૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. સેનાસનવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે – અનાદિયન્તોતિ તસ્સા વચનં અગણ્હન્તો. દારકસ્સ બાહું આકોટેસીતિ ઉક્ખિત્તં ફરસું નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તો મનુસ્સાનં ચક્ખુવિસયાતીતે મહારાજસન્તિકા લદ્ધે રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાને નિપન્નસ્સ દારકસ્સ બાહું થનમૂલેયેવ છિન્દિ. ન ખો મેતં પતિરૂપન્તિઆદિમ્હિ અયં સઙ્ખેપવણ્ણના – હિમવન્તે કિર પક્ખદિવસેસુ દેવતાસન્નિપાતો હોતિ, તત્થ રુક્ખધમ્મં પુચ્છન્તિ – ‘‘ત્વં રુક્ખધમ્મે ઠિતા ન ઠિતા’’તિ? રુક્ખધમ્મો નામ રુક્ખે છિજ્જમાને રુક્ખદેવતાય મનોપદોસસ્સ અકરણં. તત્થ યા દેવતા રુક્ખધમ્મે અટ્ઠિતા હોતિ, સા દેવતાસન્નિપાતં પવિસિતું ન લભતિ. ઇતિ સા દેવતા ઇમઞ્ચ રુક્ખધમ્મે અટ્ઠાનપચ્ચયં આદીનવં અદ્દસ, ભગવતો ચ સમ્મુખા સુતપુબ્બધમ્મદેસનાનુસારેન તથાગતસ્સ છદ્દન્તાદિકાલે પુબ્બચરિતં અનુસ્સરિ. તેનસ્સા એતદહોસિ – ‘‘ન ખો મેતં પતિરૂપં…પે… વોરોપેય્ય’’ન્તિ. યંનૂનાહં ભગવતો એતમત્થં આરોચેય્યન્તિ ઇદં પનસ્સા ‘‘અયં ભિક્ખુ સપિતિકો પુત્તો, અદ્ધા ભગવા ઇમં ઇમસ્સ અજ્ઝાચારં સુત્વા મરિયાદં બન્ધિસ્સતિ, સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયા અહોસિ. સચજ્જ ત્વં દેવતેતિ સચે અજ્જ ત્વં દેવતે. પસવેય્યાસીતિ જનેય્યાસિ ઉપ્પાદેય્યાસિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ભગવા તં દેવતં સઞ્ઞાપેન્તો –

‘‘યો વે ઉપ્પતિતં કોધં, રથં ભન્તંવ વારયે;

તમહં સારથિં બ્રૂમિ, રસ્મિગ્ગાહો ઇતરો જનો’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૨);

ઇમં ગાથમભાસિ. ગાથાપરિયોસાને સા દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. પુન ભગવા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો –

‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં, વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ;

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં, ઉરગો જિણ્ણમિવત્તચં પુરાણ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧);

ઇમં ગાથમભાસિ. તત્ર પઠમગાથા ધમ્મપદે સઙ્ગહં આરુળ્હા, દુતિયા સુત્તનિપાતે, વત્થુ પન વિનયેતિ. અથ ભગવા ધમ્મં દેસેન્તોયેવ તસ્સા દેવતાય વસનટ્ઠાનં આવજ્જન્તો પતિરૂપં ઠાનં દિસ્વા ‘‘ગચ્છ, દેવતે, અસુકસ્મિં ઓકાસે રુક્ખો વિવિત્તો, તસ્મિં ઉપગચ્છા’’તિ આહ. સો કિર રુક્ખો ન આળવિરટ્ઠે, જેતવનસ્સ અન્તોપરિક્ખેપે, યસ્સ દેવપુત્તસ્સ પરિગ્ગહો અહોસિ, સો ચુતો; તસ્મા ‘‘વિવિત્તો’’તિ વુત્તો. તતો પટ્ઠાય ચ પન સા દેવતા સમ્માસમ્બુદ્ધતો લદ્ધપરિહારા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા અહોસિ. યદા દેવતાસમાગમો હોતિ, તદા મહેસક્ખદેવતાસુ આગચ્છન્તીસુ અઞ્ઞા અપ્પેસક્ખા દેવતા યાવ મહાસમુદ્દચક્કવાળપબ્બતા તાવ પટિક્કમન્તિ. અયં પન અત્તનો વસનટ્ઠાને નિસીદિત્વાવ ધમ્મં સુણાતિ. યમ્પિ પઠમયામે ભિક્ખૂ પઞ્હં પુચ્છન્તિ, મજ્ઝિમયામે દેવતા, તં સબ્બં તત્થેવ નિસીદિત્વા સુણાતિ. ચત્તારો ચ મહારાજાનોપિ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં આગન્ત્વા ગચ્છન્તા તં દેવતં દિસ્વાવ ગચ્છન્તિ.

