૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૧-૧૪૪. ભિક્ખુનિવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે – લાભિનો હોન્તીતિ એત્થ ન તેસં ભિક્ખુનિયો દેન્તિ, ન દાપેન્તિ, મહાકુલેહિ પબ્બજિતા પન કુલધીતરો અત્તનો સન્તિકં આગતાનં ઞાતિમનુસ્સાનં ‘‘કુતો અય્યે ઓવાદં ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં લભથા’’તિ પુચ્છન્તાનં ‘‘અસુકો ચ અસુકો ચ થેરો ઓવદતી’’તિ અસીતિમહાસાવકે ઉદ્દિસિત્વા કથાનુસારેન તેસં સીલસુતાચારજાતિગોત્તાદિભેદં વિજ્જમાનગુણં કથયન્તિ. એવરૂપા હિ વિજ્જમાનગુણા કથેતું વટ્ટન્તિ. તતો પસન્નચિત્તા મનુસ્સા થેરાનં ચીવરાદિભેદં મહન્તં લાભસક્કારં અભિહરિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘લાભિનો હોન્તિ ચીવર…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ.

ભિક્ખુનિયો ઉપસઙ્કમિત્વાતિ તેસં કિર સન્તિકે તાસુ એકા ભિક્ખુનીપિ ન આગચ્છતિ, લાભતણ્હાય પન આકડ્ઢિયમાનહદયા તાસં ઉપસ્સયં અગમંસુ. તં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘ભિક્ખુનિયો ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિ. તાપિ ભિક્ખુનિયો ચલચિત્તતાય તેસં વચનં અકંસુયેવ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો તા ભિક્ખુનિયો…પે… નિસીદિંસૂ’’તિ. તિરચ્છાનકથન્તિ સગ્ગમગ્ગગમનેપિ તિરચ્છાનભૂતં રાજકથાદિમનેકવિધં નિરત્થકકથં. ઇદ્ધોતિ સમિદ્ધો, સહિતત્થો ગમ્ભીરો બહુરસો લક્ખણપટિવેધસંયુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

૧૪૫-૧૪૭. અનુજાનામિ ભિક્ખવેતિ એત્થ યસ્મા તે ભિક્ખૂ ‘‘મા તુમ્હે ભિક્ખવે ભિક્ખુનિયો ઓવદિત્થા’’તિ વુચ્ચમાના અદિટ્ઠસચ્ચત્તા તથાગતે આઘાતં બન્ધિત્વા અપાયુપગા ભવેય્યું, તસ્મા નેસં તં અપાયુપગતં પરિહરન્તો ભગવા અઞ્ઞેનેવ ઉપાયેન તે ભિક્ખુનોવાદતો પરિબાહિરે કત્તુકામો ઇમં ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિં અનુજાનીતિ વેદિતબ્બો. એવં ઇધ પરિબાહિરે કત્તુકામતાય અનુજાનિત્વા પરતો કરોન્તોવ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગત’’ન્તિઆદિમાહ. ઇમાનિ હિ અટ્ઠઙ્ગાનિ છબ્બગ્ગિયાનં સુપિનન્તેનપિ ન ભૂતપુબ્બાનીતિ.

તત્થ સીલમસ્સ અત્થીતિ સીલવા. ઇદાનિ યઞ્ચ તં સીલં, યથા ચ તં તસ્સ અત્થિ નામ હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ પાતિમોક્ખોવ સંવરો પાતિમોક્ખસંવરો. પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતો સમન્નાગતોતિ પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો.

વિહરતીતિ વત્તતિ. વુત્તઞ્હેતં વિભઙ્ગે –

‘‘પાતિમોક્ખન્તિ સીલં પતિટ્ઠા આદિ ચરણં સંયમો સંવરો મોક્ખં પમોક્ખં કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા; સંવરોતિ કાયિકો અવીતિક્કમો વાચસિકો અવીતિક્કમો કાયિકવાચસિકો અવીતિક્કમો. સંવુતોતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો ઉપગતો સમુપગતો ઉપપન્નો સમુપપન્નો સમ્પન્નો સમન્નાગતો, તેન વુચ્ચતિ ‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’તિ. વિહરતીતિ ઇરિયતિ વત્તતિ પાલેતિ યપેતિ યાપેતિ ચરતિ વિહરતિ, તેન વુચ્ચતિ ‘વિહરતી’’’તિ (વિભ. ૫૧૧-૫૧૨).

