૧. પારાજિકકણ્ડં (ભિક્ખુનીવિભઙ્ગવણ્ણના)

યો ભિક્ખૂનં વિભઙ્ગસ્સ, સઙ્ગહિતો અનન્તરં;

ભિક્ખુનીનં વિભઙ્ગસ્સ, તસ્સ સંવણ્ણનાક્કમો.

પત્તો યતો તતો તસ્સ, અપુબ્બપદવણ્ણનં;

કાતું પારાજિકે તાવ, હોતિ સંવણ્ણના અયં.

૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૬. તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ…પે… સાળ્હો મિગારનત્તાતિ એત્થ સાળ્હોતિ તસ્સ નામં; મિગારમાતુયા પન નત્તા હોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘મિગારનત્તા’’તિ. નવકમ્મિકન્તિ નવકમ્માધિટ્ઠાયિકં. પણ્ડિતાતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા. બ્યત્તાતિ વેય્યત્તિકેન સમન્નાગતા. મેધાવિનીતિ પાળિગ્ગહણે સતિપુબ્બઙ્ગમાય પઞ્ઞાય અત્થગ્ગહણે પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમાય સતિયા સમન્નાગતા. દક્ખાતિ છેકા; અવિરજ્ઝિત્વા સીઘં કત્તબ્બકારિનીતિ અત્થો. અનલસાતિ આલસિયવિરહિતા. તત્રુપાયાયાતિ તેસુ તેસુ કમ્મેસુ ઉપાયભૂતાય. વીમંસાયાતિ કત્તબ્બકમ્મુપપરિક્ખાય. સમન્નાગતાતિ સમ્પયુત્તા. અલં કાતુન્તિ સમત્થા તં તં કમ્મં કાતું. અલં સંવિધાતુન્તિ એવઞ્ચ એવઞ્ચ ઇદં હોતૂતિ એવં સંવિદહિતુમ્પિ સમત્થા. કતાકતં જાનિતુન્તિ કતઞ્ચ અકતઞ્ચ જાનિતું. તેતિ તે ઉભો; સા ચ સુન્દરીનન્દા સો ચ સાળ્હોતિ અત્થો. ભત્તગ્ગેતિ પરિવેસનટ્ઠાને. નિકૂટેતિ કોણસદિસં કત્વા દસ્સિતે ગમ્ભીરે. વિસ્સરો મે ભવિસ્સતીતિ વિરૂપો મે સરો ભવિસ્સતિ; વિપ્પકારસદ્દો ભવિસ્સતીતિ અત્થો. પતિમાનેન્તીતિ અપેક્ખમાના. ક્યાહન્તિ કિં અહં. જરાદુબ્બલાતિ જરાય દુબ્બલા. ચરણગિલાનાતિ પાદરોગેન સમન્નાગતા.

૬૫૭-૮. અવસ્સુતાતિ કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા; તિન્તા કિલિન્નાતિ અત્થો. પદભાજને પનસ્સ તમેવ રાગં ગહેત્વા ‘‘સારત્તા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સારત્તાતિ વત્થં વિય રઙ્ગજાતેન કાયસંસગ્ગરાગેન સુટ્ઠુ રત્તા. અપેક્ખવતીતિ તસ્સેવ રાગસ્સ વસેન તસ્મિં પુરિસે પવત્તાય અપેક્ખાય સમન્નાગતા. પટિબદ્ધચિત્તાતિ તેન રાગેન તસ્મિં પુરિસે બન્ધિત્વા ઠપિતચિત્તા વિય. એસ નયો દુતિયપદવિભઙ્ગેપિ. પુરિસપુગ્ગલસ્સાતિ પુરિસસઙ્ખાતસ્સ પુગ્ગલસ્સ. અધક્ખકન્તિ અક્ખકાનં અધો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલાનં ઉપરિ. પદભાજને પન પદપટિપાટિયા એવ ‘‘હેટ્ઠક્ખકં ઉપરિજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ ચ ઉબ્ભકપ્પરમ્પિ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલેનેવ સઙ્ગહિતં. સેસં મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. પુરિમાયો ઉપાદાયાતિ સાધારણપારાજિકેહિ પારાજિકાયો ચતસ્સો ઉપાદાયાતિ અત્થો. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાતિ ઇદં પન ઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્તં, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં.

