૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. સેનાસનવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે – અનાદિયન્તોતિ તસ્સા વચનં અગણ્હન્તો. દારકસ્સ બાહું આકોટેસીતિ ઉક્ખિત્તં ફરસું નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તો મનુસ્સાનં ચક્ખુવિસયાતીતે મહારાજસન્તિકા લદ્ધે રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાને નિપન્નસ્સ દારકસ્સ બાહું થનમૂલેયેવ છિન્દિ. ન ખો મેતં પતિરૂપન્તિઆદિમ્હિ અયં સઙ્ખેપવણ્ણના – હિમવન્તે કિર પક્ખદિવસેસુ દેવતાસન્નિપાતો હોતિ, તત્થ રુક્ખધમ્મં પુચ્છન્તિ – ‘‘ત્વં રુક્ખધમ્મે ઠિતા ન ઠિતા’’તિ? રુક્ખધમ્મો નામ રુક્ખે છિજ્જમાને રુક્ખદેવતાય મનોપદોસસ્સ અકરણં. તત્થ યા દેવતા રુક્ખધમ્મે અટ્ઠિતા હોતિ, સા દેવતાસન્નિપાતં પવિસિતું ન લભતિ. ઇતિ સા દેવતા ઇમઞ્ચ રુક્ખધમ્મે અટ્ઠાનપચ્ચયં આદીનવં અદ્દસ, ભગવતો ચ સમ્મુખા સુતપુબ્બધમ્મદેસનાનુસારેન તથાગતસ્સ છદ્દન્તાદિકાલે પુબ્બચરિતં અનુસ્સરિ. તેનસ્સા એતદહોસિ – ‘‘ન ખો મેતં પતિરૂપં…પે… વોરોપેય્ય’’ન્તિ. યંનૂનાહં ભગવતો એતમત્થં આરોચેય્યન્તિ ઇદં પનસ્સા ‘‘અયં ભિક્ખુ સપિતિકો પુત્તો, અદ્ધા ભગવા ઇમં ઇમસ્સ અજ્ઝાચારં સુત્વા મરિયાદં બન્ધિસ્સતિ, સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સતી’’તિ પટિસઞ્ચિક્ખન્તિયા અહોસિ. સચજ્જ ત્વં દેવતેતિ સચે અજ્જ ત્વં દેવતે. પસવેય્યાસીતિ જનેય્યાસિ ઉપ્પાદેય્યાસિ. એવઞ્ચ પન વત્વા ભગવા તં દેવતં સઞ્ઞાપેન્તો –

‘‘યો વે ઉપ્પતિતં કોધં, રથં ભન્તંવ વારયે;

તમહં સારથિં બ્રૂમિ, રસ્મિગ્ગાહો ઇતરો જનો’’તિ. (ધ. પ. ૨૨૨);

ઇમં ગાથમભાસિ. ગાથાપરિયોસાને સા દેવતા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસિ. પુન ભગવા સમ્પત્તપરિસાય ધમ્મં દેસેન્તો –

‘‘યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં, વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ;

સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં, ઉરગો જિણ્ણમિવત્તચં પુરાણ’’ન્તિ. (સુ. નિ. ૧);

ઇમં ગાથમભાસિ. તત્ર પઠમગાથા ધમ્મપદે સઙ્ગહં આરુળ્હા, દુતિયા સુત્તનિપાતે, વત્થુ પન વિનયેતિ. અથ ભગવા ધમ્મં દેસેન્તોયેવ તસ્સા દેવતાય વસનટ્ઠાનં આવજ્જન્તો પતિરૂપં ઠાનં દિસ્વા ‘‘ગચ્છ, દેવતે, અસુકસ્મિં ઓકાસે રુક્ખો વિવિત્તો, તસ્મિં ઉપગચ્છા’’તિ આહ. સો કિર રુક્ખો ન આળવિરટ્ઠે, જેતવનસ્સ અન્તોપરિક્ખેપે, યસ્સ દેવપુત્તસ્સ પરિગ્ગહો અહોસિ, સો ચુતો; તસ્મા ‘‘વિવિત્તો’’તિ વુત્તો. તતો પટ્ઠાય ચ પન સા દેવતા સમ્માસમ્બુદ્ધતો લદ્ધપરિહારા બુદ્ધુપટ્ઠાયિકા અહોસિ. યદા દેવતાસમાગમો હોતિ, તદા મહેસક્ખદેવતાસુ આગચ્છન્તીસુ અઞ્ઞા અપ્પેસક્ખા દેવતા યાવ મહાસમુદ્દચક્કવાળપબ્બતા તાવ પટિક્કમન્તિ. અયં પન અત્તનો વસનટ્ઠાને નિસીદિત્વાવ ધમ્મં સુણાતિ. યમ્પિ પઠમયામે ભિક્ખૂ પઞ્હં પુચ્છન્તિ, મજ્ઝિમયામે દેવતા, તં સબ્બં તત્થેવ નિસીદિત્વા સુણાતિ. ચત્તારો ચ મહારાજાનોપિ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં આગન્ત્વા ગચ્છન્તા તં દેવતં દિસ્વાવ ગચ્છન્તિ.

૯૦. ભૂતગામપાતબ્યતાયાતિ એત્થ ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ ભૂતા; જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો. ગામોતિ રાસિ; ભૂતાનં ગામોતિ ભૂતગામો; ભૂતા એવ વા ગામો ભૂતગામો; પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. પાતબ્યસ્સ ભાવો પાતબ્યતા; છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો. તસ્સા ભૂતગામપાતબ્યતાય; નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, ભૂતગામપાતબ્યતાહેતુ, ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

૯૧. ઇદાનિ તં ભૂતગામં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાનીતિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતગામો નામાતિ ભૂતગામં ઉદ્ધરિત્વા યસ્મિં સતિ ભૂતગામો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચ બીજજાતાની’’તિ આહાતિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીનિ ન સમેન્તિ. ન હિ મૂલબીજાદીનિ મૂલાદીસુ જાયન્તિ, મૂલાદીસુ જાયમાનાનિ પન તાનિ બીજાકતાનિ, તસ્મા એવમેત્થ વણ્ણના વેદિતબ્બા – ભૂતગામો નામાતિ વિભજિતબ્બપદં. પઞ્ચાતિ તસ્સ વિભાગપરિચ્છેદો. બીજજાતાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં. તસ્સત્થો – બીજેહિ જાતાનિ બીજજાતાનિ; રુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. અપરો નયો – બીજાનિ ચ તાનિ વિજાતાનિ ચ પસૂતાનિ નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનીતિ બીજજાતાનિ. એતેન અલ્લવાલિકાદીસુ ઠપિતાનં નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનં સિઙ્ગિવેરાદીનં સઙ્ગહો કતો હોતિ.

ઇદાનિ યેહિ બીજેહિ જાતત્તા રુક્ખાદીનિ બીજજાતાનીતિ વુત્તાનિ, તાનિ દસ્સેન્તો ‘‘મૂલબીજ’’ન્તિઆદિમાહ. તેસં ઉદ્દેસો પાકટો એવ. નિદ્દેસે યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલે જાયન્તિ મૂલે સઞ્જાયન્તીતિ એત્થ બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતં, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ આલુવકસેરુકમલુપ્પલપુણ્ડરીકકુવલયકન્દપાટલિમૂલાદિભેદે મૂલે ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ, તાનિ યમ્હિ મૂલે જાયન્તિ ચેવ સઞ્જાયન્તિ ચ તઞ્ચ, પાળિયં વુત્તં હલિદ્દાદિ ચ સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામ. એસેવ નયો ખન્ધબીજાદીસુ. યેવાપનકખન્ધબીજેસુ પનેત્થ અમ્બાટકઇન્દસાલનુહીપાળિભદ્દકણિકારાદીનિ ખન્ધબીજાનિ, અમૂલવલ્લિ ચતુરસ્સવલ્લિકણવીરાદીનિ ફળુબીજાનિ મકચિસુમનજયસુમનાદીનિ અગ્ગબીજાનિ, અમ્બજમ્બૂપનસટ્ઠિઆદીનિ બીજબીજાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ.

૯૨. ઇદાનિ યં વુત્તં ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ તત્થ સઞ્ઞાવસેન આપત્તાનાપત્તિભેદં પાતબ્યતાભેદઞ્ચ દસ્સેન્તો બીજે બીજસઞ્ઞીતિઆદિમાહ. તત્થ યથા ‘‘સાલીનં ચેપિ ઓદનં ભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૬) સાલિતણ્ડુલાનં ઓદનો ‘‘સાલીનં ઓદનો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં બીજતો સમ્ભૂતો ભૂતગામો ‘‘બીજ’’ન્તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. યં પન ‘‘બીજગામભૂતગામસમારમ્ભા પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૦) વુત્તં ભૂતગામપરિમોચનં કત્વા ઠપિતં બીજં, તં દુક્કટવત્થુ. અથ વા યદેતં ‘‘ભૂતગામો નામા’’તિ સિક્ખાપદવિભઙ્ગસ્સ આદિપદં, તેન સદ્ધિં યોજેત્વા યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતિ, તસ્મિં બીજે બીજસઞ્ઞી સત્થકાદીનિ ગહેત્વા સયં વા છિન્દતિ અઞ્ઞેન વા છેદાપેતિ, પાસાણાદીનિ ગહેત્વા સયં વા ભિન્દતિ અઞ્ઞેન વા ભેદાપેતિ, અગ્ગિં ઉપસંહરિત્વા સયં વા પચતિ અઞ્ઞેન વા પચાપેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. યથારુતં પન ગહેત્વા ભૂતગામવિનિમુત્તસ્સ બીજસ્સ છિન્દનાદિભેદાય પાતબ્યતાય પાચિત્તિયં ન વત્તબ્બં.