આચારગોચરસમ્પન્નોતિ મિચ્છાજીવપટિસેધકેન ન વેળુદાનાદિના આચારેન, વેસિયાદિઅગોચરં પહાય સદ્ધાસમ્પન્નકુલાદિના ચ ગોચરેન સમ્પન્નો. અણુમત્તેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવીતિ અપ્પમત્તકેસુ વજ્જેસુ ભયદસ્સાવી, તાનિ વજ્જાનિ ભયતો દસ્સનસીલોતિ વુત્તં હોતિ. સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂતિ અધિસીલસિક્ખાદિભાવેન તિધા ઠિતેસુ સિક્ખાપદેસુ તં તં સિક્ખાપદં સમાદાય સમ્મા આદાય સાધુકં ગહેત્વા અવિજહન્તો સિક્ખતીતિ અત્થો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન યો ઇચ્છતિ, તેન વિસુદ્ધિમગ્ગતો ગહેતબ્બો.

બહુ સુતમસ્સાતિ બહુસ્સુતો. સુતં ધારેતીતિ સુતધરો; યદસ્સ તં બહુ સુતં નામ, તં ન સુતમત્તમેવ; અથ ખો નં ધારેતીતિ અત્થો. મઞ્જૂસાયં વિય રતનં સુતં સન્નિચિતમસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો. એતેન યં સો સુતં ધારેતિ, તસ્સ મઞ્જૂસાય ગોપેત્વા સન્નિચિતરતનસ્સેવ ચિરકાલેનાપિ અવિનાસનં દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં સુતં સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘યે તે ધમ્મા’’તિઆદિમાહ, તં વેરઞ્જકણ્ડે વુત્તનયમેવ. ઇદં પનેત્થ નિગમનં – તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તિ, તસ્મા બહુસ્સુતો. ધાતા, તસ્મા સુતધરો. વચસા પરિચિતા મનસાનુપેક્ખિતા, દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધા; તસ્મા સુતસન્નિચયો. તત્થ વચસા પરિચિતાતિ વાચાય પગુણા કતા. મનસાનુપેક્ખિતાતિ મનસા અનુપેક્ખિતા, આવજ્જન્તસ્સ દીપસહસ્સેન ઓભાસિતા વિય હોન્તિ. દિટ્ઠિયા સુપ્પટિવિદ્ધાતિ અત્થતો ચ કારણતો ચ પઞ્ઞાય સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધા સુપચ્ચક્ખકતા હોન્તિ.

અયં પન બહુસ્સુતો નામ તિવિધો હોતિ – નિસ્સયમુચ્ચનકો, પરિસુપટ્ઠાપકો, ભિક્ખુનોવાદકોતિ. તત્થ નિસ્સયમુચ્ચનકેન ઉપસમ્પદાય પઞ્ચવસ્સેન સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન દ્વે માતિકા પગુણા વાચુગ્ગતા કાતબ્બા પક્ખદિવસેસુ ધમ્મસાવનત્થાય સુત્તન્તતો ચત્તારો ભાણવારા, સમ્પત્તાનં પરિકથનત્થાય અન્ધકવિન્દમહારાહુલોવાદઅમ્બટ્ઠસદિસો એકો કથામગ્ગો, સઙ્ઘભત્તમઙ્ગલામઙ્ગલેસુ અનુમોદનત્થાય તિસ્સો અનુમોદના, ઉપોસથપવારણાદિજાનનત્થં કમ્માકમ્મવિનિચ્છયો, સમણધમ્મકરણત્થં સમાધિવસેન વા વિપસ્સનાવસેન વા અરહત્તપરિયોસાનમેકં કમ્મટ્ઠાનં, એત્તકં ઉગ્ગહેતબ્બં. એત્તાવતા હિ અયં બહુસ્સુતો હોતિ ચાતુદ્દિસો, યત્થ કત્થચિ અત્તનો ઇસ્સરિયેન વસિતું લભતિ.