૯૦. ભૂતગામપાતબ્યતાયાતિ એત્થ ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ ભૂતા; જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો. ગામોતિ રાસિ; ભૂતાનં ગામોતિ ભૂતગામો; ભૂતા એવ વા ગામો ભૂતગામો; પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. પાતબ્યસ્સ ભાવો પાતબ્યતા; છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો. તસ્સા ભૂતગામપાતબ્યતાય; નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, ભૂતગામપાતબ્યતાહેતુ, ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

૯૧. ઇદાનિ તં ભૂતગામં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાનીતિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતગામો નામાતિ ભૂતગામં ઉદ્ધરિત્વા યસ્મિં સતિ ભૂતગામો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચ બીજજાતાની’’તિ આહાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીનિ ન સમેન્તિ. ન હિ મૂલબીજાદીનિ મૂલાદીસુ જાયન્તિ, મૂલાદીસુ જાયમાનાનિ પન તાનિ બીજાકતાનિ, તસ્મા એવમેત્થ વણ્ણના વેદિતબ્બા – ભૂતગામો નામાતિ વિભજિતબ્બપદં. પઞ્ચાતિ તસ્સ વિભાગપરિચ્છેદો. બીજજાતાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તસ્સત્થો – બીજેહિ જાતાનિ બીજજાતાનિ; રુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. અપરો નયો – બીજાનિ ચ તાનિ વિજાતાનિ ચ પસૂતાનિ નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનીતિ બીજજાતાનિ. એતેન અલ્લવાલિકાદીસુ ઠપિતાનં નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનં સિઙ્ગિવેરાદીનં સઙ્ગહો કતો હોતિ.

ઇદાનિ યેહિ બીજેહિ જાતત્તા રુક્ખાદીનિ બીજજાતાનીતિ વુત્તાનિ, તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘મૂલબીજ’’ન્તિઆદિમાહ. તેસં ઉદ્દેસો પાકટો એવ. નિદ્દેસે યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલે જાયન્તિ મૂલે સઞ્જાયન્તીતિ એત્થ બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતં, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ આલુવકસેરુકમલુપ્પલપુણ્ડરીકકુવલયકન્દપાટલિમૂલાદિભેદે મૂલે ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ, તાનિ યમ્હિ મૂલે જાયન્તિ ચેવ સઞ્જાયન્તિ ચ તઞ્ચ, પાળિયં વુત્તં હલિદ્દાદિ ચ સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામ. એસેવ નયો ખન્ધબીજાદીસુ. યેવાપનકખન્ધબીજેસુ પનેત્થ અમ્બાટકઇન્દસાલનુહીપાળિભદ્દકણિકારાદીનિ ખન્ધબીજાનિ, અમૂલવલ્લિ ચતુરસ્સવલ્લિકણવીરાદીનિ ફળુબીજાનિ મકચિસુમનજયસુમનાદીનિ અગ્ગબીજાનિ, અમ્બજમ્બૂપનસટ્ઠિઆદીનિ બીજબીજાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

૯૨. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ તત્થ સઞ્ઞાવસેન આપત્તાનાપત્તિભેદં પાતબ્યતાભેદઞ્ચ દસ્સેન્તો બીજે બીજસઞ્ઞીતિઆદિમાહ. તત્થ યથા ‘‘સાલીનં ચેપિ ઓદનં ભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૬) સાલિતણ્ડુલાનં ઓદનો ‘‘સાલીનં ઓદનો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બીજતો સમ્ભૂતો ભૂતગામો ‘‘બીજ’’ન્તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. યં પન ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૦) વુત્તં ભૂતગામપરિમોચનં કત્વા ઠપિતં બીજં, તં દુક્કટવત્થુ. અથ વા યદેતં ‘‘ભૂતગામો નામા’’તિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગસ્સ આદિપદં, તેન સદ્ધિં યોજેત્વા યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતિ, તસ્મિં બીજે બીજસઞ્ઞી સત્થકાદીનિ ગહેત્વા સયં વા છિન્દતિ અઞ્ઞેન વા છેદાપેતિ, પાસાણાદીનિ ગહેત્વા સયં વા ભિન્દતિ અઞ્ઞેન વા ભેદાપેતિ, અગ્ગિં ઉપસંહરિત્વા સયં વા પચતિ અઞ્ઞેન વા પચાપેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. યથારુતં પન ગહેત્વા ભૂતગામવિનિમુત્તસ્સ બીજસ્સ છિન્દનાદિભેદાય પાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ન વત્તબ્બં.

