ઉરુવેલવાસિઅગ્ગિપરિચારકાનં તાપસાનં સયં ઓવાદાચરિયો સમાનો કિં દિસ્વા પહાસિ, પુચ્છામિ તં એતમત્થં કેન કારણેન તવ અગ્ગિહુત્તં પહીન’’ન્તિ.

દુતિયગાથાય અયમત્થો – એતે રૂપાદિકે કામે ઇત્થિયો ચ યઞ્ઞા અભિવદન્તિ, સ્વાહં એતં સબ્બમ્પિ રૂપાદિકં કામપ્પભેદં ખન્ધુપધીસુ મલન્તિ ઞત્વા યસ્મા ઇમે યિટ્ઠહુતપ્પભેદા યઞ્ઞા મલમેવ વદન્તિ, તસ્મા ન યિટ્ઠે ન હુતે અરઞ્જિં; યિટ્ઠે વા હુતે વા નાભિરમિન્તિ અત્થો.

તતિયગાથાય – અથ કોચરહીતિ અથ ક્વચરહિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

ચતુત્થગાથાય – પદન્તિ નિબ્બાનપદં. સન્તસભાવતાય સન્તં. ઉપધીનં અભાવેન અનુપધિકં. રાગકિઞ્ચનાદીનં અભાવેન અકિઞ્ચનં. તીસુ ભવેસુ અલગ્ગતાય યં કામભવં યઞ્ઞા વદન્તિ, તસ્મિમ્પિ કામભવે અસત્તં. જાતિજરામરણાનં અભાવેન અનઞ્ઞથાભાવિં. અત્તના ભાવિતેન મગ્ગેનેવ અધિગન્તબ્બં, ન અઞ્ઞેન કેનચિ અધિગમેતબ્બન્તિ અનઞ્ઞનેય્યં. યસ્મા ઈદિસં પદમદ્દસં, તસ્મા ન યિટ્ઠે ન હુતે અરઞ્જિં. તેન કિં દસ્સેતિ? યો અહં દેવમનુસ્સલોકસમ્પત્તિસાધકે ન યિટ્ઠે ન હુતે અરઞ્જિં, સો કિં વક્ખામિ ‘‘એત્થ નામ મે દેવમનુસ્સલોકે રતો મનો’’તિ.

૫૬. એવં સબ્બલોકે અનભિરતિભાવં પકાસેત્વા અથ ખો આયસ્મા ઉરુવેલકસ્સપો ‘‘સાવકોહમસ્મી’’તિ એવં ભગવતો સાવકભાવં પકાસેસિ. તઞ્ચ ખો આકાસે વિવિધાનિ પાટિહારિયાનિ દસ્સેત્વા. ધમ્મચક્ખુન્તિ સોતાપત્તિમગ્ગઞાણં.

૫૭. અસ્સાસકાતિ આસીસના; પત્થનાતિ અત્થો. એસાહં ભન્તેતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ મગ્ગપ્પટિવેધેનેવસ્સ સિદ્ધં સરણગમનં, તત્થ પન નિચ્છયગમનમેવ ગતો, ઇદાનિ વાચાય અત્તસન્નિય્યાતનં કરોતિ. મગ્ગવસેનેવાયં નિયતસરણતં પત્તો, તં પરેસં વાચાય પાકટં કરોન્તો પણિપાતગમનઞ્ચ ગચ્છન્તો એવં વદતિ.

૫૮. સિઙ્ગીનિક્ખસવણ્ણોતિ સિઙ્ગીસુવણ્ણનિક્ખેન સમાનવણ્ણો. દસવાસોતિ દસસુ અરિયવાસેસુ વુત્થવાસો. દસધમ્મવિદૂતિ દસકમ્મપથવિદૂ. દસભિ ચુપેતોતિ દસહિ અસેક્ખેહિ અઙ્ગેહિ ઉપેતો. સબ્બધિદન્તોતિ સબ્બેસુ દન્તો; ભગવતો હિ ચક્ખુઆદીસુ કિઞ્ચિ અદન્તં નામ નત્થિ.

૫૯. ભગવન્તં ભુત્તાવિં ઓનીતપત્તપાણિં એકમન્તં નિસીદીતિ ભગવન્તં ભુત્તવન્તં પત્તતો ચ અપનીતપાણિં સલ્લક્ખેત્વા એકસ્મિં પદેસે નિસીદીતિ અત્થો. અત્થિકાનન્તિ બુદ્ધાભિવાદનગમનેન ચ ધમ્મસવનેન ચ અત્થિકાનં. અભિક્કમનીયન્તિ અભિગન્તું સક્કુણેય્યં. અપ્પાકિણ્ણન્તિ અનાકિણ્ણં. અપ્પસદ્દન્તિ વચનસદ્દેન અપ્પસદ્દં. અપ્પનિગ્ઘોસન્તિ નગરનિગ્ઘોસસદ્દેન અપ્પનિગ્ઘોસં. વિજનવાતન્તિ અનુસઞ્ચરણજનસ્સ સરીરવાતેન વિરહિતં. ‘‘વિજનવાદ’’ન્તિપિ પાઠો; અન્તો જનવાદેન રહિતન્તિ અત્થો. ‘‘વિજનપાત’’ન્તિપિ પાઠો; જનસઞ્ચારવિરહિતન્તિ અત્થો. મનુસ્સરાહસેય્યકન્તિ મનુસ્સાનં રહસ્સકિરિયટ્ઠાનિયં. પટિસલ્લાનસારુપ્પન્તિ વિવેકાનુરૂપં.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથા

૬૦. સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાતિ સારિપુત્તો ચ મોગ્ગલ્લાનો ચ. તેહિ કતિકા કતા હોતિ‘‘યો પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો આરોચેતૂ’’તિ તે કિર ઉભોપિ ગિહિકાલે ઉપતિસ્સો કોલિતોતિ એવં પઞ્ઞાયમાનનામા અડ્ઢતેય્યસતમાણવકપરિવારા ગિરગ્ગસમજ્જં અગમંસુ. તત્ર નેસં મહાજનં દિસ્વા એતદહોસિ – ‘‘અયં નામ એવં મહાસત્તનિકાયો અપ્પત્તે વસ્સસતે મરણમુખે પતિસ્સતી’’તિ. અથ ઉભોપિ ઉટ્ઠિતાય પરિસાય અઞ્ઞમઞ્ઞં પુચ્છિત્વા એકજ્ઝાસયા પચ્ચુપટ્ઠિતમરણસઞ્ઞા સમ્મન્તયિંસુ ‘‘સમ્મ મરણે સતિ અમતેનાપિ ભવિતબ્બં, હન્દ મયં અમતં પરિયેસામા’’તિ અમતપરિયેસનત્થં સઞ્ચયસ્સ છન્નપરિબ્બાજકસ્સ સન્તિકે સપરિસા પબ્બજિત્વા કતિપાહેનેવ તસ્સ ઞાણવિસયે પારં ગન્ત્વા અમતં અપસ્સન્તા પુચ્છિંસુ ‘‘કિં નુ ખો, આચરિય, અઞ્ઞોપેત્થ સારો અત્થી’’તિ? ‘‘નત્થાવુસો, એત્તકમેવ ઇદ’’ન્તિ ચ સુત્વા ‘‘તુચ્છં ઇદં આવુસો નિસ્સારં, યો દાનિ અમ્હેસુ પઠમં અમતં અધિગચ્છતિ, સો ઇતરસ્સ આરોચેતૂ’’તિ કતિકં અકંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘તેહિ કતિકા કતા હોતી’’તિઆદિ.

પાસાદિકેન અભિક્કન્તેનાતિઆદીસુ ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં વેદિતબ્બં. અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગન્તિ એતં અનુબન્ધનસ્સ કારણવચનં; ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – ‘‘યંનૂનાહં ઇમં ભિક્ખું પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધેય્યં, કસ્મા? યસ્મા ઇદં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધનં નામ અત્થિકેહિ ઉપઞ્ઞાતં મગ્ગં ઞાતો ચેવ ઉપગતો ચ મગ્ગો’’તિ અત્થો. અથ વા અત્થિકેહિ અમ્હેહિ ‘‘મરણે સતિ અમતેનાપિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ એવં કેવલં અત્થીતિ ઉપઞ્ઞાતં નિબ્બાનં નામ, તં મગ્ગન્તો પરિયેસન્તોતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

પિણ્ડપાતં આદાય પટિક્કમીતિ સુદિન્નકણ્ડે વુત્તપ્પકારં અઞ્ઞતરં કુટ્ટમૂલં ઉપસઙ્કમિત્વા નિસીદિ. સારિપુત્તોપિ ખો ‘‘અકાલો ખો તાવ પઞ્હં પુચ્છિતુ’’ન્તિ કાલં આગમયમાનો એકમન્તં ઠત્વા વત્તપટિપત્તિપૂરણત્થં કતભત્તકિચ્ચસ્સ થેરસ્સ અત્તનો કમણ્ડલુતો ઉદકં દત્વા ધોતહત્થપાદેન થેરેન સદ્ધિં પટિસન્થારં કત્વા પઞ્હં પુચ્છિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો સારિપુત્તો પરિબ્બાજકો’’તિઆદિ. ન તાહં સક્કોમીતિ ન તે અહં સક્કોમિ. એત્થ ચ પટિસમ્ભિદાપ્પત્તો થેરો ન એત્તકં ન સક્કોતિ. અથ ખો ઇમસ્સ ધમ્મગારવં ઉપ્પાદેસ્સામીતિ સબ્બાકારેન બુદ્ધવિસયે અવિસયભાવં ગહેત્વા એવમાહ.

યે ધમ્મા હેતુપ્પભવાતિ હેતુપ્પભવા નામ પઞ્ચક્ખન્ધા; તેનસ્સ દુક્ખસચ્ચં દસ્સેતિ. તેસં હેતું તથાગતો આહાતિ તેસં હેતુ નામ સમુદયસચ્ચં; તઞ્ચ તથાગતો આહાતિ દસ્સેતિ. તેસઞ્ચ યો નિરોધોતિ તેસં ઉભિન્નમ્પિ સચ્ચાનં યો અપ્પવત્તિનિરોધો; તઞ્ચ તથાગતો આહાતિ અત્થો. તેનસ્સ નિરોધસચ્ચં દસ્સેતિ. મગ્ગસચ્ચં પનેત્થ સરૂપતો અદસ્સિતમ્પિ નયતો દસ્સિતં હોતિ, નિરોધે હિ વુત્તે તસ્સ સમ્પાપકો મગ્ગો વુત્તોવ હોતિ. અથ વા તેસઞ્ચ યો નિરોધોતિ એત્થ તેસં યો નિરોધો ચ નિરોધુપાયો ચાતિ એવં દ્વેપિ સચ્ચાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તીતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં પટિપાદેન્તો આહ – ‘‘એવંવાદી મહાસમણો’’તિ.