પરિસુપટ્ઠાપકેન ઉપસમ્પદાય દસવસ્સેન સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પરિસં અભિવિનયે વિનેતું દ્વે વિભઙ્ગા પગુણા વાચુગ્ગતા કાતબ્બા, અસક્કોન્તેન તીહિ જનેહિ સદ્ધિં પરિવત્તનક્ખમા કાતબ્બા, કમ્માકમ્મઞ્ચ ખન્ધકવત્તઞ્ચ ઉગ્ગહેતબ્બં. પરિસાય પન અભિધમ્મે વિનયનત્થં સચે મજ્ઝિમભાણકો હોતિ મૂલપણ્ણાસકો ઉગ્ગહેતબ્બો, દીઘભાણકેન મહાવગ્ગો, સંયુત્તભાણકેન હેટ્ઠિમા વા તયો વગ્ગા મહાવગ્ગો વા, અઙ્ગુત્તરભાણકેન હેટ્ઠા વા ઉપરિ વા ઉપડ્ઢનિકાયો ઉગ્ગહેતબ્બો, અસક્કોન્તેન તિકનિપાતતો પટ્ઠાય હેટ્ઠા ઉગ્ગહેતુમ્પિ વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘એકં ઉગ્ગણ્હન્તેન ચતુક્કનિપાતં વા પઞ્ચકનિપાતં વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. જાતકભાણકેન સાટ્ઠકથં જાતકં ઉગ્ગહેતબ્બં, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ. ધમ્મપદમ્પિ સહ વત્થુના ઉગ્ગહેતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. તતો તતો સમુચ્ચયં કત્વા મૂલપણ્ણાસકમત્તં વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં, ઇતરાસુ વિચારણાયેવ નત્થિ. અભિધમ્મે કિઞ્ચિ ઉગ્ગહેતબ્બન્તિ ન વુત્તં. યસ્સ પન સાટ્ઠકથમ્પિ વિનયપિટકં અભિધમ્મપિટકઞ્ચ પગુણં, સુત્તન્તે ચ વુત્તપ્પકારો ગન્થો નત્થિ, પરિસં ઉપટ્ઠાપેતું ન લભતિ. યેન પન સુત્તન્તતો વિનયતો ચ વુત્તપ્પમાણો ગન્થો ઉગ્ગહિતો, અયં પરિસુપટ્ઠાપકો બહુસ્સુતો હોતિ દિસાપામોક્ખો યેનકામઙ્ગમો, પરિસં ઉપટ્ઠાપેતું લભતિ.

ભિક્ખુનોવાદકેન પન સાટ્ઠકથાનિ તીણિ પિટકાનિ ઉગ્ગહેતબ્બાનિ, અસક્કોન્તેન ચતૂસુ નિકાયેસુ એકસ્સ અટ્ઠકથા પગુણા કાતબ્બા, એકનિકાયેન હિ સેસનિકાયેસુપિ પઞ્હં કથેતું સક્ખિસ્સતિ. સત્તસુ પકરણેસુ ચતુપ્પકરણસ્સ અટ્ઠકથા પગુણા કાતબ્બા, તત્થ લદ્ધનયેન હિ સેસપકરણેસુ પઞ્હં કથેતું સક્ખિસ્સતિ. વિનયપિટકં પન નાનત્થં નાનાકારણં, તસ્મા તં સદ્ધિં અટ્ઠકથાય પગુણં કાતબ્બમેવ. એત્તાવતા હિ ભિક્ખુનોવાદકો બહુસ્સુતો નામ હોતીતિ.

ઉભયાનિ ખો પનસ્સાતિઆદિ પન યસ્મા અઞ્ઞસ્મિં સકલે નવઙ્ગેપિ બાહુસ્સચ્ચે સતિ સાટ્ઠકથં વિનયપિટકં વિના ન વટ્ટતિયેવ, તસ્મા વિસું વુત્તં. તત્થ વિત્થારેનાતિ ઉભતોવિભઙ્ગેન સદ્ધિં. સ્વાગતાનીતિ સુટ્ઠુ આગતાનિ. યથા આગતાનિ પન સ્વાગતાનિ હોન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘સુવિભત્તાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સુવિભત્તાનીતિ સુટ્ઠુ વિભત્તાનિ પદપચ્ચાભટ્ઠસઙ્કરદોસવિરહિતાનિ. સુપ્પવત્તીનીતિ પગુણાનિ વાચુગ્ગતાનિ. સુવિનિચ્છિતાનિ સુત્તસોતિ ખન્ધકપરિવારતો આહરિતબ્બસુત્તવસેન સુટ્ઠુ વિનિચ્છિતાનિ. અનુબ્યઞ્જનસોતિ અક્ખરપદપારિપૂરિયા ચ સુવિનિચ્છિતાનિ અખણ્ડાનિ અવિપરીતક્ખરાનિ. એતેન અટ્ઠકથા દીપિતા, અટ્ઠકથાતો હિ એસ વિનિચ્છયો હોતીતિ.