૬૫૯. એવં ઉદ્દિટ્ઠસિક્ખાપદં પદાનુક્કમેન વિભજિત્વા ઇદાનિ અવસ્સુતાદિભેદેન આપત્તિભેદં દસ્સેતું ‘‘ઉભતોઅવસ્સુતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઉભતોઅવસ્સુતેતિ ઉભતોઅવસ્સવે; ભિક્ખુનિયા ચેવ પુરિસસ્સ ચ કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતભાવે સતીતિ અત્થો. કાયેન કાયં આમસતીતિ ભિક્ખુની યથાપરિચ્છિન્નેન કાયેન પુરિસસ્સ યંકિઞ્ચિ કાયં પુરિસો વા યેન કેનચિ કાયેન ભિક્ખુનિયા યથાપરિચ્છિન્નં કાયં આમસતિ, ઉભયથાપિ ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. કાયેન કાયપટિબદ્ધન્તિ વુત્તપ્પકારેનેવ અત્તનો કાયેન પુરિસસ્સ કાયપટિબદ્ધં. આમસતીતિ એત્થ સયં વા આમસતુ, તસ્સ વા આમસનં સાદિયતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. કાયપટિબદ્ધેન કાયન્તિ અત્તનો વુત્તપ્પકારકાયપટિબદ્ધેન પુરિસસ્સ કાયં. આમસતીતિ ઇધાપિ સયં વા આમસતુ, તસ્સ વા આમસનં સાદિયતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. અવસેસપદેસુપિ ઇમિનાવ નયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સચે પન ભિક્ખુ ચેવ ભિક્ખુની ચ હોતિ, તત્ર ચે ભિક્ખુની આમસતિ, ભિક્ખુ નિચ્ચલો હુત્વા ચિત્તેન સાદિયતિ, ભિક્ખુ આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. સચે ભિક્ખુ આમસતિ, ભિક્ખુની નિચ્ચલા હુત્વા ચિત્તેનેવ અધિવાસેતિ, કાયઙ્ગં અચોપયમાનાપિ પારાજિકક્ખેત્તે પારાજિકેન, થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તે થુલ્લચ્ચયેન, દુક્કટક્ખેત્તે દુક્કટેન કારેતબ્બા. કસ્મા? ‘‘કાયસંસગ્ગં સાદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા. અયં અટ્ઠકથાસુ વિનિચ્છયો. એવં પન સતિ કિરિયાસમુટ્ઠાનતા ન દિસ્સતિ, તસ્મા તબ્બહુલનયેન સા વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

૬૬૦. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકાનં ઉપરિ. અધોજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલાનં હેટ્ઠા. એત્થ ચ અધોકપ્પરમ્પિ અધોજાણુમણ્ડલેનેવ સઙ્ગહિતં.

૬૬૨. એકતોઅવસ્સુતેતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ એકતોતિ અવિસેસેન વુત્તં, તથાપિ ભિક્ખુનિયા એવ અવસ્સુતે સતિ અયં આપત્તિભેદો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

તત્રાયં આદિતો પટ્ઠાય વિનિચ્છયો – ભિક્ખુની કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા, પુરિસોપિ તથેવ. અધક્ખકે ઉબ્ભજાણુમણ્ડલે કાયપ્પદેસે કાયસંસગ્ગસાદિયને સતિ ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગરાગો, પુરિસસ્સ મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા સુદ્ધચિત્તં વા હોતુ, થુલ્લચ્ચયમેવ. ભિક્ખુનિયા મેથુનરાગો, પુરિસસ્સ કાયસંસગ્ગરાગો વા મેથુનરાગો વા ગહેસ્સિતપેમં વા સુદ્ધચિત્તં વા હોતુ, દુક્કટં. ભિક્ખુનિયા ગેહસ્સિતપેમં, પુરિસસ્સ વુત્તેસુ ચતૂસુ યં વા તં વા હોતુ, દુક્કટમેવ. ભિક્ખુનિયા સુદ્ધચિત્તં, પુરિસસ્સ વુત્તેસુ ચતૂસુ યં વા તં વા હોતુ, અનાપત્તિ.

સચે પન ભિક્ખુ ચેવ હોતિ ભિક્ખુની ચ ઉભિન્નં કાયસંસગ્ગરાગો, ભિક્ખુસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, ભિક્ખુનિયા પારાજિકં. ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગરાગો, ભિક્ખુસ્સ મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા, ભિક્ખુનિયા થુલ્લચ્ચયં, ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં. ઉભિન્નં મેથુનરાગો વા ગેહસ્સિતપેમં વા, ઉભિન્નમ્પિ દુક્કટમેવ. યસ્સ યત્થ સુદ્ધચિત્તં, તસ્સ તત્થ અનાપત્તિ. ઉભિન્નમ્પિ સુદ્ધચિત્તં, ઉભિન્નમ્પિ અનાપત્તિ.

૬૬૩. અનાપત્તિ અસઞ્ચિચ્ચાતિઆદીસુ વિરજ્ઝિત્વા વા આમસન્તિયા અઞ્ઞવિહિતાય વા ‘‘અયં પુરિસો વા ઇત્થી વા’’તિ અજાનન્તિયા વા તેન ફુટ્ઠાયપિ તં ફસ્સં અસાદિયન્તિયા વા આમસનેપિ સતિ અનાપત્તિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.