અયઞ્હેત્થ વિનિચ્છયકથા – ભૂતગામં વિકોપેન્તસ્સ પાચિત્તિયં ભૂતગામપરિમોચિતં પઞ્ચવિધમ્પિ બીજગામં વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં. બીજગામભૂતગામો નામેસ અત્થિ ઉદકટ્ઠો, અત્થિ થલટ્ઠો. તત્થ ઉદકટ્ઠો સાસપમત્તિકા તિલબીજકાદિભેદા સપણ્ણિકા અપણ્ણિકા ચ સબ્બા સેવાલજાતિ અન્તમસો ઉદકપપ્પટકં ઉપાદાય ‘‘ભૂતગામો’’તિ વેદિતબ્બો. ઉદકપપ્પટકો નામ ઉપરિ થદ્ધો ફરુસવણ્ણો, હેટ્ઠા મુદુ નીલવણ્ણો હોતિ. તત્થ યસ્સ સેવાલસ્સ મૂલં ઓરૂહિત્વા પથવિયં પતિટ્ઠિતં, તસ્સ પથવી ઠાનં. યો ઉદકે સઞ્ચરતિ, તસ્સ ઉદકં. પથવિયં પતિટ્ઠિતં યત્થ કત્થચિ વિકોપેન્તસ્સ ઉદ્ધરિત્વા વા ઠાનન્તરં સઙ્કામેન્તસ્સ પાચિત્તિયં. ઉદકે સઞ્ચરન્તં વિકોપેન્તસ્સેવ પાચિત્તિયં. હત્થેહિ પન ઇતો ચિતો ચ વિયૂહિત્વા ન્હાયિતું વટ્ટતિ, સકલઞ્હિ ઉદકં તસ્સ ઠાનં. તસ્મા ન સો એત્તાવતા ઠાનન્તરં સઙ્કામિતો હોતિ. ઉદકતો પન ઉદકેન વિના સઞ્ચિચ્ચ ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ઉદકેન સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા પુન ઉદકે પક્ખિપિતું વટ્ટતિ. પરિસ્સાવનન્તરેન નિક્ખમતિ, કપ્પિયં કારાપેત્વાવ ઉદકં પરિભુઞ્જિતબ્બં. ઉપ્પલિનીપદુમિનીઆદીનિ જલજવલ્લિતિણાનિ ઉદકતો ઉદ્ધરન્તસ્સ વા તત્થેવ વિકોપેન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં. પરેહિ ઉપ્પાટિતાનિ વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં. તાનિ હિ બીજગામે સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તિલબીજકસાસપમત્તકસેવાલોપિ ઉદકતો ઉદ્ધતો અમિલાતો અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતિ. મહાપચ્ચરિયાદીસુ ‘‘અનન્તકતિલબીજકઉદકપપ્પટકાદીનિ દુક્કટવત્થુકાની’’તિ વુત્તં, તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સમ્પુણ્ણભૂતગામો ન હોતિ, તસ્મા દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ ન સમેતિ, ભૂતગામે હિ પાચિત્તિયં, બીજગામે દુક્કટં વુત્તં. અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામ તતિયો કોટ્ઠાસો નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાસુ આગતો. અથ એતં બીજગામસઙ્ગહં ગચ્છિસ્સતીતિ, તમ્પિ ન યુત્તં, અભૂતગામમૂલત્તા તાદિસસ્સ બીજગામસ્સાતિ. અપિચ ‘‘ગરુકલહુકેસુ ગરુકે ઠાતબ્બ’’ન્તિ એતં વિનયલક્ખણં.

થલટ્ઠે – છિન્નરુક્ખાનં અવસિટ્ઠો હરિતખાણુ નામ હોતિ. તત્થ કકુધકરઞ્જપિયઙ્ગુપનસાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં વડ્ઢતિ, સો ભૂતગામેન સઙ્ગહિતો. તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં ન વડ્ઢતિ, સો બીજગામેન સઙ્ગહિતો. કદલિયા પન અફલિતાય ખાણુ ભૂતગામેન સઙ્ગહિતો, ફલિતાય બીજગામેન. કદલી પન ફલિતા યાવ નીલપણ્ણા, તાવ ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા, તથા ફલિતો વેળુ. યદા પન અગ્ગતો પટ્ઠાય સુસ્સતિ, તદા બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ. કતરબીજગામેન? ફળુબીજગામેન. કિં તતો નિબ્બત્તતિ? ન કિઞ્ચિ. યદિ હિ નિબ્બત્તેય્ય, ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છેય્ય. ઇન્દસાલાદિરુક્ખે છિન્દિત્વા રાસિં કરોન્તિ, કિઞ્ચાપિ રાસિકતદણ્ડકેહિ રતનપ્પમાણાપિ સાખા નિક્ખમન્તિ, બીજગામેનેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તત્થ મણ્ડપત્થાય વા વતિઅત્થાય વા વલ્લિઆરોપનત્થાય વા ભૂમિયં નિખણન્તિ, મૂલેસુ ચેવ પણ્ણેસુ ચ નિગ્ગતેસુ પુન ભૂતગામસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. મૂલમત્તેસુ પન પણ્ણમત્તેસુ વા નિગ્ગતેસુ બીજગામેન સઙ્ગહિતા એવ.

યાનિ કાનિચિ બીજાનિ પથવિયં વા ઉદકેન સિઞ્ચિત્વા ઠપિતાનિ, કપાલાદીસુ વા અલ્લપંસું પક્ખિપિત્વા નિક્ખિત્તાનિ હોન્તિ, સબ્બાનિ મૂલમત્તે પણ્ણમત્તે વા નિગ્ગતેપિ બીજાનિયેવ. સચેપિ મૂલાનિ ચ ઉપરિ અઙ્કુરો ચ નિગ્ગચ્છતિ, યાવ અઙ્કુરો હરિતો ન હોતિ, તાવ બીજાનિયેવ. મુગ્ગાદીનં પન પણ્ણેસુ ઉટ્ઠિતેસુ વીહિઆદીનં વા અઙ્કુરે હરિતે નીલપણ્ણવણ્ણે જાતે ભૂતગામસઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તાલટ્ઠીનં પઠમં સૂકરદાઠા વિય મૂલં નિગ્ગચ્છતિ. નિગ્ગતેપિ યાવ ઉપરિ પત્તવટ્ટિ ન નિગ્ગચ્છતિ, તાવ બીજગામોયેવ. નાળિકેરસ્સ તચં ભિન્દિત્વા દન્તસૂચિ વિય અઙ્કુરો નિગ્ગચ્છતિ, યાવ મિગસિઙ્ગસદિસા નીલપત્તવટ્ટિ ન હોતિ, તાવ બીજગામોયેવ. મૂલે અનિગ્ગતેપિ તાદિસાય પત્તવટ્ટિયા જાતાય અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

અમ્બટ્ઠિઆદીનિ વીહિઆદીહિ વિનિચ્છિનિતબ્બાનિ. વન્દાકા વા અઞ્ઞા વા યા કાચિ રુક્ખે જાયિત્વા રુક્ખં ઓત્થરતિ, રુક્ખોવ તસ્સા ઠાનં, તં વિકોપેન્તસ્સ વા તતો ઉદ્ધરન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં. એકા અમૂલિકા લતા હોતિ, અઙ્ગુલિવેઠકો વિય વનપ્પગુમ્બદણ્ડકે વેઠેતિ, તસ્સાપિ અયમેવ વિનિચ્છયો. ગેહમુખપાકારવેદિકાચેતિયાદીસુ નીલવણ્ણો સેવાલો હોતિ, યાવ દ્વે તીણિ પત્તાનિ ન સઞ્જાયન્તિ તાવ અગ્ગબીજસઙ્ગહં ગચ્છતિ. પત્તેસુ જાતેસુ પાચિત્તિયવત્થુ. તસ્મા તાદિસેસુ ઠાનેસુ સુધાલેપમ્પિ દાતું ન વટ્ટતિ. અનુપસમ્પન્નેન લિત્તસ્સ ઉપરિસ્નેહલેપો દાતું વટ્ટતિ. સચે નિદાઘસમયે સુક્ખસેવાલો તિટ્ઠતિ, તં સમ્મુઞ્જનીઆદીહિ ઘંસિત્વા અપનેતું વટ્ટતિ. પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલો દુક્કટવત્થુ, અન્તો અબ્બોહારિકો. દન્તકટ્ઠપૂવાદીસુ કણ્ણકમ્પિ અબ્બોહારિકમેવ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘સચે ગેરુકપરિકમ્મકતા ભિત્તિ કણ્ણકિતા હોતિ, ચોળકં તેમેત્વા પીળેત્વા પમજ્જિતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૬૬).

પાસાણજાતિપાસાણદદ્દુસેવાલસેલેય્યકાદીનિ અહરિતવણ્ણાનિ અપત્તકાનિ ચ દુક્કટવત્થુકાનિ. અહિચ્છત્તકં યાવ મકુળં હોતિ, તાવ દુક્કટવત્થુ. પુપ્ફિતકાલતો પટ્ઠાય અબ્બોહારિકં. અલ્લરુક્ખતો પન અહિચ્છત્તકં ગણ્હન્તો રુક્ખત્તચં વિકોપેતિ, તસ્મા તત્થ પાચિત્તિયં. રુક્ખપપ્પટિકાયપિ એસેવ નયો. યા પન ઇન્દસાલકકુધાદીનં પપ્પટિકા રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતિ, તં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. નિય્યાસમ્પિ રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા ઠિતં સુક્ખરુક્ખે વા લગ્ગં ગણ્હિતું વટ્ટતિ. અલ્લરુક્ખતો ન વટ્ટતિ. લાખાયપિ એસેવ નયો. રુક્ખં ચાલેત્વા પણ્ડુપલાસં વા પરિણતકણિકારાદિપુપ્ફં વા પાતેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. હત્થકુક્કુચ્ચેન મુદુકેસુ ઇન્દસાલનુહીખન્ધાદીસુ વા તત્થજાતકતાલપણ્ણાદીસુ વા અક્ખરં છિન્દન્તસ્સાપિ એસેવ નયો.

સામણેરાનં પુપ્ફં ઓચિનન્તાનં સાખં ઓનામેત્વા દાતું વટ્ટતિ. તેહિ પન પુપ્ફેહિ પાનીયં ન વાસેતબ્બં. પાનીયવાસત્થિકેન સામણેરં ઉક્ખિપિત્વા ઓચિનાપેતબ્બાનિ. ફલસાખાપિ અત્તના ખાદિતુકામેન ન ઓનામેતબ્બા. સામણેરં ઉક્ખિપિત્વા ફલં ગાહાપેતબ્બં. યંકિઞ્ચિ ગચ્છં વા લતં વા ઉપ્પાટેન્તેહિ સામણેરેહિ સદ્ધિં ગહેત્વા આકડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ. તેસં પન ઉસ્સાહજનનત્થં અનાકડ્ઢન્તેન કડ્ઢનાકારં દસ્સેન્તેન વિય અગ્ગે ગહેતું વટ્ટતિ. યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતિ, તેસં સાખં મક્ખિકાબીજનાદીનં અત્થાય કપ્પિયં અકારાપેત્વા ગહિતં તચે વા પત્તે વા અન્તમસો નખેનપિ વિલિખન્તસ્સ દુક્કટં. અલ્લસિઙ્ગિવેરાદીસુપિ એસેવ નયો. સચે પન કપ્પિયં કારાપેત્વા સીતલે પદેસે ઠપિતસ્સ મૂલં સઞ્જાયતિ, ઉપરિભાગે છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચે અઙ્કુરો જાયતિ, હેટ્ઠાભાગે છિન્દિતું વટ્ટતિ. મૂલે ચ નીલઙ્કુરે ચ જાતે ન વટ્ટતિ.

છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો સમ્મુઞ્જનોસલાકાયપિ તિણાનિ છિન્દિસ્સામીતિ ભૂમિં સમ્મજ્જન્તો સયં વા છિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા છેદાપેતિ. ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો ચઙ્કમન્તોપિ છિજ્જનકં છિજ્જતુ, ભિજ્જનકં ભિજ્જતુ, ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામીતિ સઞ્ચિચ્ચ પાદેહિ અક્કમન્તો તિણવલ્લિઆદીનિ સયં વા ભિન્દતિ અઞ્ઞેન વા ભેદાપેતિ. સચેપિ હિ તિણં વા લતં વા ગણ્ઠિં કરોન્તસ્સ ભિજ્જતિ, ગણ્ઠિપિ ન કાતબ્બો. તાલરુક્ખાદીસુ પન ચોરાનં અનારુહનત્થાય દારુમક્કટકં આકોટેન્તિ, કણ્ટકે બન્ધન્તિ, ભિક્ખુસ્સ એવં કાતું ન વટ્ટતિ. સચે દારુમક્કટકો રુક્ખે અલ્લીનમત્તોવ હોતિ, રુક્ખં ન પીળેતિ, વટ્ટતિ. ‘‘રુક્ખં છિન્દ, લતં છિન્દ, કન્દં વા મૂલં વા ઉપ્પાટેહી’’તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતિ, અનિયામિતત્તા. નિયામેત્વા પન ‘‘ઇમં રુક્ખં છિન્દા’’તિઆદિ વત્તું ન વટ્ટતિ. નામં ગહેત્વાપિ ‘‘અમ્બરુક્ખં ચતુરસ્સવલ્લિં આલુવકન્દં મુઞ્જતિણં અસુકરુક્ખચ્છલ્લિં છિન્દ ભિન્દ ઉપ્પાટેહી’’તિઆદિવચનમ્પિ અનિયામિતમેવ હોતિ. ‘‘ઇમં અમ્બરુક્ખ’’ન્તિઆદિવચનમેવ હિ નિયામિતં નામ, તં ન વટ્ટતિ.

પચતિ વા પચાપેતિ વાતિ અન્તમસો પત્તમ્પિ પચિતુકામો તિણાદીનં ઉપરિ સઞ્ચિચ્ચ અગ્ગિં કરોન્તો સયં વા પચતિ, અઞ્ઞેન વા પચાપેતીતિ સબ્બં પથવીખણનસિક્ખાપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. અનિયામેત્વા પન ‘‘મુગ્ગે પચ, માસે પચા’’તિઆદિ વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમે મુગ્ગે પચ, ઇમે માસે પચા’’તિ એવં વત્તું ન વટ્ટતિ.

અનાપત્તિ ઇમં જાનાતિઆદીસુ ‘‘ઇમં મૂલભેસજ્જં જાન, ઇમં મૂલં વા પણ્ણં વા દેહિ, ઇમં રુક્ખં વા લતં વા આહર, ઇમિના પુપ્ફેન વા ફલેન વા પણ્ણેન વા અત્થો, ઇમં રુક્ખં વા લતં વા ફલં વા કપ્પિયં કરોહી’’તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. એત્તાવતા ભૂતગામપરિમોચનં કતં હોતિ. પરિભુઞ્જન્તેન પન બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારેતબ્બં.

કપ્પિયકરણઞ્ચેત્થ ઇમિના સુત્તાનુસારેન વેદિતબ્બં – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અગ્ગિપરિજિતં સત્થપરિજિતં નખપરિજિતં અબીજં નિબ્બટ્ટબીજમેવ પઞ્ચમ’’ન્તિ. તત્થ ‘‘અગ્ગિપરિજિત’’ન્તિ અગ્ગિના પરિજિતં અધિભૂતં દડ્ઢં ફુટ્ઠન્તિ અત્થો. ‘‘સત્થપરિજિત’’ન્તિ સત્થેન પરિજિતં અધિભૂતં છિન્નં વિદ્ધં વાતિ અત્થો. એસ નયો નખપરિજિતે. અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિ સયમેવ કપ્પિયાનિ. અગ્ગિના કપ્પિયં કરોન્તેન કટ્ઠગ્ગિગોમયગ્ગિઆદીસુ યેન કેનચિ અન્તમસો લોહખણ્ડેનપિ આદિત્તેન કપ્પિયં કાતબ્બં. તઞ્ચ ખો એકદેસે ફુસન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. સત્થેન કરોન્તેન યસ્સ કસ્સચિ લોહમયસત્થસ્સ અન્તમસો સૂચિનખચ્છેદનાનમ્પિ તુણ્ડેન વા ધારાય વા છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. નખેન કપ્પિયં કરોન્તેન પૂતિનખેન ન કાતબ્બં. મનુસ્સાનં પન સીહબ્યગ્ઘદીપિમક્કટાદીનં સકુન્તાનઞ્ચ નખા તિખિણા હોન્તિ, તેહિ કાતબ્બં. અસ્સમહિંસસૂકરમિગગોરૂપાદીનં ખુરા અતિખિણા, તેહિ ન કાતબ્બં, કતમ્પિ અકતં હોતિ. હત્થિનખા પન ખુરા ન હોન્તિ, તેહિ વટ્ટતિ. યેહિ પન કાતું વટ્ટતિ, તેહિ તત્થજાતકેહિપિ ઉદ્ધરિત્વા ગહિતકેહિપિ છેદં વા વેધં વા દસ્સેન્તેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં.

તત્થ સચેપિ બીજાનં પબ્બતમત્તો રાસિ રુક્ખસહસ્સં વા છિન્દિત્વા એકાબદ્ધં કત્વા ઉચ્છૂનં વા મહાભારો બન્ધિત્વા ઠપિતો હોતિ, એકસ્મિં બીજે વા રુક્ખસાખાય વા ઉચ્છુમ્હિ વા કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતિ. ઉચ્છૂ ચ દારૂનિ ચ એકતો બદ્ધાનિ હોન્તિ, ઉચ્છું કપ્પિયં કરિસ્સામીતિ દારું વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. સચે પન યાય રજ્જુયા વા વલ્લિયા વા બદ્ધાનિ, તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતિ. ઉચ્છુખણ્ડાનં પચ્છિં પૂરેત્વા આહરન્તિ, એકસ્મિં ખણ્ડે કપ્પિયે કતે સબ્બં કતમેવ હોતિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વા ભત્તં આહરન્તિ, ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તે સચેપિ ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. તિલતણ્ડુલાદીસુપિ એસેવ નયો. યાગુયા પક્ખિત્તાનિ પન એકાબદ્ધાનિ હુત્વા ન સન્તિટ્ઠન્તિ, તત્થ એકમેકં વિજ્ઝિત્વા કપ્પિયં કાતબ્બમેવ. કપિત્થફલાદીનં અન્તો મિઞ્જં કટાહં મુઞ્ચિત્વા સઞ્ચરતિ, ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારાપેતબ્બં. એકાબદ્ધં હોતિ, કટાહેપિ કાતું વટ્ટતિ.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ સાખં વા કડ્ઢન્તસ્સ કત્તરદણ્ડેન વા ભૂમિં પહરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ તિણાનિ છિજ્જન્તિ, તાનિ તેન છિન્દિસ્સામીતિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અચ્છિન્નત્તા અસઞ્ચિચ્ચ છિન્નાનિ નામ હોન્તિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા હત્થેન વા તિણં વા લતં વા છિન્દન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા છિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ.

અજાનન્તસ્સાતિ એત્થબ્ભન્તરે બીજગામોતિ વા ભૂતગામોતિ વા ન જાનાતિ, છિન્દામીતિપિ ન જાનાતિ, કેવલં વતિયા વા પલાલપુઞ્જે વા નિખાદનં વા ખણિત્તિં વા કુદાલં વા સઙ્ગોપનત્થાય ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ, તત્ર ચે તિણાનિ છિજ્જન્તિ વા ડય્હન્તિ વા અનાપત્તિ. મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકવણ્ણનાયં પન સબ્બઅટ્ઠકથાસુ ‘‘સચે ભિક્ખુ રુક્ખેન વા અજ્ઝોત્થટો હોતિ, ઓપાતે વા પતિતો સક્કા ચ હોતિ રુક્ખં છિન્દિત્વા ભૂમિં વા ખણિત્વા નિક્ખમિતું, જીવિતહેતુપિ અત્તના ન કાતબ્બં. અઞ્ઞેન પન ભિક્ખુના ભૂમિં વા ખણિત્વા રુક્ખં વા છિન્દિત્વા અલ્લરુક્ખતો વા દણ્ડકં છિન્દિત્વા તં રુક્ખં પવટ્ટેત્વા નિક્ખામેતું વટ્ટતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. તત્થ કારણં ન દિસ્સતિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દવડાહે ડય્હમાને પટગ્ગિં દાતું, પરિત્તં કાતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૮૩) ઇદં પન એકમેવ સુત્તં દિસ્સતિ. સચે એતસ્સ અનુલોમં ‘‘અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતી’’તિ ઇદં નાનાકરણં ન સક્કા લદ્ધું. અત્તનો અત્થાય કરોન્તો અત્તસિનેહેન અકુસલચિત્તેનેવ કરોતિ, પરો પન કારુઞ્ઞેન, તસ્મા અનાપત્તીતિ ચે. એતમ્પિ અકારણં. કુસલચિત્તેનાપિ હિ ઇમં આપત્તિં આપજ્જતિ. સબ્બઅટ્ઠકથાસુ પન વુત્તત્તા ન સક્કા પટિસેધેતું. ગવેસિતબ્બા એત્થ યુત્તિ. અટ્ઠકથાચરિયાનં વા સદ્ધાય ગન્તબ્બન્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદં પઠમં.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

૯૪. દુતિયસિક્ખાપદે – અનાચારં આચરિત્વાતિ અકાતબ્બં કત્વા; કાયવચીદ્વારેસુ આપત્તિં આપજ્જિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં વચનં પટિચરતિ પટિચ્છાદેતિ અજ્ઝોત્થરતિ; ઇદાનિ તં પટિચરણવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘કો આપન્નો’’તિઆદિમાહ. તત્રાયં વચનસમ્બન્ધો – સો કિર કિઞ્ચિ વીતિક્કમં દિસ્વા ‘‘આવુસો, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ સઙ્ઘમજ્ઝે આપત્તિયા અનુયુઞ્જિયમાનો ‘‘કો આપન્નો’’તિ વદતિ. ‘‘તતો ત્વ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કિં આપન્નો’’તિ વદતિ. અથ ‘‘પાચિત્તિયં વા દુક્કટં વા’’તિ વુત્તે વત્થું પુચ્છન્તો ‘‘અહં કિસ્મિં આપન્નો’’તિ વદતિ. તતો ‘‘અસુકસ્મિં નામ વત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘અહં કથં આપન્નો, કિં કરોન્તો આપન્નોમ્હી’’તિ પુચ્છતિ. અથ ‘‘ઇદં નામ કરોન્તો આપન્નો’’તિ વુત્તે ‘‘કં ભણથા’’તિ વદતિ. તતો ‘‘તં ભણામા’’તિ વુત્તે ‘‘કિં ભણથા’’તિ વદતિ.