કલ્યાણવાચોતિ સિથિલધનિતાદીનં યથાવિધાનવચનેન પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાય પોરિયા વાચાય સમન્નાગતો વિસ્સટ્ઠાય અનેલગળાય અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયા. કલ્યાણવાક્કરણોતિ મધુરસ્સરો, માતુગામો હિ સરસમ્પત્તિરતો, તસ્મા પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનમ્પિ વચનં સરસમ્પત્તિરહિતં હીળેતિ. યેભુય્યેન ભિક્ખુનીનં પિયો હોતિ મનાપોતિ સબ્બાસં પિયો નામ દુલ્લભો, બહુતરાનં પન પણ્ડિતાનં ભિક્ખુનીનં સીલાચારસમ્પત્તિયા પિયો હોતિ મનવડ્ઢનકો. પટિબલો હોતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુન્તિ સુત્તઞ્ચ કારણઞ્ચ દસ્સેન્તો વટ્ટભયેન તજ્જેત્વા ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું તાદિસં ધમ્મં દેસેતું સમત્થો હોતિ. કાસાયવત્થવસનાયાતિ કાસાયવત્થનિવત્થાય. ગરુધમ્મન્તિ ગિહિકાલે ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગં વા સિક્ખમાનાસામણેરીસુ મેથુનધમ્મં વા અનજ્ઝાપન્નપુબ્બો હોતિ. માતુગામો હિ પુબ્બે કતમનુસ્સરન્તો સંવરે ઠિતસ્સાપિ ધમ્મદેસનાય ગારવં ન કરોતિ. અથ વા તસ્મિયેવ અસદ્ધમ્મે ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ. વીસતિવસ્સો વાતિ ઉપસમ્પદાય વીસતિવસ્સો તતો અતિરેકવસ્સો વા. એવરૂપો હિ વિસભાગેહિ વત્થૂહિ પુનપ્પુનં સમાગચ્છન્તોપિ દહરો વિય સહસા સીલવિનાસં ન પાપુણાતિ, અત્તનો વયં પચ્ચવેક્ખિત્વા અયુત્તટ્ઠાને છન્દરાગં વિનેતું પટિબલો હોતિ, તેન વુત્તં – ‘‘વીસતિવસ્સો વા હોતિ અતિરેકવીસતિવસ્સો વા’’તિ.

એત્થ ચ ‘‘સીલવા’’તિઆદિ એકમઙ્ગં, ‘‘બહુસ્સુતો હોતી’’તિઆદિ દુતિયં, ‘‘ઉભયાનિ ખો પનસ્સા’’તિઆદિ તતિયં, ‘‘કલ્યાણવાચો હોતિ કલ્યાણવાક્કરણો’’તિ ચતુત્થં, ‘‘યેભુય્યેન ભિક્ખુનીનં પિયો હોતિ મનાપો’’તિ પઞ્ચમં, ‘‘પટિબલો હોતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિ છટ્ઠં, ‘‘ન ખો પનેત’’ન્તિઆદિ સત્તમં, ‘‘વીસતિવસ્સો’’તિઆદિ અટ્ઠમન્તિ વેદિતબ્બં.

૧૪૮. ઞત્તિચતુત્થેનાતિ પુબ્બે વત્થુસ્મિં વુત્તેનેવ. ગરુધમ્મેહીતિ ગરુકેહિ ધમ્મેહિ, તે હિ ગારવં કત્વા ભિક્ખુનીહિ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા ગરુધમ્માતિ વુચ્ચન્તિ. એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ એત્થ ભિક્ખુનીનં સન્તિકે એકતોઉપસમ્પન્નાય, યો ગરુધમ્મેન ઓવદતિ, તસ્સ દુક્કટં. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન યથાવત્થુકમેવ.