અયઞ્હેત્થ વિનિચ્છયકથા – ભૂતગામં વિકોપેન્તસ્સ પાચિત્તિયં ભૂતગામપરિમોચિતં પઞ્ચવિધમ્પિ બીજગામં વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં. બીજગામભૂતગામો નામેસ અત્થિ ઉદકટ્ઠો, અત્થિ થલટ્ઠો. તત્થ ઉદકટ્ઠો સાસપમત્તિકા તિલબીજકાદિભેદા સપણ્ણિકા અપણ્ણિકા ચ સબ્બા સેવાલજાતિ અન્તમસો ઉદકપપ્પટકં ઉપાદાય ‘‘ભૂતગામો’’તિ વેદિતબ્બો. ઉદકપપ્પટકો નામ ઉપરિ થદ્ધો ફરુસવણ્ણો, હેટ્ઠા મુદુ નીલવણ્ણો હોતિ. તત્થ યસ્સ સેવાલસ્સ મૂલં ઓરૂહિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતં, તસ્સ પથવી ઠાનં. યો ઉદકે સઞ્ચરતિ, તસ્સ ઉદકં. પથવિયં પતિટ્ઠિતં યત્થ કત્થચિ વિકોપેન્તસ્સ ઉદ્ધરિત્વા વા ઠાનન્તરં સઙ્કામેન્તસ્સ પાચિત્તિયં. ઉદકે સઞ્ચરન્તં વિકોપેન્તસ્સેવ પાચિત્તિયં. હત્થેહિ પન ઇતો ચિતો ચ વિયૂહિત્વા ન્હાયિતું વટ્ટતિ, સકલઞ્હિ ઉદકં તસ્સ ઠાનં. તસ્મા ન સો એત્તાવતા ઠાનન્તરં સઙ્કામિતો હોતિ. ઉદકતો પન ઉદકેન વિના સઞ્ચિચ્ચ ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ઉદકેન સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા પુન ઉદકે પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. પરિસ્સાવનન્તરેન નિક્ખમતિ, કપ્પિયં કારાપેત્વાવ ઉદકં પરિભુઞ્જિતબ્બં. ઉપ્પલિનીપદુમિનીઆદીનિ જલજવલ્લિતિણાનિ ઉદકતો ઉદ્ધરન્તસ્સ વા તત્થેવ વિકોપેન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં. પરેહિ ઉપ્પાટિતાનિ વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં. તાનિ હિ બીજગામે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તિલબીજકસાસપમત્તકસેવાલોપિ ઉદકતો ઉદ્ધતો અમિલાતો અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ ‘‘અનન્તકતિલબીજકઉદકપપ્પટકાદીનિ દુક્કટવત્થુકાની’’તિ વુત્તં, તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સમ્પુણ્ણભૂતગામો ન હોતિ, તસ્મા દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ ન સમેતિ, ભૂતગામે હિ પાચિત્તિયં, બીજગામે દુક્કટં વુત્તં. અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામ તતિયો કોટ્ઠાસો નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાસુ આગતો. અથ એતં બીજગામસઙ્ગહં ગચ્છિસ્સતીતિ, તમ્પિ ન યુત્તં, અભૂતગામમૂલત્તા તાદિસસ્સ બીજગામસ્સાતિ. અપિચ ‘‘ગરુકલહુકેસુ ગરુકે ઠાતબ્બ’’ન્તિ એતં વિનયલક્ખણં.

