૧. પઠમસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

પારાજિકાનન્તરસ્સ, અયં દાનિ ભવિસ્સતિ;

સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડસ્સ, અનુત્તાનત્થવણ્ણના.

૬૭૮. ઉદોસિતન્તિ ભણ્ડસાલા. માય્યો એવં અવચાતિ અય્યો મા એવં અવચ. અપિનાય્યાતિ અપિનુ અય્યા. અચ્ચાવદથાતિ અતિક્કમિત્વા વદથ; અક્કોસથાતિ વુત્તં હોતિ.

૬૭૯. ઉસ્સયવાદિકાતિ માનુસ્સયવસેન કોધુસ્સયવસેન વિવદમાના. યસ્મા પન સા અત્થતો અટ્ટકારિકા હોતિ, તસ્મા ‘‘ઉસ્સયવાદિકા નામ અડ્ડકારિકા વુચ્ચતી’’તિ પદભાજને વુત્તં. એત્થ ચ અડ્ડોતિ વોહારિકવિનિચ્છયો વુચ્ચતિ, યં પબ્બજિતા ‘‘અધિકરણ’’ન્તિપિ વદન્તિ. દુતિયં વા પરિયેસતીતિ સક્ખિં વા સહાયં વા પરિયેસતિ, દુક્કટં. ગચ્છતિ વાતિ ઉપસ્સયો વા હોતુ ભિક્ખાચારમગ્ગો વા, યત્થ ઠિતાય ‘‘અડ્ડં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તતો વોહારિકાનં સન્તિકં ગચ્છન્તિયા પદવારે પદવારે દુક્કટં. એકસ્સ આરોચેતીતિ દ્વીસુ જનેસુ યસ્સ કસ્સચિ એકસ્સ કથં યો કોચિ વોહારિકાનં આરોચેતિ. દુતિયસ્સ આરોચેતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

અયં પનેત્થ અસમ્મોહત્થાય વિત્થારકથા – યત્થ કત્થચિ અન્તમસો ભિક્ખુનુપસ્સયં આગતેપિ વોહારિકે દિસ્વા ભિક્ખુની અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા દુક્કટં. ઉપાસકો અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા થુલ્લચ્ચયં. પઠમં ઉપાસકો અત્તનો કથં આરોચેતિ, ભિક્ખુનિયા દુક્કટં. અથ સા અત્તનો કથં આરોચેતિ, થુલ્લચ્ચયં. ભિક્ખુની ઉપાસકં વદતિ – ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વંયેવ આરોચેહી’’તિ, સો અત્તનો વા કથં પઠમં આરોચેતુ ભિક્ખુનિયા વા, પઠમારોચને દુક્કટં, દુતિયારોચને થુલ્લચ્ચયં. ઉપાસકો ભિક્ખુનિં વદતિ – ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વંયેવ આરોચેહી’’તિ, એત્થાપિ એસેવ નયો.

ભિક્ખુની કપ્પિયકારકેન કથાપેતિ, તત્થ કપ્પિયકારકો વા ભિક્ખુનિયા કથં પઠમં આરોચેતુ, ઇતરો વા અત્તનો કથં, કપ્પિયકારકો વા ઉભિન્નમ્પિ કથં, ઇતરો વા ઉભિન્નમ્પિ કથં આરોચેતુ, યથા વા તથા વા આરોચિયમાને પઠમે આરોચને ભિક્ખુનિયા દુક્કટં, દુતિયે થુલ્લચ્ચયં. યથા વા તથા વા આરોચિતં પન ઉભિન્નમ્પિ કથં સુત્વા વોહારિકેહિ વિનિચ્છયે કતે અડ્ડપરિયોસાનં નામ હોતિ, તસ્મિં અડ્ડપરિયોસાને ભિક્ખુનિયા જયેપિ પરાજયેપિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે પન ગતિગતં અધિકરણં હોતિ, સુતપુબ્બં વોહારિકેહિ. અથ તે ભિક્ખુનિઞ્ચ અડ્ડકારકઞ્ચ દિસ્વાવ ‘‘તુમ્હાકં કથનકિચ્ચં નત્થિ, જાનામ મયં એત્થ પવત્તિ’’ન્તિ સયમેવ વિનિચ્છિનિત્વા દેન્તિ, એવરૂપે અડ્ડપરિયોસાનેપિ ભિક્ખુનિયા અનાપત્તિ.