એસેવ ધમ્મો યદિ તાવદેવાતિ સચેપિ ઇતો ઉત્તરિ નત્થિ, એત્તકમેવ ઇદં સોતાપત્તિફલમત્તમેવ પત્તબ્બં, તથાપિ એસો એવ ધમ્મોતિ અત્થો. પચ્ચબ્યત્થ પદમસોકન્તિ યં મયં પરિયેસમાના વિચરામ, તં પદમસોકં પટિવિદ્ધાત્થ તુમ્હે; પત્તં તં તુમ્હેહીતિ અત્થો. અદિટ્ઠં અબ્ભતીતં બહુકેહિ કપ્પનહુતેહીતિ અમ્હેહિ નામ ઇદં પદં બહુકેહિ કપ્પનહુતેહિ અદિટ્ઠમેવ અબ્ભતીતં; ઇતિ તસ્સ પદસ્સ અદિટ્ઠભાવેન દીઘરત્તં અત્તનો મહાજાનિભાવં દીપેતિ.

૬૨. ગમ્ભીરે ઞાણવિસયેતિ ગમ્ભીરે ચેવ ગમ્ભીરસ્સ ચ ઞાણસ્સ વિસયભૂતે. અનુત્તરે ઉપધિસઙ્ખયેતિ નિબ્બાને. વિમુત્તેતિ તદારમ્મણાય વિમુત્તિયા વિમુત્તે. બ્યાકાસીતિ ‘‘એતં મે સાવકયુગં ભવિસ્સતિ અગ્ગં ભદ્દયુગ’’ન્તિ વદન્તો સાવકપારમિઞ્ઞાણે બ્યાકાસિ. સાવ તેસં આયસ્મન્તાનં ઉપસમ્પદા અહોસીતિ સા એહિભિક્ખૂપસમ્પદાયેવ તેસં ઉપસમ્પદા અહોસિ. એવં ઉપસમ્પન્નેસુ ચ તેસુ મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરો સત્તહિ દિવસેહિ અરહત્તે પતિટ્ઠિતો, સારિપુત્તત્થેરો અડ્ઢમાસેન.

અતીતે કિર અનોમદસ્સી નામ બુદ્ધો લોકે ઉદપાદિ. તસ્સ સરદો નામ તાપસો સકે અસ્સમે નાનાપુપ્ફેહિ મણ્ડપં કત્વા પુપ્ફાસનેયેવ ભગવન્તં નિસીદાપેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ તથેવ મણ્ડપં કત્વા પુપ્ફાસનાનિ પઞ્ઞપેત્વા અગ્ગસાવકભાવં પત્થેસિ. પત્થયિત્વા ચ સિરીવડ્ઢસ્સ નામ સેટ્ઠિનો પેસેસિ ‘‘મયા અગ્ગસાવકટ્ઠાનં પત્થિતં, ત્વમ્પિ આગન્ત્વા એકં ઠાનં પત્થેહી’’તિ. સેટ્ઠિ નીલુપ્પલમણ્ડપં કત્વા બુદ્ધપ્પમુખં ભિક્ખુસઙ્ઘં, તત્થ ભોજેત્વા દુતિયસાવકભાવં પત્થેસિ. તેસુ સરદતાપસો સારિપુત્તત્થેરો જાતો, સિરીવડ્ઢો મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરોતિ ઇદં નેસં પુબ્બકમ્મં.

૬૩. અપુત્તકતાયાતિઆદીસુ યેસં પુત્તા પબ્બજન્તિ, તેસં અપુત્તકતાય. યાસં પતી પબ્બજન્તિ, તાસં વેધબ્યાય વિધવાભાવાય. ઉભયેનાપિ કુલુપચ્છેદાય. સઞ્ચયાનીતિ સઞ્ચયસ્સ અન્તેવાસિકાનિ. મગધાનં ગિરિબ્બજન્તિ મગધાનં જનપદસ્સ ગિરિબ્બજં નગરં. મહાવીરાતિ મહાવીરિયવન્તો. નયમાનાનન્તિ નયમાનેસુ. ભુમ્મત્થે સામિવચનં, ઉપયોગત્થે વા. કા ઉસૂયા વિજાનતન્તિ ધમ્મેન નયન્તીતિ એવં વિજાનન્તાનં કા ઇસ્સા.

સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનપબ્બજ્જાકથા નિટ્ઠિતા.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથા

૬૪-૫. અનુપજ્ઝાયકાતિ વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયકેન ગરુના વિરહિતા. અનાકપ્પસમ્પન્નાતિ ન આકપ્પેન સમ્પન્ના; સમણસારુપ્પાચારવિરહિતાતિ અત્થો. ઉપરિભોજનેતિ ભોજનસ્સ ઉપરિ. ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ પિણ્ડાય ચરણકપત્તં. તસ્મિઞ્હિ મનુસ્સા ઉચ્છિટ્ઠસઞ્ઞિનો, તસ્મા ઉત્તિટ્ઠપત્તન્તિ વુત્તં. અથ વા ઉટ્ઠહિત્વા પત્તં ઉપનામેન્તીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અનુજાનામિ ભિક્ખવે ઉપજ્ઝાયન્તિ ઉપજ્ઝાયં ગહેતું અનુજાનામીતિ અત્થો. પુત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેસ્સતીતિ પુત્તો મે અયન્તિ એવં ગેહસ્સિતપેમવસેન ચિત્તં ઉપટ્ઠપેસ્સતિ. એસ નયો દુતિયપદેપિ. સગારવા સપ્પતિસ્સાતિ ગરુભાવઞ્ચેવ જેટ્ઠકભાવઞ્ચ ઉપટ્ઠપેત્વા. સભાગવુત્તિનોતિ સભાગજીવિકા. સાહૂતિ વાતિઆદીનિ પઞ્ચ પદાનિ ઉપજ્ઝાયભાવસમ્પટિચ્છનવેવચનાનિ. કાયેન વિઞ્ઞાપેતીતિ એવં સદ્ધિવિહારિકેન ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે ભન્તે હોહી’’તિ તિક્ખત્તું વુત્તે સચે ઉપજ્ઝાયો ‘‘સાહૂ’’તિઆદીસુ પઞ્ચસુ પદેસુ યસ્સ કસ્સચિ પદસ્સ વસેન કાયેન વા વાચાય વા કાયવાચાહિ વા ‘‘ગહિતો તયા ઉપજ્ઝાયો’’તિ ઉપજ્ઝાયગ્ગહણં વિઞ્ઞાપેતિ, ગહિતો હોતિ ઉપજ્ઝાયો. ઇદમેવ હિ એત્થ ઉપજ્ઝાયગ્ગહણં, યદિદં ઉપજ્ઝાયસ્સ ઇમેસુ પઞ્ચસુ પદેસુ યસ્સ કસ્સચિ પદસ્સ વાચાય વા સાવનં કાયેન વા અત્થવિઞ્ઞાપનન્તિ. કેચિ પન સાધૂતિ સમ્પટિચ્છનં સન્ધાય વદન્તિ. ન તં પમાણં, આયાચનદાનમત્તેન હિ ગહિતો હોતિ ઉપજ્ઝાયો, ન એત્થ સમ્પટિચ્છનં અઙ્ગં. સદ્ધિવિહારિકેનાપિ ન કેવલં ઇમિના મે પદેન ઉપજ્ઝાયો ગહિતોતિ ઞાતું વટ્ટતિ. ‘‘અજ્જતગ્ગે દાનિ થેરો મય્હં ભારો, અહમ્પિ થેરસ્સ ભારો’’તિ ઇદમ્પિ ઞાતું વટ્ટતિ.