અપિચેત્થ અયં પાળિમુત્તકોપિ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણવિધિ – ભિક્ખૂહિ ‘‘તવ સિપાટિકાય કહાપણો દિટ્ઠો, કિસ્સેવમસારુપ્પં કરોસી’’તિ વુત્તો ‘‘સુદિટ્ઠં, ભન્તે, ન પનેસો કહાપણો; તિપુમણ્ડલં એત’’ન્તિ ભણન્તો વા ‘‘ત્વં સુરં પિવન્તો દિટ્ઠો, કિસ્સેવં કરોસી’’તિ વુત્તો ‘‘સુદિટ્ઠો, ભન્તે, ન પનેસા સુરા, ભેસજ્જત્થાય સમ્પાદિતં અરિટ્ઠ’’ન્તિ ભણન્તો વા ‘‘ત્વં પટિચ્છન્ને આસને માતુગામેન સદ્ધિં નિસિન્નો દિટ્ઠો, કિસ્સેવમસારુપ્પં કરોસી’’તિ વુત્તો ‘‘યેન દિટ્ઠં સુદિટ્ઠં, વિઞ્ઞૂ પનેત્થ દુતિયો અત્થિ, સો કિસ્સ ન દિટ્ઠો’’તિ ભણન્તો વા, ‘‘ઈદિસં તયા કિઞ્ચિ દિટ્ઠ’’ન્તિ પુટ્ઠો ‘‘ન સુણામી’’તિ સોતમુપનેન્તો વા, સોતદ્વારે પુચ્છન્તાનં ચક્ખું ઉપનેન્તો વા, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ વેદિતબ્બો. અઞ્ઞવાદકં રોપેતૂતિ અઞ્ઞવાદકં આરોપેતુ; પતિટ્ઠાપેતૂતિ અત્થો. વિહેસકં રોપેતૂતિ એતસ્મિમ્પિ એસેવ નયો.

૯૮. અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે પાચિત્તિયન્તિ એત્થ અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકં; અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામં. વિહેસેતીતિ વિહેસકં; તુણ્હીભૂતસ્સેતં નામં, તસ્મિં અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં.

૧૦૦. અરોપિતે અઞ્ઞવાદકેતિ કમ્મવાચાય અનારોપિતે અઞ્ઞવાદકે. અરોપિતે વિહેસકેતિ એતસ્મિમ્પિ એસેવ નયો.

૧૦૧. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞીતિઆદીસુ યં તં અઞ્ઞવાદકવિહેસકરોપનકમ્મં કતં, તઞ્ચે ધમ્મકમ્મં હોતિ, સો ચ ભિક્ખુ તસ્મિં ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી અઞ્ઞવાદકઞ્ચ વિહેસકઞ્ચ કરોતિ, અથસ્સ તસ્મિં અઞ્ઞવાદકે ચ વિહેસકે ચ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

૧૦૨. અજાનન્તો પુચ્છતીતિ આપત્તિં વા આપન્નભાવં અજાનન્તોયેવ ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ, અહં ન જાનામી’’તિ પુચ્છતિ. ગિલાનો વા ન કથેતીતિ મુખે તાદિસો બ્યાધિ હોતિ, યેન કથેતું ન સક્કોતિ. સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનં વાતિઆદીસુ સઙ્ઘમજ્ઝે કથિતે તપ્પચ્ચયા સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનં વા કલહો વા વિવાદો વા ભવિસ્સતિ, સો મા અહોસીતિ મઞ્ઞમાનો ન કથેતીતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, સિયા કિરિયં, સિયા અકિરિયં, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરન્તસ્સ હિ કિરિયં હોતિ, તુણ્હીભાવેન વિહેસન્તસ્સ અકિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદં દુતિયં.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૩. તતિયસિક્ખાપદે – દબ્બં મલ્લપુત્તં ભિક્ખૂ ઉજ્ઝાપેન્તીતિ ‘‘છન્દાય દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિઆદીનિ વદન્તા તં આયસ્મન્તં તેહિ ભિક્ખૂહિ અવજાનાપેન્તિ, અવઞ્ઞાય ઓલોકાપેન્તિ, લામકતો વા ચિન્તાપેન્તી’’તિ અત્થો. લક્ખણં પનેત્થ સદ્દસત્થાનુસારેન વેદિતબ્બં. ઓજ્ઝાપેન્તીતિપિ પાઠો. અયમેવત્થો. છન્દાયાતિ છન્દેન પક્ખપાતેન; અત્તનો અત્તનો સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તાનં પણીતાનિ પઞ્ઞપેતીતિ અધિપ્પાયો. ખિય્યન્તીતિ ‘‘છન્દાય દબ્બો મલ્લપુત્તો’’તિઆદીનિ વદન્તા પકાસેન્તિ.

૧૦૫. ઉજ્ઝાપનકે ખિય્યનકે પાચિત્તિયન્તિ એત્થ યેન વચનેન ઉજ્ઝાપેન્તિ, તં ઉજ્ઝાપનકં. યેન ચ ખિય્યન્તિ તં ખિય્યનકં. તસ્મિં ઉજ્ઝાપનકે ખિય્યનકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં.

૧૦૬. ઉજ્ઝાપનકં નામ ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં સેનાસનપઞ્ઞાપકં વા…પે… અપ્પમત્તકવિસ્સજ્જનકં વાતિ એતેસં પદાનં ‘‘મઙ્કુકત્તુકામો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અવણ્ણં કત્તુકામો અયસં કત્તુકામોતિ ઇમેસં પન વસેન ઉપસમ્પન્નન્તિઆદીસુ ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સા’’તિ એવં વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બો. ઉજ્ઝાપેતિ વા ખિય્યતિ વા આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એત્થ પન યસ્મા ‘‘ખિય્યનકં નામા’’તિ એવં માતિકાપદં ઉદ્ધરિત્વાપિ ‘‘ઉજ્ઝાપનકં નામા’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ વુત્તવિભઙ્ગોયેવ વત્તબ્બો હોતિ, અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદે વિય અઞ્ઞો વિસેસો નત્થિ, તસ્મા તં વિસું અનુદ્ધરિત્વા અવિભજિત્વા નિગમનમેવ એકતો કતન્તિ વેદિતબ્બં. ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞીતિઆદીસુ યં તસ્સ ઉપસમ્પન્નસ્સ સમ્મુતિકમ્મં કતં તઞ્ચે ધમ્મકમ્મં હોતિ, સો ચ ભિક્ખુ તસ્મિં ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી ઉજ્ઝાપનકઞ્ચ ખિય્યનકઞ્ચ કરોતિ, અથસ્સ તસ્મિં ઉજ્ઝાપનકે ચ ખિય્યનકે ચ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

અનુપસમ્પન્નં ઉજ્ઝાપેતિ વા ખિય્યતિ વાતિ એત્થ ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં અઞ્ઞં અનુપસમ્પન્નં ઉજ્ઝાપેતિ અવજાનાપેતિ, તસ્સ વા તં સન્તિકે ખિય્યતીતિ અત્થો. ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન અસમ્મતન્તિ કમ્મવાચાય અસમ્મતં કેવલં ‘‘તવેસો ભારો’’તિ સઙ્ઘેન આરોપિતભારં ભિક્ખૂનં વા ફાસુવિહારત્થાય સયમેવ તં ભારં વહન્તં, યત્ર વા દ્વે તયો ભિક્ખૂ વિહરન્તિ, તત્ર વા તાદિસં કમ્મં કરોન્તન્તિ અધિપ્પાયો. અનુપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં વા અસમ્મતં વાતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ અનુપસમ્પન્નસ્સ તેરસ સમ્મુતિયો દાતું ન વટ્ટન્તિ. અથ ખો ઉપસમ્પન્નકાલે લદ્ધસમ્મુતિકો પચ્છા અનુપસમ્પન્નભાવે ઠિતો, તં સન્ધાય ‘‘સઙ્ઘેન સમ્મતં વા’’તિ વુત્તં. યસ્સ પન બ્યત્તસ્સ સામણેરસ્સ કેવલં સઙ્ઘેન વા સમ્મતેન વા ભિક્ખુના ‘‘ત્વં ઇદં કમ્મં કરોહી’’તિ ભારો કતો, તાદિસં સન્ધાય ‘‘અસમ્મતં વા’’તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદં તતિયં.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૮. ચતુત્થસિક્ખાપદે – હેમન્તિકે કાલેતિ હેમન્તકાલે હિમપાતસમયે. કાયં ઓતાપેન્તાતિ મઞ્ચપીઠાદીસુ નિસિન્ના બાલાતપેન કાયં ઓતાપેન્તા. કાલે આરોચિતેતિ યાગુભત્તાદીસુ યસ્સ કસ્સચિ કાલે આરોચિતે. ઓવટ્ઠં હોતીતિ હિમવસ્સેન ઓવટ્ઠં તિન્તં હોતિ.

૧૧૦. અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ વસ્સિકવસ્સાનમાસાતિ એવં અપઞ્ઞત્તે ચત્તારો હેમન્તિકે ચત્તારો ચ ગિમ્હિકે અટ્ઠ માસેતિ અત્થો. મણ્ડપે વાતિ સાખામણ્ડપે વા પદરમણ્ડપે વા. રુક્ખમૂલે વાતિ યસ્સ કસ્સચિ રુક્ખસ્સ હેટ્ઠા. યત્થ કાકા વા કુલલા વા ન ઊહદન્તીતિ યત્થ ધુવનિવાસેન કુલાવકે કત્વા વસમાના એતે કાકકુલલા વા અઞ્ઞે વા સકુન્તા તં સેનાસનં ન ઊહદન્તિ, તાદિસે રુક્ખમૂલે નિક્ખિપિતું અનુજાનામીતિ. તસ્મા યત્થ ગોચરપ્પસુતા સકુન્તા વિસ્સમિત્વા ગચ્છન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. યસ્મિં પન ધુવનિવાસેન કુલાવકે કત્વા વસન્તિ, તસ્સ રુક્ખસ્સ મૂલે ન નિક્ખિપિતબ્બં. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ વચનતો યેસુ જનપદેસુ વસ્સકાલે ન વસ્સતિ, તેસુપિ ચત્તારો માસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિયેવ. ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતે’’તિ વચનતો યત્થ હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ હેમન્તેપિ અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ. ગિમ્હે પન સબ્બત્થ વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતિ, એવરૂપે કાલે કેનચિદેવ કરણીયેન અજ્ઝોકાસે મઞ્ચપીઠં નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ.

અબ્ભોકાસિકેનાપિ વત્તં જાનિતબ્બં, તસ્સ હિ સચે પુગ્ગલિકમઞ્ચકો અત્થિ, તત્થેવ સયિતબ્બં. સઙ્ઘિકં ગણ્હન્તેન વેત્તેન વા વાકેન વા વીતમઞ્ચકો ગહેતબ્બો. તસ્મિં અસતિ પુરાણમઞ્ચકો ગહેતબ્બો. તસ્મિમ્પિ અસતિ નવવાયિમો વા ઓનદ્ધકો વા ગહેતબ્બો. ગહેત્વા ચ પન ‘‘અહં ઉક્કટ્ઠરુક્ખમૂલિકો ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકો’’તિ ચીવરકુટિમ્પિ અકત્વા અસમયે અજ્ઝોકાસે રુક્ખમૂલે વા પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જિતું ન વટ્ટતિ. સચે પન ચતુગ્ગુણેનપિ ચીવરેન કતકુટિ અતેમેન્તં રક્ખિતું ન સક્કોતિ, સત્તાહવદ્દલિકાદીનિ ભવન્તિ, ભિક્ખુનો કાયાનુગતિકત્તા વટ્ટતિ.