પઠમં આપત્તિ એતસ્સાતિ પઠમાપત્તિકો; વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બોતિ અત્થો, તં પઠમાપત્તિકં. પદભાજને પન અધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું ‘‘સહ વત્થુજ્ઝાચારા આપજ્જતિ અસમનુભાસનાયા’’તિ વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – સહ વત્થુજ્ઝાચારા યં ભિક્ખુની આપજ્જતિ, ન તતિયાય સમનુભાસનાય, અયં પઠમમેવ સહ વત્થુજ્ઝાચારેન આપજ્જિતબ્બત્તા પઠમાપત્તિકોતિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘતો નિસ્સારેતીતિ નિસ્સારણીયો; તં નિસ્સારણીયં. પદભાજને પન અધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘમ્હા નિસ્સારીયતીતિ વુત્તં. તત્થ યં આપન્ના ભિક્ખુની સઙ્ઘતો નિસ્સારીયતિ, સો નિસ્સારણીયોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ન હિ સો એવ ધમ્મો સઙ્ઘમ્હા કેનચિ નિસ્સારીયતિ. તેન પન ધમ્મેન ભિક્ખુની નિસ્સારીયતિ, તસ્મા સો નિસ્સારેતીતિ નિસ્સારણીયો.

આકડ્ઢિયમાના ગચ્છતીતિ અડ્ડકારકમનુસ્સેહિ સયં વા આગન્ત્વા દૂતં વા પેસેત્વા એહીતિ વુચ્ચમાના વોહારિકાનં સન્તિકં ગચ્છતિ, તતો અડ્ડકારકો અત્તનો વા કથં પઠમં આરોચેતુ ભિક્ખુનિયા વા, નેવ પઠમારોચને દુક્કટં, ન દુતિયારોચને થુલ્લચ્ચયં. અમચ્ચેહિ વિનિચ્છિનિત્વા કતે અડ્ડપરિયોસાનેપિ અનાપત્તિયેવ. સચેપિ અડ્ડકારકો ભિક્ખુનિં વદતિ ‘‘મમ ચ તવ ચ કથં ત્વમેવ કથેહી’’તિ; કથેન્તિયાપિ કથં સુત્વા કતે અડ્ડપરિયોસાનેપિ અનાપત્તિયેવ.

રક્ખં યાચતીતિ ધમ્મિકં રક્ખં યાચતિ, અનાપત્તિ. ઇદાનિ યથાયાચિતા રક્ખા ધમ્મિકા હોતિ, તં દસ્સેતું અનોદિસ્સ આચિક્ખતીતિ આહ. તત્થ અતીતં આરબ્ભ અત્થિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના, અત્થિ અનોદિસ્સઆચિક્ખના, અનાગતં આરબ્ભાપિ અત્થિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના, અત્થિ અનોદિસ્સઆચિક્ખના.

કથં અતીતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ? ભિક્ખુનુપસ્સયે ગામદારકા ધુત્તાદયો વા યે કેચિ અનાચારં વા આચરન્તિ, રુક્ખં વા છિન્દન્તિ, ફલાફલં વા હરન્તિ, પરિક્ખારે વા અચ્છિન્દન્તિ. ભિક્ખુની વોહારિકે ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘અમ્હાકં ઉપસ્સયે ઇદં નામ કત’’ન્તિ વદતિ. ‘‘કેના’’તિ વુત્તે ‘‘અસુકેન ચ અસુકેન ચા’’તિ આચિક્ખતિ. એવં અતીતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ, સા ન વટ્ટતિ. તઞ્ચે સુત્વા તે વોહારિકા તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં ભિક્ખુનિયા ગીવા હોતિ. દણ્ડં ગણ્હિસ્સન્તીતિ અધિપ્પાયેપિ સતિ ગીવાયેવ હોતિ. સચે પન તસ્સ દણ્ડં ગણ્હથાતિ વદતિ, પઞ્ચમાસકમત્તે ગહિતે પારાજિકં હોતિ.