૬૬. તત્રાયં સમ્માવત્તનાતિ યં વુત્તં સમ્મા વત્તિતબ્બન્તિ, તત્ર અયં સમ્માવત્તના. કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય ઉપાહના ઓમુઞ્ચિત્વાતિ સચસ્સ પચ્ચૂસકાલે ચઙ્કમનત્થાય વા ધોતપાદપરિહરણત્થાય વા પટિમુક્કા ઉપાહના પાદગતા હોન્તિ, તા કાલસ્સેવ ઉટ્ઠાય અપનેત્વા. દન્તકટ્ઠં દાતબ્બન્તિ મહન્તં મજ્ઝિમં ખુદ્દકન્તિ તીણિ દન્તકટ્ઠાનિ ઉપનેત્વા તતો યં તીણિ દિવસાનિ ગણ્હાતિ, ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય તાદિસમેવ દાતબ્બં. સચે અનિયમં કત્વા યં વા તં વા ગણ્હાતિ, અથ યાદિસં લભતિ તાદિસં દાતબ્બં.

મુખોદકં દાતબ્બન્તિ સીતઞ્ચ ઉણ્હઞ્ચ ઉદકં ઉપનેત્વા તતો યં તીણિ દિવસાનિ વળઞ્જેતિ, ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય તાદિસમેવ મુખધોવનોદકં દાતબ્બં. સચે અનિયમં કત્વા યં વા તં વા ગણ્હાતિ, અથ યાદિસં લભતિ તાદિસં દાતબ્બં. સચે દુવિધમ્પિ વળઞ્જેતિ, દુવિધમ્પિ ઉપનેતબ્બં. ઉદકં મુખધોવનટ્ઠાને ઠપેત્વા વચ્ચકુટિતો પટ્ઠાય સમ્મજ્જિતબ્બં. થેરે વચ્ચકુટિં ગતે પરિવેણં સમ્મજ્જિતબ્બં; એવં પરિવેણં અસુઞ્ઞં હોતિ. થેરે વચ્ચકુટિતો અનિક્ખન્તેયેવ આસનં પઞ્ઞપેતબ્બં. સરીરકિચ્ચં કત્વા આગન્ત્વા તસ્મિં નિસિન્નસ્સ ‘‘સચે યાગુ હોતી’’તિઆદિના નયેન વુત્તવત્તં કાતબ્બં. ઉક્લાપોતિ કેનચિ કચવરેન સઙ્કિણ્ણો, સચે પન અઞ્ઞો કચવરો નત્થિ, ઉદકફુસિતાનેવ હોન્તિ, હત્થેનપિ પમજ્જિતબ્બો.

સગુણં કત્વાતિ દ્વે ચીવરાનિ એકતો કત્વા, તા એકતો કતા દ્વેપિ સઙ્ઘાટિયો દાતબ્બા. સબ્બઞ્હિ ચીવરં સઙ્ઘટિતત્તા ‘‘સઙ્ઘાટી’’તિ વુચ્ચતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સઙ્ઘાટિયો દાતબ્બા’’તિ. નાતિદૂરે ગન્તબ્બં નાચ્ચાસન્નેતિ એત્થ સચે ઉપજ્ઝાયં નિવત્તિત્વા ઓલોકેન્તં એકેન વા દ્વીહિ વા પદવીતિહારેહિ સમ્પાપુણાતિ, એત્તાવતા નાતિદૂરે નાચ્ચાસન્ને ગતો હોતીતિ વેદિતબ્બં. પત્તપરિયાપન્નં પટિગ્ગહેતબ્બન્તિ સચે ઉપજ્ઝાયેન ભિક્ખાચારે યાગુયા વા ભત્તે વા લદ્ધે પત્તો ઉણ્હો વા ભારિકો વા હોતિ, અત્તનો પત્તં તસ્સ દત્વા સો પત્તો ગહેતબ્બોતિ અત્થો. ન ઉપજ્ઝાયસ્સ ભણમાનસ્સ અન્તરન્તરા કથા ઓપાતેતબ્બાતિ અન્તરઘરે વા અઞ્ઞત્ર વા ભણમાનસ્સ અનિટ્ઠિતે તસ્સ વચને અઞ્ઞા કથા ન સમુટ્ઠાપેતબ્બા. ઇતો પટ્ઠાય ચ પન યત્થ યત્થ નકારેન પટિસેધો કરિયતિ, સબ્બત્થ દુક્કટાપત્તિ વેદિતબ્બા. અયઞ્હિ ખન્ધકધમ્મતા. આપત્તિસામન્તા ભણમાનોતિ પદસોધમ્મદુટ્ઠુલ્લાદિવસેન આપત્તિયા આસન્નવાચં ભણમાનો. નિવારેતબ્બોતિ ‘‘કિં ભન્તે ઈદિસં નામ વત્તું વટ્ટતિ, આપત્તિ ન હોતી’’તિ એવં પુચ્છન્તેન વિય વારેતબ્બો. વારેસ્સામીતિ પન કત્વા ‘‘મહલ્લક, મા એવં ભણા’’તિ ન વત્તબ્બો.