અરઞ્ઞે પણ્ણકુટીસુ વસન્તાનં સીલસમ્પદાય પસન્નચિત્તા મનુસ્સા નવં મઞ્ચપીઠં દેન્તિ ‘‘સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જથા’’તિ વસિત્વા ગચ્છન્તેહિ સામન્તવિહારે સભાગભિક્ખૂનં પેસેત્વા ગન્તબ્બં, સભાગાનં અભાવે અનોવસ્સકે નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં, અનોવસ્સકે અસતિ રુક્ખે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં. ચેતિયઙ્ગણે સમ્મજ્જનિં ગહેત્વા ભોજનસાલઙ્ગણં વા ઉપોસથાગારઙ્ગણં વા પરિવેણદિવાટ્ઠાનઅગ્ગિસાલાદીસુ વા અઞ્ઞતરં સમ્મજ્જિત્વા ધોવિત્વા પુન સમ્મજ્જનીમાળકેયેવ ઠપેતબ્બા. ઉપોસથાગારાદીસુ અઞ્ઞતરસ્મિં ગહેત્વા અવસેસાનિ સમ્મજ્જન્તસ્સાપિ એસેવ નયો.

યો પન ભિક્ખાચારમગ્ગં સમ્મજ્જન્તોવ ગન્તુકામો હોતિ, તેન સમ્મજ્જિત્વા સચે અન્તરામગ્ગે સાલા અત્થિ, તત્થ ઠપેતબ્બા. સચે નત્થિ, વલાહકાનં અનુટ્ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘યાવાહં ગામતો નિક્ખમામિ, તાવ ન વસ્સિસ્સતી’’તિ જાનન્તેન યત્થ કત્થચિ નિક્ખિપિત્વા પુન પચ્ચાગચ્છન્તેન પાકતિકટ્ઠાને ઠપેતબ્બા. સચે વસ્સિસ્સતીતિ જાનન્તો અજ્ઝોકાસે ઠપેતિ, દુક્કટન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સચે પન તત્ર તત્રેવ સમ્મજ્જનત્થાય સમ્મજ્જની નિક્ખિત્તા હોતિ, તં તં ઠાનં સમ્મજ્જિત્વા તત્ર તત્રેવ નિક્ખિપિતું વટ્ટતિ. આસનસાલં સમ્મજ્જન્તેન વત્તં જાનિતબ્બં. તત્રિદં વત્તં – મજ્ઝતો પટ્ઠાય પાદટ્ઠાનાભિમુખા વાલિકા હરિતબ્બા. કચવરં હત્થેહિ ગહેત્વા બહિ છડ્ડેતબ્બં.

૧૧૧. મસારકોતિ મઞ્ચપાદે વિજ્ઝિત્વા તત્થ અટનિયો પવેસેત્વા કતો. બુન્દિકાબદ્ધોતિ અટનીહિ મઞ્ચપાદે ડંસાપેત્વા પલ્લઙ્કસઙ્ખેપેન કતો. કુળીરપાદકોતિ અસ્સમેણ્ડકાદીનં પાદસદિસેહિ પાદેહિ કતો. યો વા પન કોચિ વઙ્કપાદકો, અયં વુચ્ચતિ કુળીરપાદકો. આહચ્ચપાદકોતિ અયં પન ‘‘આહચ્ચપાદકો નામ મઞ્ચો અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા કતો હોતી’’તિ એવં પરતો પાળિયંયેવ વુત્તો, તસ્મા અટનિયો વિજ્ઝિત્વા તત્થ પાદસિખં પવેસેત્વા ઉપરિ આણિં દત્વા કતમઞ્ચો ‘‘આહચ્ચપાદકો’’તિ વેદિતબ્બો. પીઠેપિ એસેવ નયો. અન્તો સંવેઠેત્વા બદ્ધં હોતીતિ હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થતં મજ્ઝે સઙ્ખિત્તં પણવસણ્ઠાનં કત્વા બદ્ધં હોતિ, તં કિર મજ્ઝે સીહબ્યગ્ઘચમ્મપરિક્ખિત્તમ્પિ કરોન્તિ. અકપ્પિયચમ્મં નામેત્થ નત્થિ. સેનાસનઞ્હિ સોવણ્ણમયમ્પિ વટ્ટતિ, તસ્મા તં મહગ્ઘં હોતિ. અનુપસમ્પન્નં સન્થરાપેતિ તસ્સ પલિબોધોતિ યેન સન્થરાપિતં, તસ્સ પલિબોધો. લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તસ્સ પાચિત્તિયં.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – થેરો ભોજનસાલાયં ભત્તકિચ્ચં કત્વા દહરં આણાપેતિ ‘‘ગચ્છ દિવાટ્ઠાને મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેહી’’તિ. સો તથા કત્વા નિસિન્નો. થેરો યથારુચિં વિચરિત્વા તત્થ ગન્ત્વા થવિકં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા ઠપેતિ, તતો પટ્ઠાય થેરસ્સ પલિબોધો. નિસીદિત્વા સયં ગચ્છન્તો નેવ ઉદ્ધરતિ, ન ઉદ્ધરાપેતિ, લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પાચિત્તિયં. સચે પન થેરો તત્થ થવિકં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા અટ્ઠપેત્વા ચઙ્કમન્તોવ દહરં ‘‘ગચ્છ ત્વ’’ન્તિ ભણતિ, તેન ‘‘ઇદં ભન્તે મઞ્ચપીઠ’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બં. સચે થેરો વત્તં જાનાતિ ‘‘ત્વં ગચ્છ, અહં પાકતિકં કરિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બં. સચે બાલો હોતિ અનુગ્ગહિતવત્તો ‘‘ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠ, નેવ નિસીદિતું ન નિપજ્જિતું દેમી’’તિ દહરં તજ્જેતિયેવ. દહરેન ‘‘ભન્તે સુખં સયથા’’તિ કપ્પં લભિત્વા વન્દિત્વા ગન્તબ્બં. તસ્મિં ગતે થેરસ્સેવ પલિબોધો. પુરિમનયેનેવ ચસ્સ આપત્તિ વેદિતબ્બા.

અથ પન આણત્તિક્ખણેયેવ દહરો ‘‘મય્હં ભન્તે ભણ્ડકધોવનાદિ કિઞ્ચિ કરણીયં અત્થી’’તિ વદતિ, થેરો ચ નં ‘‘ત્વં પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છાહી’’તિ વત્વા ભોજનસાલતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ, પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો. સચે તત્થેવ ગન્ત્વા નિસીદતિ પુરિમનયેનેવ ચસ્સ લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિ. સચે પન થેરો સામણેરં આણાપેતિ, સામણેરે તત્થ મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નેપિ ભોજનસાલતો અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો. ગન્ત્વા નિસિન્નો પુન ગમનકાલે લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે પન આણાપેન્તો મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા તત્થેવ નિસીદાતિ આણાપેતિ, યત્રિચ્છતિ તત્ર ગન્ત્વા આગન્તું લભતિ. સયં પન પાકતિકં અકત્વા ગચ્છન્તસ્સ લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પાચિત્તિયં. અન્તરસન્નિપાતે મઞ્ચપીઠાનિ પઞ્ઞપેત્વા નિસિન્નેહિ ગમનકાલે આરામિકાનં ઇમં પટિસામેથાતિ વત્તબ્બં, અવત્વા ગચ્છન્તાનં લેડ્ડુપાતાતિક્કમે આપત્તિ.

મહાધમ્મસવનં નામ હોતિ તત્થ ઉપોસથાગારતોપિ ભોજનસાલતોપિ આહરિત્વા મઞ્ચપીઠાનિ પઞ્ઞપેન્તિ. આવાસિકાનંયેવ પલિબોધો. સચે આગન્તુકા ‘‘ઇદં અમ્હાકં ઉપજ્ઝાયસ્સ ઇદં આચરિયસ્સા’’તિ ગણ્હન્તિ, તતો પટ્ઠાય તેસંયેવ પલિબોધો. ગમનકાલે પાકતિકં અકત્વા લેડ્ડુપાતં અતિક્કમન્તાનં આપત્તિ. મહાપચ્ચરિયં પુન વુત્તં – ‘‘યાવ અઞ્ઞે ન નિસીદન્તિ, તાવ યેહિ પઞ્ઞત્તં, તેસં ભારો. અઞ્ઞેસુ આગન્ત્વા નિસિન્નેસુ નિસિન્નકાનં ભારો. સચે તે અનુદ્ધરિત્વા વા અનુદ્ધરાપેત્વા વા ગચ્છન્તિ, દુક્કટં. કસ્મા? અનાણત્તિયા પઞ્ઞપિતત્તા’’તિ. ધમ્માસને પઞ્ઞત્તે યાવ ઉસ્સારકો વા ધમ્મકથિકો વા નાગચ્છતિ, તાવ પઞ્ઞાપકાનં પલિબોધો, તસ્મિં આગન્ત્વા નિસિન્ને તસ્સ પલિબોધો. સકલં અહોરત્તં ધમ્મસવનં હોતિ, અઞ્ઞો ઉસ્સારકો વા ધમ્મકથિકો વા ઉટ્ઠહતિ, અઞ્ઞો નિસીદતિ, યો યો આગન્ત્વા નિસીદતિ, તસ્સ તસ્સ ભારો. ઉટ્ઠહન્તેન પન ‘‘ઇદમાસનં તુમ્હાકં ભારો’’તિ વત્વા ગન્તબ્બં. સચેપિ ઇતરસ્મિં અનાગતેયેવ પઠમં નિસિન્નો ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ, તસ્મિઞ્ચ અન્તોઉપચારટ્ઠેયેવ ઇતરો આગન્ત્વા નિસીદતિ, ઉટ્ઠાય ગતો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. સચે પન ઇતરસ્મિં અનાગતેયેવ પઠમં નિસિન્નો ઉટ્ઠાયાસના લેડ્ડુપાતં અતિક્કમતિ, આપત્તિયા કારેતબ્બો. સબ્બત્થ ચ ‘‘લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયે પાચિત્તિય’’ન્તિ અયં નયો મહાપચ્ચરિયં વુત્તો.

૧૧૨. ચિમિલિકં વાતિઆદીસુ ચિમિલિકા નામ સુધાદિપરિકમ્મકતાય ભૂમિયા વણ્ણાનુરક્ખણત્થં કતા હોતિ, તં હેટ્ઠા પત્થરિત્વા ઉપરિ કટસારકં પત્થરન્તિ. ઉત્તરત્થરણં નામ મઞ્ચપીઠાનં ઉપરિ અત્થરિતબ્બકં પચ્ચત્થરણં. ભૂમત્થરણં નામ ભૂમિયં અત્થરિતબ્બા કટસારકાદિવિકતિ. તટ્ટિકં નામ તાલપણ્ણેહિ વા વાકેહિ વા કતતટ્ટિકા. ચમ્મખણ્ડો નામ સીહબ્યગ્ઘદીપિતરચ્છચમ્માદીસુપિ યંકિઞ્ચિ ચમ્મં. અટ્ઠકથાસુ હિ સેનાસનપરિભોગે પટિક્ખિત્તચમ્મં નામ ન દિસ્સતિ, તસ્મા સીહચમ્માદીનં પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો. પાદપુઞ્છની નામ રજ્જુકેહિ વા પિલોતિકાહિ વા પાદપુઞ્છનત્થં કતા. ફલકપીઠં નામ ફલકમયં પીઠં. અથ વા ફલકઞ્ચેવ દારુમયપીઠઞ્ચ; એતેન સબ્બમ્પિ દારુભણ્ડાદિ સઙ્ગહિતં. મહાપચ્ચરિયં પન વિત્થારેનેવ વુત્તં – ‘‘આધારકં પત્તપિધાનં પાદકથલિકં તાલવણ્ટં બીજનીપત્તકં યંકિઞ્ચિ દારુભણ્ડં અન્તમસો પાનીયઉળુઙ્કં પાનીયસઙ્ખં અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન એસ નયો દુતિયસિક્ખાપદે દસ્સિતો. અજ્ઝોકાસે રજનં પચિત્વા રજનભાજનં રજનઉળુઙ્કો રજનદોણિકાતિ સબ્બં અગ્ગિસાલાય પટિસામેતબ્બં. સચે અગ્ગિસાલા નત્થિ, અનોવસ્સકે પબ્ભારે નિક્ખિપિતબ્બં. તસ્મિમ્પિ અસતિ યત્થ ઓલોકેન્તા ભિક્ખૂ પસ્સન્તિ, તાદિસે ઠાને ઠપેત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ.

અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલિકેતિ યસ્મિં વિસ્સાસગ્ગાહો ન રુહતિ, તસ્સ સન્તકે દુક્કટં. યસ્મિં પન વિસ્સાસો રુહતિ, તસ્સ સન્તકં અત્તનો પુગ્ગલિકમિવ હોતીતિ મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં.

૧૧૩. આપુચ્છં ગચ્છતીતિ યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, યો તથારૂપં આપુચ્છિત્વા ગચ્છતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. ઓતાપેન્તો ગચ્છતીતિ આતપે ઓતાપેન્તો આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામીતિ ગચ્છતિ; એવં ગચ્છતો અનાપત્તિ. કેનચિ પલિબુદ્ધં હોતીતિ સેનાસનં કેનચિ ઉપદ્દુતં હોતીતિ અત્થો. સચેપિ હિ વુડ્ઢતરો ભિક્ખુ ઉટ્ઠાપેત્વા ગણ્હાતિ, સચેપિ યક્ખો વા પેતો વા આગન્ત્વા નિસીદતિ, કોચિ વા ઇસ્સરો આગન્ત્વા ગણ્હાતિ, સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિ, સીહબ્યગ્ઘાદીસુ વા પન તં પદેસં આગન્ત્વા ઠિતેસુપિ સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિયેવ. એવં કેનચિ પલિબુદ્ધે અનુદ્ધરિત્વાપિ ગચ્છતો અનાપત્તિ. આપદાસૂતિ જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદં ચતુત્થં.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૬. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદે – ભિસીતિ મઞ્ચકભિસિ વા પીઠકભિસિ વા. ચિમિલિકાદીનિપિ પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તપ્પકારાનિયેવ. નિસીદનન્તિ સદસં વેદિતબ્બં. પચ્ચત્થરણન્તિ પાવારો કોજવોતિ એત્તકમેવ વુત્તં. તિણસન્થારોતિ યેસં કેસઞ્ચિ તિણાનં સન્થારો. એસ નયો પણ્ણસન્થારે. પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સાતિ એત્થ પઠમપાદં અતિક્કામેન્તસ્સ દુક્કટં, દુતિયાતિક્કમે પાચિત્તિયં. અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો નામ સેનાસનતો દ્વે લેડ્ડુપાતા.

અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યાતિ એત્થ ભિક્ખુમ્હિ સતિ ભિક્ખુ આપુચ્છિતબ્બો. તસ્મિં અસતિ સામણેરો, તસ્મિં અસતિ આરામિકો, તસ્મિમ્પિ અસતિ યેન વિહારો કારિતો સો વિહારસામિકો, તસ્સ વા કુલે યો કોચિ આપુચ્છિતબ્બો. તસ્મિમ્પિ અસતિ ચતૂસુ પાસાણેસુ મઞ્ચં ઠપેત્વા મઞ્ચે અવસેસમઞ્ચપીઠાનિ આરોપેત્વા ઉપરિ ભિસિઆદિકં દસવિધમ્પિ સેય્યં રાસિં કરિત્વા દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં પટિસામેત્વા દ્વારવાતપાનાનિ પિદહિત્વા ગમિયવત્તં પૂરેત્વા ગન્તબ્બં. સચે પન સેનાસનં ઓવસ્સતિ, છદનત્થઞ્ચ તિણં વા ઇટ્ઠકા વા આનીતા હોન્તિ, સચે ઉસ્સહતિ, છાદેતબ્બં. નો ચે સક્કોતિ, યો ઓકાસો અનોવસ્સકો, તત્થ મઞ્ચપીઠાદીનિ નિક્ખિપિત્વા ગન્તબ્બં. સચે સબ્બમ્પિ ઓવસ્સતિ, ઉસ્સહન્તેન અન્તોગામે ઉપાસકાનં ઘરે ઠપેતબ્બં. સચે તેપિ ‘‘સઙ્ઘિકં નામ ભન્તે ભારિયં, અગ્ગિદાહાદીનં ભાયામા’’તિ ન સમ્પટિચ્છન્તિ, અજ્ઝોકાસેપિ પાસાણાનં ઉપરિ મઞ્ચં ઠપેત્વા સેસં પુબ્બે વુત્તનયેનેવ નિક્ખિપિત્વા તિણેહિ ચ પણ્ણેહિ ચ પટિચ્છાદેત્વા ગન્તું વટ્ટતિ. યઞ્હિ તત્થ અઙ્ગમત્તમ્પિ અવસિસ્સતિ, તં અઞ્ઞેસં તત્થ આગતાનં ભિક્ખૂનં ઉપકારં ભવિસ્સતીતિ.

૧૧૭. વિહારસ્સ ઉપચારેતિઆદીસુ વિહારસ્સૂપચારો નામ પરિવેણં. ઉપટ્ઠાનસાલાતિ પરિવેણભોજનસાલા. મણ્ડપોતિ પરિવેણમણ્ડપો. રુક્ખમૂલન્તિ પરિવેણરુક્ખમૂલં. અયં તાવ નયો કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તો. કિઞ્ચાપિ વુત્તો, અથ ખો વિહારોતિ અન્તોગબ્ભો વા અઞ્ઞં વા સબ્બપરિચ્છન્નં ગુત્તસેનાસનં વેદિતબ્બં. વિહારસ્સ ઉપચારેતિ તસ્સ બહિ આસન્ને ઓકાસે. ઉપટ્ઠાનસાલાયં વાતિ ભોજનસાલાયં વા. મણ્ડપે વાતિ અપરિચ્છન્ને પરિચ્છન્ને વાપિ બહૂનં સન્નિપાતમણ્ડપે. રુક્ખમૂલે વત્તબ્બં નત્થિ. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ વુત્તપ્પકારઞ્હિ દસવિધં સેય્યં અન્તોગબ્ભાદિમ્હિ ગુત્તટ્ઠાને પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ યસ્મા સેય્યાપિ સેનાસનમ્પિ ઉપચિકાહિ પલુજ્જતિ, વમ્મિકરાસિયેવ હોતિ, તસ્મા પાચિત્તિયં વુત્તં. બહિ પન ઉપટ્ઠાનસાલાદીસુ પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ સેય્યામત્તમેવ નસ્સેય્ય, ઠાનસ્સ અગુત્તતાય ન સેનાસનં, તસ્મા એત્થ દુક્કટં વુત્તં. મઞ્ચં વા પીઠં વાતિ એત્થ યસ્મા ન સક્કા મઞ્ચપીઠં સહસા ઉપચિકાહિ ખાયિતું, તસ્મા તં વિહારેપિ સન્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં. વિહારૂપચારે પન તં વિહારચારિકં આહિણ્ડન્તાપિ દિસ્વા પટિસામેસ્સન્તિ.

૧૧૮. ઉદ્ધરિત્વા ગચ્છતીતિ એત્થ ઉદ્ધરિત્વા ગચ્છન્તેન મઞ્ચપીઠકવાટં સબ્બં અપનેત્વા સંહરિત્વા ચીવરવંસે લગ્ગેત્વા ગન્તબ્બં. પચ્છા આગન્ત્વા વસનકભિક્ખુનાપિ પુન મઞ્ચપીઠં વા પઞ્ઞપેત્વા સયિત્વા ગચ્છન્તેન તથેવ કાતબ્બં. અન્તોકુટ્ટતો સેય્યં બહિકુટ્ટે પઞ્ઞપેત્વા વસન્તેન ગમનકાલે ગહિતટ્ઠાનેયેવ પટિસામેતબ્બં. ઉપરિપાસાદતો ઓરોપેત્વા હેટ્ઠાપાસાદે વસન્તસ્સપિ એસેવ નયો. રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વાપિ ગમનકાલે પુન ગહિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેતબ્બં.

આપુચ્છં ગચ્છતીતિ એત્થાયં આપુચ્છિતબ્બાનાપુચ્છિતબ્બવિનિચ્છયો – યા તાવ ભૂમિયં દીઘસાલા વા પણ્ણસાલા વા હોતિ, યં વા રુક્ખત્થમ્ભેસુ, કતગેહં ઉપચિકાનં ઉટ્ઠાનટ્ઠાનં હોતિ, તતો પક્કમન્તેન તાવ આપુચ્છિત્વાવ પક્કમિતબ્બં. તસ્મિઞ્હિ કતિપયાનિ દિવસાનિ અજગ્ગિયમાને વમ્મિકાવ સન્તિટ્ઠન્તિ. યં પન પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં સિલુચ્ચયલેણં વા સુધાલિત્તસેનાસનં વા યત્થ ઉપચિકાસઙ્કા નત્થિ, તતો પક્કમન્તસ્સ આપુચ્છિત્વાપિ અનાપુચ્છિત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ, આપુચ્છનં પન વત્તં. સચે તાદિસેપિ સેનાસને એકેન પસ્સેન ઉપચિકા આરોહન્તિ, આપુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં. યો પન આગન્તુકો ભિક્ખુ સઙ્ઘિકં સેનાસનં ગહેત્વા વસન્તં ભિક્ખું અનુવત્તન્તો અત્તનો સેનાસનં અગ્ગહેત્વા વસતિ, યાવ સો ન ગણ્હાતિ, તાવ તં સેનાસનં પુરિમભિક્ખુસ્સેવ પલિબોધો. યદા પન સો સેનાસનં ગહેત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયેન વસતિ, તતો પટ્ઠાય આગન્તુકસ્સેવ પલિબોધો. સચે ઉભોપિ વિભજિત્વા ગણ્હન્તિ, ઉભિન્નમ્પિ પલિબોધો. મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તં – ‘‘સચે દ્વે તયો એકતો હુત્વા પઞ્ઞપેન્તિ, ગમનકાલે સબ્બેહિપિ આપુચ્છિતબ્બં. તેસુ ચે પઠમં ગચ્છન્તો ‘પચ્છિમો જગ્ગિસ્સતી’તિ આભોગં કત્વા ગચ્છતિ વટ્ટતિ. પચ્છિમસ્સ આભોગેન મુત્તિ નત્થિ. બહૂ એકં પેસેત્વા સન્થરાપેન્તિ, ગમનકાલે સબ્બેહિ વા આપુચ્છિતબ્બં, એકં વા પેસેત્વા આપુચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞતો મઞ્ચપીઠાદીનિ આનેત્વા અઞ્ઞત્ર વસિત્વાપિ ગમનકાલે તત્થેવ નેતબ્બાનિ. સચે અઞ્ઞાવાસતો આનેત્વા વસમાનસ્સ અઞ્ઞો વુડ્ઢતરો આગચ્છતિ, ન પટિબાહિતબ્બો, ‘મયા ભન્તે અઞ્ઞાવાસતો આનીતં, પાકતિકં કરેય્યાથા’તિ વત્તબ્બં. તેન ‘એવં કરિસ્સામી’તિ સમ્પટિચ્છિતે ઇતરસ્સ ગન્તું વટ્ટતિ. એવમઞ્ઞત્થ હરિત્વાપિ સઙ્ઘિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જન્તસ્સ નટ્ઠં વા જિણ્ણં વા ચોરેહિ વા હટં ગીવા ન હોતિ, પુગ્ગલિકપરિભોગેન પરિભુઞ્જન્તસ્સ પન ગીવા હોતિ. અઞ્ઞસ્સ મઞ્ચપીઠં પન સઙ્ઘિકપરિભોગેન વા પુગ્ગલિકપરિભોગેન વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ નટ્ઠં ગીવાયેવ’’.