થલટ્ઠે – છિન્નરુક્ખાનં અવસિટ્ઠો હરિતખાણુ નામ હોતિ. તત્થ કકુધકરઞ્જપિયઙ્ગુપનસાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં વડ્ઢતિ, સો ભૂતગામેન સઙ્ગહિતો. તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં ન વડ્ઢતિ, સો બીજગામેન સઙ્ગહિતો. કદલિયા પન અફલિતાય ખાણુ ભૂતગામેન સઙ્ગહિતો, ફલિતાય બીજગામેન. કદલી પન ફલિતા યાવ નીલપણ્ણા, તાવ ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા, તથા ફલિતો વેળુ. યદા પન અગ્ગતો પટ્ઠાય સુસ્સતિ, તદા બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ. કતરબીજગામેન? ફળુબીજગામેન. કિં તતો નિબ્બત્તતિ? ન કિઞ્ચિ. યદિ હિ નિબ્બત્તેય્ય, ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્ય. ઇન્દસાલાદિરુક્ખે છિન્દિત્વા રાસિં કરોન્તિ, કિઞ્ચાપિ રાસિકતદણ્ડકેહિ રતનપ્પમાણાપિ સાખા નિક્ખમન્તિ, બીજગામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તત્થ મણ્ડપત્થાય વા વતિઅત્થાય વા વલ્લિઆરોપનત્થાય વા ભૂમિયં નિખણન્તિ, મૂલેસુ ચેવ પણ્ણેસુ ચ નિગ્ગતેસુ પુન ભૂતગામસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. મૂલમત્તેસુ પન પણ્ણમત્તેસુ વા નિગ્ગતેસુ બીજગામેન સઙ્ગહિતા એવ.

યાનિ કાનિચિ બીજાનિ પથવિયં વા ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા ઠપિતાનિ, કપાલાદીસુ વા અલ્લપંસું પક્ખિપિત્વા નિક્ખિત્તાનિ હોન્તિ, સબ્બાનિ મૂલમત્તે પણ્ણમત્તે વા નિગ્ગતેપિ બીજાનિયેવ. સચેપિ મૂલાનિ ચ ઉપરિ અઙ્કુરો ચ નિગ્ગચ્છતિ, યાવ અઙ્કુરો હરિતો ન હોતિ, તાવ બીજાનિયેવ. મુગ્ગાદીનં પન પણ્ણેસુ ઉટ્ઠિતેસુ વીહિઆદીનં વા અઙ્કુરે હરિતે નીલપણ્ણવણ્ણે જાતે ભૂતગામસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તાલટ્ઠીનં પઠમં સૂકરદાઠા વિય મૂલં નિગ્ગચ્છતિ. નિગ્ગતેપિ યાવ ઉપરિ પત્તવટ્ટિ ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ બીજગામોયેવ. નાળિકેરસ્સ તચં ભિન્દિત્વા દન્તસૂચિ વિય અઙ્કુરો નિગ્ગચ્છતિ, યાવ મિગસિઙ્ગસદિસા નીલપત્તવટ્ટિ ન હોતિ, તાવ બીજગામોયેવ. મૂલે અનિગ્ગતેપિ તાદિસાય પત્તવટ્ટિયા જાતાય અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

અમ્બટ્ઠિઆદીનિ વીહિઆદીહિ વિનિચ્છિનિતબ્બાનિ. વન્દાકા વા અઞ્ઞા વા યા કાચિ રુક્ખે જાયિત્વા રુક્ખં ઓત્થરતિ, રુક્ખોવ તસ્સા ઠાનં, તં વિકોપેન્તસ્સ વા તતો ઉદ્ધરન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં. એકા અમૂલિકા લતા હોતિ, અઙ્ગુલિવેઠકો વિય વનપ્પગુમ્બદણ્ડકે વેઠેતિ, તસ્સાપિ અયમેવ વિનિચ્છયો. ગેહમુખપાકારવેદિકાચેતિયાદીસુ નીલવણ્ણો સેવાલો હોતિ, યાવ દ્વે તીણિ પત્તાનિ ન સઞ્જાયન્તિ તાવ અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતિ. પત્તેસુ જાતેસુ પાચિત્તિયવત્થુ. તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ સુધાલેપમ્પિ દાતું ન વટ્ટતિ. અનુપસમ્પન્નેન લિત્તસ્સ ઉપરિસ્નેહલેપો દાતું વટ્ટતિ. સચે નિદાઘસમયે સુક્ખસેવાલો તિટ્ઠતિ, તં સમ્મુઞ્જનીઆદીહિ ઘંસિત્વા અપનેતું વટ્ટતિ. પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલો દુક્કટવત્થુ, અન્તો અબ્બોહારિકો. દન્તકટ્ઠપૂવાદીસુ કણ્ણકમ્પિ અબ્બોહારિકમેવ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સચે ગેરુકપરિકમ્મકતા ભિત્તિ કણ્ણકિતા હોતિ, ચોળકં તેમેત્વા પીળેત્વા પમજ્જિતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૬૬).