પઠમતરં આગન્ત્વાતિ સચે આસન્ને ગામો હોતિ, વિહારે વા ગિલાનો ભિક્ખુ હોતિ, ગામતો પઠમતરં આગન્તબ્બં. સચે દૂરે ગામો હોતિ, ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિં આગચ્છન્તો નત્થિ, તેનેવ સદ્ધિં ગામતો નિક્ખમિત્વા ચીવરેન પત્તં વેઠેત્વા અન્તરામગ્ગતો પઠમતરં આગન્તબ્બં. એવં નિવત્તન્તેન પઠમતરં આગન્ત્વા આસનપઞ્ઞાપનાદિ સબ્બં કિચ્ચં કાતબ્બં. સિન્નં હોતીતિ તિન્તં સેદગ્ગહિતં. ચતુરઙ્ગુલં કણ્ણં ઉસ્સારેત્વાતિ કણ્ણં ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણં અતિરેકં કત્વા એવં ચીવરં સંહરિતબ્બં. કિં કારણા? મા મજ્ઝે ભઙ્ગો અહોસીતિ. સમં કત્વા સંહરિતસ્સ હિ મજ્ઝે ભઙ્ગો હોતિ, તતો નિચ્ચં ભિજ્જમાનં દુબ્બલં હોતિ તં નિવારણત્થમેતં વુત્તં. તસ્મા યથા અજ્જ ભઙ્ગટ્ઠાનેયેવ સ્વે ન ભિજ્જતિ, તથા દિવસે દિવસે ચતુરઙ્ગુલં ઉસ્સારેત્વા સંહરિતબ્બં. ઓભોગે કાયબન્ધનં કાતબ્બન્તિ કાયબન્ધનં સંહરિત્વા ચીવરભોગે પક્ખિપિત્વા ઠપેતબ્બં.

સચે પિણ્ડપાતો હોતીતિ એત્થ યો ગામેયેવ વા અન્તરઘરે વા પટિક્કમને વા ભુઞ્જિત્વા આગચ્છતિ, પિણ્ડં વા ન લભતિ, તસ્સ પિણ્ડપાતો ન હોતિ, ગામે અભુત્તસ્સ પન લદ્ધભિક્ખસ્સ વા હોતિ; તસ્મા ‘‘સચે પિણ્ડપાતો હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. સચેપિ તસ્સ ન હોતિ, ભુઞ્જિતુકામો ચ હોતિ, ઉદકં દત્વા અત્તના લદ્ધતોપિ પિણ્ડપાતો ઉપનેતબ્બો. પાનીયેન પુચ્છિતબ્બોતિ ભુઞ્જમાનો તિક્ખત્તું ‘‘પાનીયં ભન્તે આહરિયતૂ’’તિ પાનીયેન પુચ્છિતબ્બો. સચે કાલો અત્થિ, ઉપજ્ઝાયે ભુત્તે સયં ભુઞ્જિતબ્બં. સચે ઉપકટ્ઠો કાલો, પાનીયં ઉપજ્ઝાયસ્સ સન્તિકે ઠપેત્વા સયમ્પિ ભુઞ્જિતબ્બં.

અનન્તરહિતાયાતિ તટ્ટિકધમ્મખણ્ડાદીસુ યેન કેનચિ અનત્થતાય પંસુસક્ખરમિસ્સાય ભૂમિયા પત્થો ન ઠપેતબ્બોતિ અત્થો. સચે પન કાળવણ્ણકતા વા સુધાબદ્ધા વા હોતિ નિરજમત્તિકા, તથારૂપાય ભૂમિયા ઠપેતું વટ્ટતિ. ધોતવાલિકાયપિ ઠપેતું વટ્ટતિ. પંસુરજસક્ખરાદીસુ ન વટ્ટતિ. તત્ર પન પણ્ણં વા આધારકં વા ઠપેત્વા તત્ર નિક્ખિપિતબ્બો. પારતો અન્તં ઓરતો ભોગન્તિ ઇદં ચીવરવંસાદીનં હેટ્ઠા હત્થં પવેસેત્વા અભિમુખેન હત્થેન સણિકં નિક્ખિપનત્થં વુત્તં. અન્તે પન ગહેત્વા ભોગેન ચીવરવંસાદીનં ઉપરિ નિક્ખિપન્તસ્સ ભિત્તિયં ભોગો પટિહઞ્ઞતિ, તસ્મા તથા ન કાતબ્બં.