કેનચિ પલિબુદ્ધં હોતીતિ વુડ્ઢતરભિક્ખૂઇસ્સરિયયક્ખસીહવાળમિગકણ્હસપ્પાદીસુ યેન કેનચિ સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિ. સાપેક્ખો ગન્ત્વા તત્થ ઠિતો આપુચ્છતિ, કેનચિ પલિબુદ્ધો હોતીતિ અજ્જેવ આગન્ત્વા પટિજગ્ગિસ્સામીતિ એવં સાપેક્ખો નદીપારં વા ગામન્તરં વા ગન્ત્વા યત્થસ્સ ગમનચિત્તં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ ઠિતો કઞ્ચિ પેસેત્વા આપુચ્છતિ, નદીપૂરરાજચોરાદીસુ વા કેનચિ પલિબુદ્ધો હોતિ ઉપદ્દુતો, ન સક્કોતિ પચ્ચાગન્તું, એવંભૂતસ્સપિ અનાપત્તિ. સેસં પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયમેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૯. છટ્ઠસિક્ખાપદે – પલિબુન્ધેન્તીતિ પઠમતરં ગન્ત્વા પત્તચીવરં અતિહરિત્વા રુમ્ભિત્વા તિટ્ઠન્તિ. થેરા ભિક્ખૂ વુટ્ઠાપેન્તીતિ ‘‘અમ્હાકં આવુસો પાપુણાતી’’તિ વસ્સગ્ગેન ગહેત્વા વુટ્ઠાપેન્તિ. અનુપખજ્જ સેય્યં કપ્પેન્તીતિ ‘‘તુમ્હાકં ભન્તે મઞ્ચટ્ઠાનંયેવ પાપુણાતિ, ન સબ્બો વિહારો. અમ્હાકં દાનિ ઇદં ઠાનં પાપુણાતી’’તિ અનુપવિસિત્વા મઞ્ચપીઠં પઞ્ઞપેત્વા નિસીદન્તિપિ નિપજ્જન્તિપિ સજ્ઝાયમ્પિ કરોન્તિ.

૧૨૦. જાનન્તિ ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો અય’’ન્તિ જાનન્તો; તેનેવસ્સ વિભઙ્ગે ‘‘વુડ્ઢોતિ જાનાતી’’તિઆદિ વુત્તં. વુડ્ઢો હિ અત્તનો વુડ્ઢતાય અનુટ્ઠાપનીયો, ગિલાનો ગિલાનતાય, સઙ્ઘો પન ભણ્ડાગારિકસ્સ વા ધમ્મકથિકવિનયધરાદીનં વા ગણવાચકઆચરિયસ્સ વા બહૂપકારતં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેન્તો ધુવવાસત્થાય વિહારં સમ્મન્નિત્વા દેતિ, તસ્મા યસ્સ સઙ્ઘેન દિન્નો, સોપિ અનુટ્ઠાપનીયો. કામઞ્ચેત્થ ગિલાનસ્સાપિ સઙ્ઘોયેવ અનુચ્છવિકં સેનાસનં દેતિ, ગિલાનો પન ‘‘અપલોકેત્વા સઙ્ઘેન અદિન્નસેનાસનોપિ ન પીળેતબ્બો અનુકમ્પિતબ્બો’’તિ દસ્સેતું વિસું વુત્તો.

૧૨૧. ઉપચારેતિ એત્થ મઞ્ચપીઠાનં તાવ મહલ્લકે વિહારે સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થો ઉપચારો, ખુદ્દકે યતો પહોતિ તતો દિયડ્ઢો હત્થો, પાદે ધોવિત્વા પવિસન્તસ્સ પસ્સાવત્થાય નિક્ખમન્તસ્સ ચ યાવ દ્વારે નિક્ખિત્તપાદધોવનપાસાણતો પસ્સાવટ્ઠાનતો ચ મઞ્ચપીઠં, તાવ દિયડ્ઢહત્થવિત્થારો મગ્ગો ઉપચારો નામ. તસ્મિં મઞ્ચસ્સ વા પીઠસ્સ વા ઉપચારે ઠિતસ્સ વા ભિક્ખુનો પવિસન્તસ્સ વા નિક્ખમન્તસ્સ વા ઉપચારે યો અનુપખજ્જ સેય્યં કપ્પેતુકામો સેય્યં સન્થરતિ વા સન્થરાપેતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

અભિનિસીદતિ વા અભિનિપજ્જતિ વાતિ એત્થ અભિનિસીદનમત્તેન અભિનિપજ્જનમત્તેનેવ વા પાચિત્તિયં. સચે પન દ્વેપિ કરોતિ, દ્વે પાચિત્તિયાનિ. ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિસીદતો વા નિપજ્જતો વા પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં.

૧૨૨. ઉપચારં ઠપેત્વા સેય્યં સન્થરતિ વા સન્થરાપેતિ વાતિ ઇમસ્મિં ઇતો પરે ચ ‘‘વિહારસ્સ ઉપચારે’’તિઆદિકે દુક્કટવારેપિ યથા ઇધ અભિનિસીદનમત્તે અભિનિપજ્જનમત્તે ઉભયકરણે પયોગભેદે ચ પાચિત્તિયપ્પભેદો વુત્તો, એવં દુક્કટપ્પભેદો વેદિતબ્બો. એવરૂપેન હિ વિસભાગપુગ્ગલેન એકવિહારે વા એકપરિવેણે વા વસન્તેન અત્થો નત્થિ, તસ્મા સબ્બત્થેવસ્સ નિવાસો વારિતો. અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલિકેતિ ઇધાપિ વિસ્સાસિકસ્સ પુગ્ગલિકં અત્તનો પુગ્ગલિકસદિસમેવ, તત્થ અનાપત્તિ.

૧૨૩. આપદાસૂતિ સચે બહિ વસન્તસ્સ જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયો હોતિ, એવરૂપાસુ આપદાસુ યો પવિસતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ. પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદં છટ્ઠં.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૬. સત્તમસિક્ખાપદે – એકેન પયોગેન બહુકેપિ દ્વારે અતિક્કામેતીતિ યે ચતુભૂમકપઞ્ચભૂમકા પાસાદા છસત્તકોટ્ઠકાનિ વા ચતુસ્સાલાનિ, તાદિસેસુ સેનાસનેસુ હત્થેસુ વા ગીવાય વા ગહેત્વા અન્તરા અટ્ઠપેન્તો એકેન પયોગેન અતિક્કામેતિ, એકમેવ પાચિત્તિયં. ઠપેત્વા ઠપેત્વા નાનાપયોગેહિ અતિક્કામેન્તસ્સ દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ. હત્થેન અનામસિત્વા ‘‘નિક્ખમા’’તિ વત્વા વાચાય નિક્કડ્ઢન્તસ્સાપિ એસેવ નયો.

અઞ્ઞં આણાપેતીતિ એત્થ ‘‘ઇમં નિક્કડ્ઢા’’તિ આણત્તિમત્તે દુક્કટં. સચે સો સકિં આણત્તો બહુકેપિ દ્વારે અતિક્કામેતિ, એકં પાચિત્તિયં. સચે પન ‘‘એત્તકાનિ દ્વારાનિ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા ‘‘યાવ મહાદ્વારં તાવ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા એવં નિયામેત્વા આણત્તો હોતિ, દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ.

તસ્સ પરિક્ખારન્તિ યંકિઞ્ચિ તસ્સ સન્તકં પત્તચીવરપરિસ્સાવનધમકરણમઞ્ચપીઠભિસિબિમ્બોહનાદિભેદં, અન્તમસો રજનછલ્લિમ્પિ; યો નિક્કડ્ઢતિ વા નિક્કડ્ઢાપેતિ વા; તસ્સ વત્થુગણનાય દુક્કટાનિ. ગાળ્હં બન્ધિત્વા ઠપિતેસુ પન એકાવ આપત્તીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

૧૨૭. અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલિકેતિ ઇધાપિ વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકં અત્તનો પુગ્ગલિકસદિસમેવ. યથા ચ ઇધ; એવં સબ્બત્થ. યત્ર પન વિસેસો ભવિસ્સતિ, તત્ર વક્ખામ.

૧૨૮. અલજ્જિં નિક્કડ્ઢતિ વાતિઆદીસુ ભણ્ડનકારકકલહકારકમેવ સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું લભતિ, સો હિ પક્ખં લભિત્વા સઙ્ઘમ્પિ ભિન્દેય્ય. અલજ્જીઆદયો પન અત્તનો વસનટ્ઠાનતોયેવ નિક્કડ્ઢિતબ્બા, સકલસઙ્ઘારામતો નિક્કડ્ઢિતું ન વટ્ટતિ. ઉમ્મત્તકસ્સાતિ સયં ઉમ્મત્તકસ્સ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદં સત્તમં.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૯. અટ્ઠમસિક્ખાપદે – ઉપરિવેહાસકુટિયાતિ ઉપરિ અચ્છન્નતલાય દ્વિભૂમિકકુટિયા વા તિભૂમિકાદિકુટિયા વા. મઞ્ચં સહસા અભિનિસીદીતિ મઞ્ચં સહસા અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા નિસીદિ. ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં; મઞ્ચે નિસીદીતિ અત્થો. અભીતિ ઇદં પન પદસોભનત્થં ઉપસગ્ગમત્તમેવ. નિપ્પતિત્વાતિ નિપતિત્વા નિક્ખમિત્વા વા. તસ્સ હિ ઉપરિ આણીપિ ન દિન્ના, તસ્મા નિક્ખન્તો. વિસ્સરમકાસીતિ વિરૂપં આતુરસ્સરમકાસિ.