‘‘કેના’’તિ વુત્તે પન ‘‘અસુકેનાતિ વત્તું અમ્હાકં ન વટ્ટતિ, તુમ્હેયેવ જાનિસ્સથ. કેવલઞ્હિ મયં રક્ખં યાચામ, તં નો દેથ, અવહટભણ્ડઞ્ચ આહરાપેથા’’તિ વત્તબ્બં. એવં અનોદિસ્સ આચિક્ખના હોતિ, સા વટ્ટતિ. એવં વુત્તે સચેપિ તે વોહારિકા કારકે ગવેસિત્વા તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં સાપતેય્યમ્પિ ગહિતં ભિક્ખુનિયા, નેવ ગીવા ન આપત્તિ.

પરિક્ખારં હરન્તે દિસ્વા તેસં અનત્થકામતાય ચોરો ચોરોતિ વત્તુમ્પિ ન વટ્ટતિ. એવં વુત્તેપિ હિ યં તેસં દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બમ્પિ ભિક્ખુનિયા ગીવા હોતિ. અત્તનો વચનકરં પન ‘‘ઇમિના મે પરિક્ખારો ગહિતો, તં આહરાપેહિ, મા ચસ્સ દણ્ડં કરોહી’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. દાસદાસીવાપિઆદીનં અત્થાય અડ્ડં કરોન્તિ, અયં અકપ્પિયઅડ્ડો નામ, ન વટ્ટતિ.

કથં અનાગતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ? વુત્તનયેનેવ પરેહિ અનાચારાદીસુ કતેસુ ભિક્ખુની વોહારિકે એવં વદતિ ‘‘અમ્હાકં ઉપસ્સયે ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોન્તિ, રક્ખં નો દેથ આયતિં અકરણત્થાયા’’તિ. ‘‘કેન એવં કત’’ન્તિ વુત્તે ચ ‘‘અસુકેન અસુકેન ચા’’તિ આચિક્ખતિ. એવં અનાગતં આરબ્ભ ઓદિસ્સઆચિક્ખના હોતિ, સાપિ ન વટ્ટતિ. તેસઞ્હિ દણ્ડે કતે પુરિમનયેનેવ સબ્બં ભિક્ખુનિયા ગીવા. સેસં પુરિમસદિસમેવ.

સચે પન વોહારિકા ‘‘ભિક્ખુનુપસ્સયે એવરૂપં અનાચારં કરોન્તાનં ઇમં નામ દણ્ડં કરોમા’’તિ ભેરિં ચરાપેત્વા આણાય અતિટ્ઠમાને પરિયેસિત્વા દણ્ડં કરોન્તિ, ભિક્ખુનિયા નેવ ગીવા ન આપત્તિ.

યો ચાયં ભિક્ખુનીનં વુત્તો, ભિક્ખૂનમ્પિ એસેવ નયો. ભિક્ખુનોપિ હિ ઓદિસ્સઆચિક્ખના ન વટ્ટતિ. યં તથા આચિક્ખિતે દણ્ડં કરોન્તિ, સબ્બં ગીવા હોતિ. વુત્તનયેનેવ દણ્ડં ગણ્હાપેન્તસ્સ પારાજિકં. યો પન ‘‘દણ્ડં કરિસ્સન્તી’’તિ જાનન્તોપિ અનોદિસ્સ કથેતિ, તે ચ પરિયેસિત્વા દણ્ડં કરોન્તિયેવ, ન દોસો. વિહારસીમાય રુક્ખાદીનિ છિન્દન્તાનં વાસિફરસુઆદીનિ ગહેત્વા પાસાણેહિ કોટ્ટેન્તિ, ન વટ્ટતિ. સચે ધારા ભિજ્જતિ, કારાપેત્વા દાતબ્બા. ઉપધાવિત્વા તેસં પરિક્ખારે ગણ્હન્તિ, તમ્પિ ન કાતબ્બં, લહુપરિવત્તઞ્હિ ચિત્તં, થેય્યચેતનાય ઉપ્પન્નાય મૂલચ્છેજ્જમ્પિ ગચ્છેય્ય. સેસં ઉત્તાનમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સત્તરસકે પઠમસિક્ખાપદં.