ચુણ્ણં સન્નેતબ્બન્તિ ન્હાનચુણ્ણં ઉદકેન તેમેત્વા પિણ્ડિ કાતબ્બા. એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બન્તિ એકસ્મિં નિદ્ધૂમે ઠાને ઠપેતબ્બં. જન્તાઘરે પરિકમ્મં નામ અઙ્ગારમત્તિકઉણ્હોદકદાનાદિકં સબ્બં કિચ્ચં. ઉદકેપિ પરિકમ્મન્તિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગઘંસનાદિકં સબ્બં કિચ્ચં. પાનીયેન પુચ્છિતબ્બોતિ જન્તાઘરે ઉણ્હસન્તાપેન પિપાસા હોતિ, તસ્મા પુચ્છિતબ્બો.

સચે ઉસ્સહતીતિ સચે પહોતિ; ન કેનચિ ગેલઞ્ઞેન અભિભૂતો હોતિ; અગિલાનેન હિ સદ્ધિવિહારિકેન સટ્ઠિવસ્સેનાપિ સબ્બં ઉપજ્ઝાયવત્તં કાતબ્બં, અનાદરેન અકરોન્તસ્સ વત્તભેદે દુક્કટં. નકારપટિસંયુત્તેસુ પન પદેસુ ગિલાનસ્સાપિ પટિક્ખિત્તકિરિયં કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અપ્પટિઘંસન્તેનાતિ ભૂમિયં અપ્પટિઘંસન્તેન. કવાટપિટ્ઠન્તિ કવાટઞ્ચ પિટ્ઠસઙ્ઘાતઞ્ચ અચ્છુપન્તેન. સન્તાનકન્તિ યંકિઞ્ચિ કીટકુલાવકમક્કટકસુત્તાદિ. ઉલ્લોકા પઠમં ઓહારેતબ્બન્તિ ઉલ્લોકતો પઠમં ઉલ્લોકં આદિંકત્વા અવહરિતબ્બન્તિ અત્થો. આલોકસન્ધિકણ્ણભાગાતિ આલોકસન્ધિભાગા ચ કણ્ણભાગા ચ અન્તરબાહિરવાતપાનકવાટકાનિ ચ ગબ્ભસ્સ ચ ચત્તારો કોણા પમજ્જિતબ્બાતિ અત્થો.

યથાપઞ્ઞત્તં પઞ્ઞપેતબ્બન્તિ યથા પઠમં પઞ્ઞત્તં અહોસિ, તથેવ પઞ્ઞપેતબ્બં. એતદત્થમેવ હિ યથાપઞ્ઞત્તં સલ્લક્ખેત્વા નીહરિત્વા એકમન્તં નિક્ખિપિતબ્બન્તિ પુરિમવત્તં પઞ્ઞત્તં. સચે પન પઠમં અજાનન્તેન કેનચિ પઞ્ઞત્તં અહોસિ, સમન્તતો ભિત્તિં દ્વઙ્ગુલમત્તેન વા તિવઙ્ગુલમત્તેન વા મોચેત્વા પઞ્ઞપેતબ્બં. ઇદઞ્હિ પઞ્ઞાપનવત્તં. સચે કટસારકો હોતિ અતિમહન્તો ચ, છિન્દિત્વા કોટિં નિવત્તેત્વા બન્ધિત્વા પઞ્ઞપેતબ્બો. સચે કોટિં નિવત્તેત્વા બન્ધિતું ન જાનાતિ, ન છિન્દિતબ્બો. પુરત્થિમા વાતપાના થકેતબ્બાતિ પુરત્થિમાય વાતપાના થકેતબ્બા. એવં સેસાપિ વાતપાના થકેતબ્બા.

વૂપકાસેતબ્બોતિ અઞ્ઞત્થ નેતબ્બો. વૂપકાસાપેતબ્બોતિ અઞ્ઞો ભિક્ખુ વત્તબ્બો ‘‘થેરં ગહેત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છા’’તિ વિવેચેતબ્બન્તિ વિસ્સજ્જાપેતબ્બં. વિવેચાપેતબ્બન્તિ અઞ્ઞો વત્તબ્બો ‘‘થેરં દિટ્ઠિગતં વિસ્સજ્જાપેહી’’તિ. ઉસ્સુક્કં કાતબ્બન્તિ પરિવાસદાનત્થં સો સો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા યાચિતબ્બો. સચે અત્તના પટિબલો હોતિ, અત્તનાવ દાતબ્બો. નો ચે પટિબલો હોતિ, અઞ્ઞેન દાપેતબ્બો. કિન્તિ નુ ખોતિ કેન નુ ખો ઉપાયેન. એસ નયો સબ્બત્થ. લહુકાય વા પરિણામેય્યાતિ ઉક્ખેપનીયં અકત્વા તજ્જનીયં વા નિયસ્સં વા કરેય્યાતિ અત્થો. તેન હિ ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સ ઉક્ખેપનીયકમ્મં કત્તુકામો સઙ્ઘો’’તિ ઞત્વા એકમેકં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘મા ભન્તે અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયસ્સ કમ્મં કરિત્થા’’તિ યાચિતબ્બા. સચે કરોન્તિયેવ, ‘‘તજ્જનીયં વા નિયસ્સં વા કરોથા’’તિ યાચિતબ્બા. સચે કરોન્તિયેવ, અથ ઉપજ્ઝાયો ‘‘સમ્મા વત્તથ ભન્તે’’તિ યાચિતબ્બો. ઇતિ તં સમ્મા વત્તાપેત્વા ‘‘પટિપ્પસ્સમ્ભેથ ભન્તે કમ્મ’’ન્તિ ભિક્ખૂ યાચિતબ્બા.