૧૩૧. વેહાસકુટિ નામ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટાતિ યા પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સબ્બહેટ્ઠિમાહિ તુલાહિ સીસં ન ઘટ્ટેતિ, એતેન ઇધ અધિપ્પેતા વેહાસકુટિ દસ્સિતા હોતિ, ન વેહાસકુટિલક્ખણં. યા હિ કાચિ ઉપરિ અચ્છિન્નતલા દ્વિભૂમિકા કુટિ તિભૂમિકાદિકુટિ વા ‘‘વેહાસકુટી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન અસીસઘટ્ટા અધિપ્પેતા. અભિનિસીદનાદીસુ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પયોગવસેન આપત્તિભેદો વેદિતબ્બો.

૧૩૩. અવેહાસકુટિયાતિ ભૂમિયં કતપણ્ણસાલાદીસુ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ પરસ્સ પીળા કાતું. સીસઘટ્ટાયાતિ યાયં સીસઘટ્ટા હોતિ, તત્થાપિ અનાપત્તિ. ન હિ સક્કા તત્થ હેટ્ઠાપાસાદે અનોણતેન વિચરિતું, તસ્મા અસઞ્ચરણટ્ઠાનત્તા પરપીળા ન ભવિસ્સતિ. હેટ્ઠા અપરિભોગં હોતીતિ યસ્સા હેટ્ઠા દબ્બસમ્ભારાદીનં નિક્ખિત્તત્તા અપરિભોગં હોતિ, તત્થાપિ અનાપત્તિ. પદરસઞ્ચિતં હોતીતિ યસ્સા ઉપરિમતલં દારુફલકેહિ વા ઘનસન્થતં હોતિ, સુધાદિપરિકમ્મકતં વા તત્થાપિ અનાપત્તિ. પટાણિ દિન્ના હોતીતિ મઞ્ચપીઠાનં પાદસિખાસુ આણી દિન્ના હોતિ, યત્થ નિસીદન્તેપિ ન નિપ્પતન્તિ, તાદિસે મઞ્ચપીઠે નિસીદતોપિ અનાપત્તિ. તસ્મિં ઠિતોતિ આહચ્ચપાદકે મઞ્ચે વા પીઠે વા ઠિતો ઉપરિ નાગદન્તકાદીસુ લગ્ગિતકં ચીવરં વા કિઞ્ચિ વા ગણ્હાતિ વા, અઞ્ઞં વા લગ્ગેતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. નવમસિક્ખાપદે – યાવ દ્વારકોસાતિ એત્થ દ્વારકોસો નામ પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘દ્વારબાહતો પટ્ઠાય દિયડ્ઢો હત્થો’’તિ વુત્તં. કુરુન્દિયં પન ‘‘દ્વારસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ કવાટપ્પમાણ’’ન્તિ. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘કવાટં નામ દિયડ્ઢહત્થમ્પિ હોતિ દ્વિહત્થમ્પિ અડ્ઢતેય્યહત્થમ્પી’’તિ વુત્તં, તં સુવુત્તં. તદેવ હિ સન્ધાય ભગવતાપિ ‘‘પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા હત્થપાસા’’તિ અયં ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસો કતો. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ સકવાટકદ્વારબન્ધટ્ઠપનાય; સકવાટકસ્સ દ્વારબન્ધસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાયાતિ અત્થો. દ્વારટ્ઠપનાયાતિ ઇદમ્પિ હિ પદભાજનં ઇમમેવત્થં સન્ધાય ભાસિતં. અયં પનેત્થ અધિપ્પાયો – કવાટઞ્હિ લહુપરિવટ્ટકં વિવરણકાલે ભિત્તિં આહનતિ, પિદહનકાલે દ્વારબન્ધં. તેન આહનનેન ભિત્તિ કમ્પતિ, તતો મત્તિકા ચલતિ, ચલિત્વા સિથિલા વા હોતિ પતતિ વા. તેનાહ ભગવા ‘‘યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદં નામ કત્તબ્બ’’ન્તિ નેવ માતિકાયં ન પદભાજને વુત્તં, અટ્ઠુપ્પત્તિયં પન ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસિ પુનપ્પુનં લેપાપેસી’’તિ અધિકારતો યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

યં પન પદભાજને ‘‘પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સમન્તા હત્થપાસા’’તિ વુત્તં. તત્થ યસ્સ વેમજ્ઝે દ્વારં હોતિ, ઉપરિભાગે ઉચ્ચા ભિત્તિ, તસ્સ તીસુ દિસાસુ સમન્તા હત્થપાસા ઉપચારો હોતિ, ખુદ્દકસ્સ વિહારસ્સ દ્વીસુ દિસાસુ ઉપચારો હોતિ. તત્રાપિ યં ભિત્તિં વિવરિયમાનં કવાટં આહનતિ, સા અપરિપૂરઉપચારાપિ હોતિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન તીસુ દિસાસુ સમન્તા હત્થપાસા દ્વારસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાય લેપો અનુઞ્ઞાતો. સચે પનસ્સ દ્વારસ્સ અધોભાગેપિ લેપોકાસો અત્થિ, તમ્પિ લિમ્પિતું વટ્ટતિ. આલોકસન્ધિપરિકમ્માયાતિ એત્થ આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તિ, તેપિ વિવરણકાલે વિદત્થિમત્તમ્પિ અતિરેકમ્પિ ભિત્તિપ્પદેસં પહરન્તિ. ઉપચારો પનેત્થ સબ્બદિસાસુ લબ્ભતિ, તસ્મા સબ્બદિસાસુ કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો આલોકસન્ધિપરિકમ્મત્થાય લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

સેતવણ્ણન્તિઆદિકં ન માતિકાય પદભાજનં. ઇમિના હિ વિહારસ્સ ભારિકત્તં નામ નત્થીતિ પદભાજનેયેવ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા સબ્બમેતં યથાસુખં કત્તબ્બં.

એવં લેપકમ્મે યં કત્તબ્બં, તં દસ્સેત્વા પુન છદને કત્તબ્બં દસ્સેતું ‘‘દ્વત્તિચ્છદનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દ્વત્તિચ્છદનસ્સ પરિયાયન્તિ છદનસ્સ દ્વત્તિપરિયાયં; પરિયાયો વુચ્ચતિ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપદ્વયં વા પરિક્ખેપત્તયં વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. અપ્પહરિતે ઠિતેનાતિ અહરિતે ઠિતેન. હરિતન્તિ ચેત્થ સત્તધઞ્ઞભેદં પુબ્બણ્ણં મુગ્ગમાસતિલકુલત્થઅલાબુકુમ્ભણ્ડાદિભેદઞ્ચ અપરણ્ણં અધિપ્પેતં. તેનેવાહ – ‘‘હરિતં નામ પુબ્બણ્ણં અપરણ્ણ’’ન્તિ.

સચે હરિતે ઠિતો અધિટ્ઠાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ પન યસ્મિમ્પિ ખેત્તે વુત્તં બીજં ન તાવ સમ્પજ્જતિ, વસ્સે વા પન પતિતે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તમ્પિ હરિતસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તસ્મા એવરૂપે ખેત્તેપિ ઠિતેન ન અધિટ્ઠાતબ્બં, અહરિતેયેવ ઠિતેન અધિટ્ઠાતબ્બં. તત્રાપિ અયં પરિચ્છેદો, પિટ્ઠિવંસસ્સ વા કૂટાગારકણ્ણિકાય વા ઉપરિ થુપિકાય વા પસ્સે નિસિન્નો છદનમુખવટ્ટિઅન્તેન ઓલોકેન્તો યસ્મિં ભૂમિભાગે ઠિતં પસ્સતિ, યસ્મિઞ્ચ ભૂમિભાગે ઠિતો, તં ઉપરિ નિસિન્નકં પસ્સતિ, તસ્મિં ઠાને અધિટ્ઠાતબ્બં. તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠત્વા અધિટ્ઠાતું ન લબ્ભતિ. કસ્મા? વિહારસ્સ હિ પતન્તસ્સ અયં પતનોકાસોતિ.

૧૩૬. મગ્ગેન છાદેન્તસ્સાતિ એત્થ મગ્ગેન છાદનં નામ અપરિક્ખિપિત્વા ઉજુકમેવ છાદનં; તં ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ લબ્ભતિ. દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વાતિ દ્વે મગ્ગા સચે દુચ્છન્ના હોન્તિ, અપનેત્વાપિ પુનપ્પુનં છાદેતું લબ્ભતિ, તસ્મા યથા ઇચ્છતિ; તથા દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયંમગ્ગં ‘‘ઇદાનિ એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. પરિયાયેનાતિ પરિક્ખેપેન. એવંછદનં પન તિણપણ્ણેહિ લબ્ભતિ. તસ્મા ઇધાપિ યથા ઇચ્છતિ તથા દ્વે પરિયાયે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયં પરિયાયં ‘‘ઇદાનિ એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બં. સચે ન પક્કમતિ, તુણ્હીભૂતેન ઠાતબ્બં. સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બં. ઉપરૂપરિચ્છન્નો હિ વિહારો ચિરં અનોવસ્સકો હોતીતિ મઞ્ઞમાના એવં છાદેન્તિ. તતો ચે ઉત્તરિન્તિ તિણ્ણં મગ્ગાનં વા પરિયાયાનં વા ઉપરિ ચતુત્થે મગ્ગે વા પરિયાયે વા.

૧૩૭. કરળે કરળેતિ તિણમુટ્ઠિયં તિણમુટ્ઠિયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદં નવમં.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૦. દસમસિક્ખાપદે – જાનં સપ્પાણકન્તિ સપ્પાણકં એતન્તિ યથા તથા વા જાનન્તો. સિઞ્ચેય્ય વા સિઞ્ચાપેય્ય વાતિ તેન ઉદકેન સયં વા સિઞ્ચેય્ય, અઞ્ઞં વા આણાપેત્વા સિઞ્ચાપેય્ય. પાળિયં પન ‘‘સિઞ્ચેય્યાતિ સયં સિઞ્ચતી’’તિ ઈદિસાનં વચનાનં અત્થો પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

તત્થ ધારં અવિચ્છિન્દિત્વા સિઞ્ચન્તસ્સ એકસ્મિં ઉદકઘટે એકાવ આપત્તિ. એસ નયો સબ્બભાજનેસુ. ધારં વિચ્છિન્દન્તસ્સ પન પયોગે પયોગે આપત્તિ. માતિકં સમ્મુખં કરોતિ, દિવસમ્પિ સન્દતુ, એકાવ આપત્તિ. સચે તત્થ તત્થ બન્ધિત્વા અઞ્ઞતો અઞ્ઞતો નેતિ, પયોગે પયોગે આપત્તિ. સકટભારમત્તઞ્ચેપિ તિણં એકપયોગેન ઉદકે પક્ખિપતિ, એકાવ આપત્તિ. એકેકં તિણં વા પણ્ણં વા પક્ખિપન્તસ્સ પયોગે પયોગે આપત્તિ. મત્તિકાયપિ અઞ્ઞેસુપિ કટ્ઠગોમયાદીસુ એસેવ નયો. ઇદં પન મહાઉદકં સન્ધાય ન વુત્તં, યં તિણે વા મત્તિકાય વા પક્ખિત્તાય પરિયાદાનં ગચ્છતિ, આવિલં વા હોતિ, યત્થ પાણકા મરન્તિ, તાદિસં ઉદકં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં તિવેદનન્તિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદં દસમં.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન સેનાસનવગ્ગો દુતિયો.