પઠમપારાજિકં.

૨. દુતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૬૪. દુતિયે પારાજિકે – કચ્ચિ નો સાતિ કચ્ચિ નુ સા. અવણ્ણોતિ અગુણો. અકિત્તીતિ નિન્દા. અયસોતિ પરિવારવિપત્તિ; પરમ્મુખગરહા વા.

૬૬૫. વજ્જપટિચ્છાદિકાતિ ઇદમ્પિ ઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્તમેવ, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

૬૬૬. સા વા આરોચેતીતિ યા પારાજિકં આપન્ના, સા સયં આરોચેતિ. અટ્ઠન્નં પારાજિકાનં અઞ્ઞતરન્તિ ભિક્ખૂહિ સાધારણાનં ચતુન્નં અસાધારણાનઞ્ચ ચતુન્નમેવ અઞ્ઞતરં. ઇદઞ્ચ પારાજિકં પચ્છા પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ‘‘અટ્ઠન્ન’’ન્તિ વિભઙ્ગે વુત્તં. પુરિમેન પન સદ્ધિં યુગળત્તા ઇમસ્મિં ઓકાસે ઠપિતન્તિ વેદિતબ્બં. ધુરં નિક્ખિત્તમત્તેતિ ધુરે નિક્ખિત્તમત્તે. વિત્થારકથા પનેત્થ સપ્પાણકવગ્ગમ્હિ દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તત્ર હિ પાચિત્તિયં, ઇધ પારાજિકન્તિ અયમેવ વિસેસો. સેસં તાદિસમેવ. વજ્જપટિચ્છાદિકાતિ ઇદમ્પિઇમિસ્સા પારાજિકાય નામમત્થામેવ, તસ્મા પદભાજને ન વિચારિતં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

દુતિયપારાજિકં.

૩. તતિયપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૬૯. તતિયે – ધમ્મેનાતિ ભૂતેન વત્થુના. વિનયેનાતિ ચોદેત્વા સારેત્વા. પદભાજનં પનસ્સ ‘‘યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન ઉક્ખિત્તો સુઉક્ખિત્તો હોતી’’તિ ઇમંઅધિપ્પાયમત્તં દસ્સેતું વુત્તં. સત્થુસાસનેનાતિ ઞત્તિસમ્પદાય ચેવ અનુસાવનસમ્પદાય ચ. પદભાજને પનસ્સ ‘‘જિનસાસનેન બુદ્ધસાસનેના’’તિ વેવચનમત્તમેવ વુત્તં. સઙ્ઘં વા ગણં વાતિઆદીસુ યેન સઙ્ઘેન કમ્મં કતં, તં સઙ્ઘં વા તત્થ સમ્બહુલપુગ્ગલસઙ્ખાતં ગણં વા, એકપુગ્ગલં વા તં કમ્મં વા ન આદિયતિ, ન અનુવત્તતિ, ન તત્થ આદરં જનેતીતિ અત્થો. સમાનસંવાસકા ભિક્ખૂ વુચ્ચન્તિ સહાયા, સો તેહિ સદ્ધિં નત્થીતિ એત્થ ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ અયં તાવ સંવાસો; સમાનો સંવાસો એતેસન્તિ સમાનસંવાસકા.એવરૂપા ભિક્ખૂ ભિક્ખુસ્સ તસ્મિં સંવાસે સહ અયનભાવેન સહાયાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇદાનિ યેન સંવાસેન તે સમાનસંવાસકાતિ વુત્તા, સો સંવાસો તસ્સ ઉક્ખિત્તકસ્સ તેહિ સદ્ધિં નત્થિ. યેહિ ચ સદ્ધિં તસ્સ સો સંવાસો નત્થિ, ન તેન તે ભિક્ખૂ અત્તનો સહાયા કતા હોન્તિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘સમાનસંવાસકા ભિક્ખૂ વુચ્ચન્તિ સહાયા, સો તેહિ સદ્ધિં નત્થિ, તેન વુચ્ચતિ અકતસહાયો’’તિ. સેસં સઙ્ઘભેદસિક્ખાપદાદીસુ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનત્થમેવ.

સમનુભાસનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

તતિયપારાજિકં.