પાસાણજાતિપાસાણદદ્દુસેવાલસેલેય્યકાદીનિ અહરિતવણ્ણાનિ અપત્તકાનિ ચ દુક્કટવત્થુકાનિ. અહિચ્છત્તકં યાવ મકુળં હોતિ, તાવ દુક્કટવત્થુ. પુપ્ફિતકાલતો પટ્ઠાય અબ્બોહારિકં. અલ્લરુક્ખતો પન અહિચ્છત્તકં ગણ્હન્તો રુક્ખત્તચં વિકોપેતિ, તસ્મા તત્થ પાચિત્તિયં. રુક્ખપપ્પટિકાયપિ એસેવ નયો. યા પન ઇન્દસાલકકુધાદીનં પપ્પટિકા રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતિ, તં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. નિય્યાસમ્પિ રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા ઠિતં સુક્ખરુક્ખે વા લગ્ગં ગણ્હિતું વટ્ટતિ. અલ્લરુક્ખતો ન વટ્ટતિ. લાખાયપિ એસેવ નયો. રુક્ખં ચાલેત્વા પણ્ડુપલાસં વા પરિણતકણિકારાદિપુપ્ફં વા પાતેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. હત્થકુક્કુચ્ચેન મુદુકેસુ ઇન્દસાલનુહીખન્ધાદીસુ વા તત્થજાતકતાલપણ્ણાદીસુ વા અક્ખરં છિન્દન્તસ્સાપિ એસેવ નયો.

સામણેરાનં પુપ્ફં ઓચિનન્તાનં સાખં ઓનામેત્વા દાતું વટ્ટતિ. તેહિ પન પુપ્ફેહિ પાનીયં ન વાસેતબ્બં. પાનીયવાસત્થિકેન સામણેરં ઉક્ખિપિત્વા ઓચિનાપેતબ્બાનિ. ફલસાખાપિ અત્તના ખાદિતુકામેન ન ઓનામેતબ્બા. સામણેરં ઉક્ખિપિત્વા ફલં ગાહાપેતબ્બં. યંકિઞ્ચિ ગચ્છં વા લતં વા ઉપ્પાટેન્તેહિ સામણેરેહિ સદ્ધિં ગહેત્વા આકડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ. તેસં પન ઉસ્સાહજનનત્થં અનાકડ્ઢન્તેન કડ્ઢનાકારં દસ્સેન્તેન વિય અગ્ગે ગહેતું વટ્ટતિ. યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતિ, તેસં સાખં મક્ખિકાબીજનાદીનં અત્થાય કપ્પિયં અકારાપેત્વા ગહિતં તચે વા પત્તે વા અન્તમસો નખેનપિ વિલિખન્તસ્સ દુક્કટં. અલ્લસિઙ્ગિવેરાદીસુપિ એસેવ નયો. સચે પન કપ્પિયં કારાપેત્વા સીતલે પદેસે ઠપિતસ્સ મૂલં સઞ્જાયતિ, ઉપરિભાગે છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચે અઙ્કુરો જાયતિ, હેટ્ઠાભાગે છિન્દિતું વટ્ટતિ. મૂલે ચ નીલઙ્કુરે ચ જાતે ન વટ્ટતિ.

છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો સમ્મુઞ્જનોસલાકાયપિ તિણાનિ છિન્દિસ્સામીતિ ભૂમિં સમ્મજ્જન્તો સયં વા છિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા છેદાપેતિ. ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો ચઙ્કમન્તોપિ છિજ્જનકં છિજ્જતુ, ભિજ્જનકં ભિજ્જતુ, ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામીતિ સઞ્ચિચ્ચ પાદેહિ અક્કમન્તો તિણવલ્લિઆદીનિ સયં વા ભિન્દતિ અઞ્ઞેન વા ભેદાપેતિ. સચેપિ હિ તિણં વા લતં વા ગણ્ઠિં કરોન્તસ્સ ભિજ્જતિ, ગણ્ઠિપિ ન કાતબ્બો. તાલરુક્ખાદીસુ પન ચોરાનં અનારુહનત્થાય દારુમક્કટકં આકોટેન્તિ, કણ્ટકે બન્ધન્તિ, ભિક્ખુસ્સ એવં કાતું ન વટ્ટતિ. સચે દારુમક્કટકો રુક્ખે અલ્લીનમત્તોવ હોતિ, રુક્ખં ન પીળેતિ, વટ્ટતિ. ‘‘રુક્ખં છિન્દ, લતં છિન્દ, કન્દં વા મૂલં વા ઉપ્પાટેહી’’તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ, અનિયામિતત્તા. નિયામેત્વા પન ‘‘ઇમં રુક્ખં છિન્દા’’તિઆદિ વત્તું ન વટ્ટતિ. નામં ગહેત્વાપિ ‘‘અમ્બરુક્ખં ચતુરસ્સવલ્લિં આલુવકન્દં મુઞ્જતિણં અસુકરુક્ખચ્છલ્લિં છિન્દ ભિન્દ ઉપ્પાટેહી’’તિઆદિવચનમ્પિ અનિયામિતમેવ હોતિ. ‘‘ઇમં અમ્બરુક્ખ’’ન્તિઆદિવચનમેવ હિ નિયામિતં નામ, તં ન વટ્ટતિ.

પચતિ વા પચાપેતિ વાતિ અન્તમસો પત્તમ્પિ પચિતુકામો તિણાદીનં ઉપરિ સઞ્ચિચ્ચ અગ્ગિં કરોન્તો સયં વા પચતિ, અઞ્ઞેન વા પચાપેતીતિ સબ્બં પથવીખણનસિક્ખાપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અનિયામેત્વા પન ‘‘મુગ્ગે પચ, માસે પચા’’તિઆદિ વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમે મુગ્ગે પચ, ઇમે માસે પચા’’તિ એવં વત્તું ન વટ્ટતિ.

અનાપત્તિ ઇમં જાનાતિઆદીસુ ‘‘ઇમં મૂલભેસજ્જં જાન, ઇમં મૂલં વા પણ્ણં વા દેહિ, ઇમં રુક્ખં વા લતં વા આહર, ઇમિના પુપ્ફેન વા ફલેન વા પણ્ણેન વા અત્થો, ઇમં રુક્ખં વા લતં વા ફલં વા કપ્પિયં કરોહી’’તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા ભૂતગામપરિમોચનં કતં હોતિ. પરિભુઞ્જન્તેન પન બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારેતબ્બં.

કપ્પિયકરણઞ્ચેત્થ ઇમિના સુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બં – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અગ્ગિપરિજિતં સત્થપરિજિતં નખપરિજિતં અબીજં નિબ્બટ્ટબીજમેવ પઞ્ચમ’’ન્તિ. તત્થ ‘‘અગ્ગિપરિજિત’’ન્તિ અગ્ગિના પરિજિતં અધિભૂતં દડ્ઢં ફુટ્ઠન્તિ અત્થો. ‘‘સત્થપરિજિત’’ન્તિ સત્થેન પરિજિતં અધિભૂતં છિન્નં વિદ્ધં વાતિ અત્થો. એસ નયો નખપરિજિતે. અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિ સયમેવ કપ્પિયાનિ. અગ્ગિના કપ્પિયં કરોન્તેન કટ્ઠગ્ગિગોમયગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ અન્તમસો લોહખણ્ડેનપિ આદિત્તેન કપ્પિયં કાતબ્બં. તઞ્ચ ખો એકદેસે ફુસન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. સત્થેન કરોન્તેન યસ્સ કસ્સચિ લોહમયસત્થસ્સ અન્તમસો સૂચિનખચ્છેદનાનમ્પિ તુણ્ડેન વા ધારાય વા છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. નખેન કપ્પિયં કરોન્તેન પૂતિનખેન ન કાતબ્બં. મનુસ્સાનં પન સીહબ્યગ્ઘદીપિમક્કટાદીનં સકુન્તાનઞ્ચ નખા તિખિણા હોન્તિ, તેહિ કાતબ્બં. અસ્સમહિંસસૂકરમિગગોરૂપાદીનં ખુરા અતિખિણા, તેહિ ન કાતબ્બં, કતમ્પિ અકતં હોતિ. હત્થિનખા પન ખુરા ન હોન્તિ, તેહિ વટ્ટતિ. યેહિ પન કાતું વટ્ટતિ, તેહિ તત્થજાતકેહિપિ ઉદ્ધરિત્વા ગહિતકેહિપિ છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં.