સમ્પરિવત્તકં સમ્પરિવત્તકન્તિ સમ્પરિવત્તેત્વા સમ્પરિવત્તેત્વા. ન ચ અચ્છિન્ને થેવે પક્કમિતબ્બન્તિ યદિ અપ્પમત્તકમ્પિ રજનં ગળતિ, ન તાવ પક્કમિતબ્બં. ન ઉપજ્ઝાયં અનાપુચ્છા એકચ્ચસ્સ પત્તો દાતબ્બોતિઆદિ સબ્બં ઉપજ્ઝાયસ્સ વિસભાગપુગ્ગલવસેન કથિતં. ન ઉપજ્ઝાયં અનાપુચ્છા ગામો પવિસિતબ્બોતિ પિણ્ડાય વા અઞ્ઞેન વા કરણીયેન પવિસિતુકામેન આપુચ્છિત્વાવ પવિસિતબ્બો. સચે ઉપજ્ઝાયો કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય દૂરં ભિક્ખાચારં ગન્તુકામો હોતિ, ‘‘દહરા પિણ્ડાય પવિસન્તૂ’’તિ વત્વા ગન્તબ્બં. અવત્વા ગતે પરિવેણં ગન્ત્વા ઉપજ્ઝાયં અપસ્સન્તેન ગામં પવિસિતું વટ્ટતિ. સચે ગામં પવિસન્તોપિ પસ્સતિ, દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય આપુચ્છિતુંયેવ વટ્ટતિ.

ન સુસાનં ગન્તબ્બન્તિ વાસત્થાય વા દસ્સનત્થાય વા ન ગન્તબ્બં. ન દિસા પક્કમિતબ્બાતિ એત્થ પક્કમિતુકામેન કમ્મં આચિક્ખિત્વા યાવતતિયં યાચિતબ્બો. સચે અનુજાનાતિ, સાધુ; નો ચે અનુજાનાતિ, તં નિસ્સાય વસતો ચસ્સ ઉદ્દેસો વા પરિપુચ્છા વા કમ્મટ્ઠાનં વા ન સમ્પજ્જતિ, ઉપજ્ઝાયો બાલો હોતિ અબ્યત્તો, કેવલં અત્તનો સન્તિકે વસાપેતુકામતાય એવ ગન્તું ન દેતિ, એવરૂપે નિવારેન્તેપિ ગન્તું વટ્ટતિ. વુટ્ઠાનમસ્સ આગમેતબ્બન્તિ ગેલઞ્ઞતો વુટ્ઠાનં અસ્સ આગમેતબ્બં; ન કત્થચિ ગન્તબ્બં. સચે અઞ્ઞો ભિક્ખુ ઉપટ્ઠાકો અત્થિ, ભેસજ્જં પરિયેસિત્વા તસ્સ હત્થે દત્વા ‘‘ભન્તે અયં ઉપટ્ઠહિસ્સતી’’તિ વત્વા ગન્તબ્બં.

ઉપજ્ઝાયવત્તકથા નિટ્ઠિતા.

સદ્ધિવિહારિકવત્તકથા

૬૭. ઉપજ્ઝાયેન સદ્ધિવિહારિકમ્હિ સમ્માવત્તનાયં – સઙ્ગહેતબ્બો અનુગ્ગહેતબ્બોતિ ઉદ્દેસાદીહિસ્સ સઙ્ગહો ચ અનુગ્ગહો ચ કત્તબ્બો. તત્થ ઉદ્દેસોતિ પાળિવાચનં. પરિપુચ્છાતિ પાળિયા અત્થવણ્ણના. ઓવાદોતિ અનોતિણ્ણે વત્થુસ્મિં ‘‘ઇદં કરોહિ, ઇદં મા કરિત્થા’’તિ વચનં. અનુસાસનીતિ ઓતિણ્ણે વત્થુસ્મિં. અપિ ચ ઓતિણ્ણે વા અનોતિણ્ણે વા પઠમં વચનં ઓવાદો; પુનપ્પુનં વચનં અનુસાસનીતિ. સચે ઉપજ્ઝાયસ્સ પત્તો હોતીતિ સચે અતિરેકપત્તો હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. પરિક્ખારોતિ અઞ્ઞોપિ સમણપરિક્ખારો. ઇધ ઉસ્સુક્કં નામ ધમ્મિકેન નયેન ઉપ્પજ્જમાનઉપાયપરિયેસનં. ઇતો પરં દન્તકટ્ઠદાનં આદિં કત્વા આચમનકુમ્ભિયા ઉદકાસિઞ્ચનપરિયોસાનં વત્તં ગિલાનસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ કાતબ્બં. અનભિરતિવૂપકાસનાદિ પન અગિલાનસ્સાપિ કત્તબ્બમેવ. ચીવરં રજન્તેનાતિ ‘‘એવં રજેય્યાસી’’તિ ઉપજ્ઝાયતો ઉપાયં સુત્વા રજન્તેન. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સદ્ધિવિહારિકવત્તકથા નિટ્ઠિતા.

નસમ્માવત્તનાદિકથા

૬૮. ન સમ્મા વત્તન્તીતિ યથાપઞ્ઞત્તં ઉપજ્ઝાયવત્તં ન પૂરેન્તિ. યો ન સમ્મા વત્તેય્યાતિ યો યથાપઞ્ઞત્તં વત્તં ન પૂરેય્ય; સો દુક્કટં આપજ્જતીતિ અત્થો. પણામેતબ્બોતિ અપસાદેતબ્બો. ન અધિમત્તં પેમં હોતીતિ ઉપજ્ઝાયમ્હિ અધિમત્તં ગેહસ્સિતપેમં ન હોતિ. નાધિમત્તા ભાવના હોતીતિ અધિમત્તા મેત્તાભાવના ન હોતિ; વુત્તપટિપક્ખનયેન સુક્કપક્ખો વેદિતબ્બો. અલં પણામેતુન્તિ યુત્તો પણામેતું.