૪. ચતુત્થપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૭૫. ચતુત્થે – અવસ્સુતાતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. પુરિસપુગ્ગલસ્સ હત્થગ્ગહણં વાતિઆદીસુ પન યં પુરિસપુગ્ગલેન હત્થે ગહણં કતં, તં પુરિસપુગ્ગલસ્સ હત્થગ્ગહણન્તિ વુત્તં. એસેવ નયો સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણેપિ. હત્થગ્ગહણન્તિ એત્થ ચ હત્થગ્ગહણઞ્ચ અઞ્ઞમ્પિ અપારાજિકક્ખેત્તે ગહણઞ્ચ એકજ્ઝં કત્વા હત્થગ્ગહણન્તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘હત્થગ્ગહણં વા સાદિયેય્યાતિ હત્થો નામ કપ્પરં ઉપાદાય યાવ અગ્ગનખા, એતસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાય ઉબ્ભક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં ગહણં સાદિયતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ અસદ્ધમ્મોતિ કાયસંસગ્ગો વેદિતબ્બો, ન મેથુનધમ્મો. ન હિ મેથુનસ્સ સામન્તા થુલ્લચ્ચયં હોતિ. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલો કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જિતુન્તિ વચનમ્પિ ચેત્થ સાધકં.

‘‘તિસ્સિત્થિયો મેથુનં તં ન સેવે,

તયો પુરિસે તયો ચ અનરિયપણ્ડકે;

ન ચાચરે મેથુનં બ્યઞ્જનસ્મિં,

છેજ્જા સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા;

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);

ઇમાય પરિવારે વુત્તાય સેદમોચકગાથાય વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન; મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તા. પરિવારેયેવ હિ ‘‘મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગો જાનિતબ્બો’’તિ ‘‘વણ્ણાવણ્ણો કાયસંસગ્ગો દુટ્ઠુલ્લવાચા અત્તકામપારિચરિયાગમનુપ્પાદન’’ન્તિ એવં સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગોતિ વુત્તાનિ. તસ્મા કાયસંસગ્ગો મેથુનધમ્મસ્સ પુબ્બભાગત્તા પચ્ચયો હોતિ. ઇતિ છેજ્જા સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ એત્થ ઇમિના પરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એતેનુપાયેન સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અપિચ ‘‘સઙ્કેતં વા ગચ્છેય્યા’’તિ એતસ્સ પદભાજને ‘‘ઇત્થન્નામં આગચ્છા’’તિ. એવંનામકં ઠાનં આગચ્છાતિ અત્થો.

૬૭૬. અટ્ઠમં વત્થું પરિપૂરેન્તી અસ્સમણી હોતીતિ અનુલોમતો વા પટિલોમતો વા એકન્તરિકાય વા યેન તેન નયેન અટ્ઠમં વત્થું પરિપૂરેન્તીયેવ અસ્સમણી હોતિ. યા પન એકં વા વત્થું સત્ત વા વત્થૂનિ સતક્ખત્તુમ્પિ પૂરેતિ, નેવ અસ્સમણી હોતિ. આપન્ના આપત્તિયો દેસેત્વા મુચ્ચતિ. અપિચેત્થ ગણનૂપિકા આપત્તિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થાપત્તિ દેસિતા ગણનૂપિકા, અત્થાપત્તિ દેસિતા ન ગણનૂપિકા’’તિ. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઇદાનિ નાપજ્જિસ્સામીતિ ધુરનિક્ખેપં કત્વા દેસિતા ગણનૂપિકા દેસિતગણનં ઉપેતિ પારાજિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ. તસ્મા યા એકં આપન્ના ધુરનિક્ખેપં કત્વા દેસેત્વા પુન કિલેસવસેન આપજ્જતિ, પુન દેસેતિ, એવં અટ્ઠ વત્થૂનિ પૂરેન્તીપિ પારાજિકા ન હોતિ. યા પન આપજ્જિત્વા પુનપિ અઞ્ઞં વત્થું આપજ્જિસ્સામીતિ સઉસ્સાહાવ દેસેતિ, તસ્સા સા આપત્તિ નગણનૂપિકા, દેસિતાપિ અદેસિતા હોતિ, દેસિતગણનં ન ગચ્છતિ, પારાજિકસ્સેવ અઙ્ગં હોતિ. અટ્ઠમે વત્થુમ્હિ પરિપુણ્ણમત્તે પારાજિકા હોતિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

ધુરનિક્ખેપસમુટ્ઠાનં – કાયવાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનન્તિ.

ચતુત્થપારાજિકં.

ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્માતિ ભિક્ખૂ આરબ્ભ પઞ્ઞત્તા સાધારણા ચત્તારો ઇમે ચ ચત્તારોતિ એવં પાતિમોક્ખુદ્દેસમગ્ગેન ઉદ્દિટ્ઠા ખો અય્યાયો અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્માતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં મહાવિભઙ્ગે વુત્તનયમેવાતિ.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે

પારાજિકકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પારાજિકકણ્ડં નિટ્ઠિતં.