તત્થ સચેપિ બીજાનં પબ્બતમત્તો રાસિ રુક્ખસહસ્સં વા છિન્દિત્વા એકાબદ્ધં કત્વા ઉચ્છૂનં વા મહાભારો બન્ધિત્વા ઠપિતો હોતિ, એકસ્મિં બીજે વા રુક્ખસાખાય વા ઉચ્છુમ્હિ વા કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતિ. ઉચ્છૂ ચ દારૂનિ ચ એકતો બદ્ધાનિ હોન્તિ, ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામીતિ દારું વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. સચે પન યાય રજ્જુયા વા વલ્લિયા વા બદ્ધાનિ, તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતિ. ઉચ્છુખણ્ડાનં પચ્છિં પૂરેત્વા આહરન્તિ, એકસ્મિં ખણ્ડે કપ્પિયે કતે સબ્બં કતમેવ હોતિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વા ભત્તં આહરન્તિ, ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તે સચેપિ ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. તિલતણ્ડુલાદીસુપિ એસેવ નયો. યાગુયા પક્ખિત્તાનિ પન એકાબદ્ધાનિ હુત્વા ન સન્તિટ્ઠન્તિ, તત્થ એકમેકં વિજ્ઝિત્વા કપ્પિયં કાતબ્બમેવ. કપિત્થફલાદીનં અન્તો મિઞ્જં કટાહં મુઞ્ચિત્વા સઞ્ચરતિ, ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારાપેતબ્બં. એકાબદ્ધં હોતિ, કટાહેપિ કાતું વટ્ટતિ.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ સાખં વા કડ્ઢન્તસ્સ કત્તરદણ્ડેન વા ભૂમિં પહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ તિણાનિ છિજ્જન્તિ, તાનિ તેન છિન્દિસ્સામીતિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અચ્છિન્નત્તા અસઞ્ચિચ્ચ છિન્નાનિ નામ હોન્તિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા હત્થેન વા તિણં વા લતં વા છિન્દન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનન્તસ્સાતિ એત્થબ્ભન્તરે બીજગામોતિ વા ભૂતગામોતિ વા ન જાનાતિ, છિન્દામીતિપિ ન જાનાતિ, કેવલં વતિયા વા પલાલપુઞ્જે વા નિખાદનં વા ખણિત્તિં વા કુદાલં વા સઙ્ગોપનત્થાય ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ, તત્ર ચે તિણાનિ છિજ્જન્તિ વા ડય્હન્તિ વા અનાપત્તિ. મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાયં પન સબ્બઅટ્ઠકથાસુ ‘‘સચે ભિક્ખુ રુક્ખેન વા અજ્ઝોત્થટો હોતિ, ઓપાતે વા પતિતો સક્કા ચ હોતિ રુક્ખં છિન્દિત્વા ભૂમિં વા ખણિત્વા નિક્ખમિતું, જીવિતહેતુપિ અત્તના ન કાતબ્બં. અઞ્ઞેન પન ભિક્ખુના ભૂમિં વા ખણિત્વા રુક્ખં વા છિન્દિત્વા અલ્લરુક્ખતો વા દણ્ડકં છિન્દિત્વા તં રુક્ખં પવટ્ટેત્વા નિક્ખામેતું વટ્ટતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દવડાહે ડય્હમાને પટગ્ગિં દાતું, પરિત્તં કાતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૮૩) ઇદં પન એકમેવ સુત્તં દિસ્સતિ. સચે એતસ્સ અનુલોમં ‘‘અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતી’’તિ ઇદં નાનાકરણં ન સક્કા લદ્ધું. અત્તનો અત્થાય કરોન્તો અત્તસિનેહેન અકુસલચિત્તેનેવ કરોતિ, પરો પન કારુઞ્ઞેન, તસ્મા અનાપત્તીતિ ચે. એતમ્પિ અકારણં. કુસલચિત્તેનાપિ હિ ઇમં આપત્તિં આપજ્જતિ. સબ્બઅટ્ઠકથાસુ પન વુત્તત્તા ન સક્કા પટિસેધેતું. ગવેસિતબ્બા એત્થ યુત્તિ. અટ્ઠકથાચરિયાનં વા સદ્ધાય ગન્તબ્બન્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદં પઠમં.