અપ્પણામેન્તો ઉપજ્ઝાયો સાતિસારો હોતીતિ સદોસો હોતિ, આપત્તિં આપજ્જતિ; તસ્મા ન સમ્મા વત્તન્તો પણામેતબ્બોવ. ન સમ્માવત્તનાય ચ યાવ ચીવરરજનં તાવ વત્તે અકરિયમાને ઉપજ્ઝાયસ્સ પરિહાનિ હોતિ. તસ્મા તં અકરોન્તસ્સ નિસ્સયમુત્તકસ્સાપિ અમુત્તકસ્સાપિ આપત્તિયેવ. એકચ્ચસ્સ પત્તદાનતો પટ્ઠાય અમુત્તકનિસ્સયસ્સેવ આપત્તિ.

સદ્ધિવિહારિકા સમ્મા વત્તન્તિ, ઉપજ્ઝાયો સમ્મા ન વત્તતિ, ઉપજ્ઝાયસ્સ આપત્તિ. ઉપજ્ઝાયો સમ્મા વત્તતિ, સદ્ધિવિહારિકા સમ્મા ન વત્તન્તિ, તેસં આપત્તિ. ઉપજ્ઝાયે વત્તં સાદિયન્તે સદ્ધિવિહારિકા બહુકાપિ હોન્તિ, સબ્બેસં આપત્તિ. સચે ઉપજ્ઝાયો ‘‘મય્હં ઉપટ્ઠાકો અત્થિ, તુમ્હે અત્તનો સજ્ઝાયમનસિકારાદીસુ યોગં કરોથા’’તિ વદતિ, સદ્ધિવિહારિકાનં અનાપત્તિ. સચે ઉપજ્ઝાયો સાદિયનં વા અસાદિયનં વા ન જાનાતિ, બાલો હોતિ, સદ્ધિવિહારિકા બહુકા. તેસુ એકો વત્તસમ્પન્નો ભિક્ખુ ‘‘ઉપજ્ઝાયસ્સ કિચ્ચં અહં કરિસ્સામિ, તુમ્હે અપ્પોસ્સુક્કા વિહરથા’’તિ એવઞ્ચે અત્તનો ભારં કત્વા ઇતરે વિસ્સજ્જેતિ, તસ્સ ભારકરણતો પટ્ઠાય તેસં અનાપત્તિ.

નસમ્માવત્તનાદિકથા નિટ્ઠિતા.

રાધબ્રાહ્મણવત્થુકથા

૬૯. રાધબ્રાહ્મણવત્થુસ્મિં – કિઞ્ચાપિ આયસ્મા સારિપુત્તો ભગવતા બારાણસિયં તીહિ સરણગમનેહિ અનુઞ્ઞાતં પબ્બજ્જઞ્ચેવ ઉપસમ્પદઞ્ચ જાનાતિ, ભગવા પન તં લહુકં ઉપસમ્પદં પટિક્ખિપિત્વા ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન ગરુકં કત્વા ઉપસમ્પદં અનુઞ્ઞાતુકામો. અથસ્સ થેરો અજ્ઝાસયં વિદિત્વા ‘‘કથાહં ભન્તે તં બ્રાહ્મણં પબ્બાજેમિ ઉપસમ્પાદેમી’’તિ આહ. બુદ્ધાનઞ્હિ પરિસા અજ્ઝાસયકુસલા હોન્તિ, અયઞ્ચ બુદ્ધપરિસાય અગ્ગો.

બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેનાતિ એત્થ બ્યત્તો નામ યસ્સ સાટ્ઠકથં વિનયપિટકં વાચુગ્ગતં પવત્તતિ, તસ્મિં અસતિ યસ્સ અન્તમસો ઇદં ઞત્તિચતુત્થકમ્મવાચામત્તમ્પિ સુગ્ગહિતં હોતિ, વાચુગ્ગતં પવત્તતિ, અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે બ્યત્તો. યો પન કાસસોસસેમ્હાદિના વા ગેલઞ્ઞેન ઓટ્ઠદન્તજિવ્હાદીનં વા અસમ્પત્તિયા પરિયત્તિયં વા અકતપરિચયત્તા ન સક્કોતિ પરિમણ્ડલેહિ પદબ્યઞ્જનેહિ કમ્મવાચં સાવેતું, બ્યઞ્જનં વા પદં વા હાપેતિ, અઞ્ઞથા વા વત્તબ્બં અઞ્ઞથા વદતિ, અયં અપ્પટિબલો. તબ્બિપરીતો ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘પટિબલો’’તિ વેદિતબ્બો. સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બોતિ સઙ્ઘો જાનાપેતબ્બો. તતો પરં યં સઙ્ઘો જાનાપેતબ્બો, તં દસ્સેતું ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે’’તિઆદિમાહ.

૭૧. ઉપસમ્પન્નસમનન્તરાતિ ઉપસમ્પન્નો હુત્વા સમનન્તરા. અનાચારં આચરતીતિ પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોતિ. ઉલ્લુમ્પતુ મન્તિ ઉદ્ધરતુ મં, અકુસલા વુટ્ઠાપેત્વા કુસલે પતિટ્ઠપેતુ; સામણેરભાવા વા ઉદ્ધરિત્વા ભિક્ખુભાવે પતિટ્ઠાપેતૂતિ. અનુકમ્પં ઉપાદાયાતિ અનુદ્દયં પટિચ્ચ; મયિ અનુકપ્પં કત્વાતિ અત્થો.

૭૩. અટ્ઠિતા હોતીતિ નિચ્ચપ્પવત્તિની હોતિ. ચત્તારો નિસ્સયેતિ ચત્તારો પચ્ચયે. યસ્મા ચત્તારો પચ્ચયે નિસ્સાય અત્તભાવો પવત્તતિ, તસ્મા તે નિસ્સયાતિ વુચ્ચન્તિ.