૧૪૯. પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વાતિ સચે પાતો અસમ્મટ્ઠં સમ્મટ્ઠમ્પિ વા પુન તિણપણ્ણાદીહિ ઉક્લાપં પાદપ્પહારેહિ ચ વિકિણ્ણવાલિકં જાતં, સમ્મજ્જિતબ્બં. અસમ્મટ્ઠઞ્હિ તં દિસ્વા ‘‘અય્યો અત્તનો નિસ્સિતકે દહરભિક્ખૂપિ વત્તપટિપત્તિયં ન યોજેતિ, ધમ્મંયેવ કથેતી’’તિ તા ભિક્ખુનિયો અસોતુકામા વિય ભવેય્યું. તેન વુત્તં – ‘‘પરિવેણં સમ્મજ્જિત્વા’’તિ. અન્તોગામતો પન ભિક્ખુનિયો આગચ્છન્તિયો પિપાસિતા ચ કિલન્તા ચ હોન્તિ, તા પાનીયઞ્ચ હત્થપાદમુખસીતલકરણઞ્ચ પચ્ચાસીસન્તિ, તસ્મિઞ્ચ અસતિ પુરિમનયેનેવ અગારવં જનેત્વા અસોતુકામાપિ હોન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘પાનીયં પરિભોજનીયં ઉપટ્ઠપેત્વા’’તિ.

આસનન્તિ નીચપીઠકફલકતટ્ટિકકટસારકાદિભેદં અન્તમસો સાખાભઙ્ગમ્પિ ‘‘ઇદં તાસં આસનં ભવિસ્સતી’’તિ એવં આસનં પઞ્ઞપેત્વા. ધમ્મદેસનાપત્તિમોચનત્થં પન દુતિયો ઇચ્છિતબ્બો. તેન વુત્તં – ‘‘દુતિયં ગહેત્વા નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ. નિસીદિતબ્બન્તિ ન વિહારપચ્ચન્તે, અથ ખો વિહારમજ્ઝે ઉપોસથાગારસ્સ વા ભોજનસાલાય વા દ્વારે સબ્બેસં ઓસરણટ્ઠાને નિસીદિતબ્બં. સમગ્ગાત્થાતિ સબ્બા આગતત્થાતિ અત્થો. વત્તન્તીતિ આગચ્છન્તિ; પગુણા વાચુગ્ગતાતિ અત્થો. નિય્યાદેતબ્બોતિ અપ્પેતબ્બો. ઓસારેતબ્બોતિ પાળિ વત્તબ્બા. વસ્સસતૂપસમ્પન્નાયાતિઆદિ વત્તબ્બપાળિદસ્સનં.

તત્થ સામીચિકમ્મન્તિ મગ્ગસમ્પદાનબીજનપાનીયાપુચ્છનાદિકં અનુચ્છવિકવત્તં. એત્થ ચ ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુસ્સ અભિવાદનં નામ અન્તોગામે વા બહિગામે વા અન્તોવિહારે વા બહિવિહારે વા અન્તરઘરે વા રથિકાય વા અન્તમસો રાજુસ્સારણાયપિ વત્તમાનાય દેવે વસ્સમાને સકદ્દમાય ભૂમિયા છત્તપત્તહત્થાયપિ હત્થિઅસ્સાદીહિ અનુબદ્ધાયપિ કાતબ્બમેવ. એકાબદ્ધાય પાળિયા ભિક્ખાચારં પવિસન્તે દિસ્વા એકસ્મિં ઠાને ‘‘વન્દામિ અય્યા’’તિ વન્દિતું વટ્ટતિ. સચે અન્તરન્તરા દ્વાદસહત્થે મુઞ્ચિત્વા ગચ્છન્તિ, વિસું વિસું વન્દિતબ્બા. મહાસન્નિપાતે નિસિન્ને એકસ્મિંયેવ ઠાને વન્દિતું વટ્ટતિ. એસ નયો અઞ્જલિકમ્મેપિ. યત્થ કત્થચિ નિસિન્નાય પન પચ્ચુટ્ઠાનં કાતબ્બં, તસ્સ તસ્સ સામીચિકમ્મસ્સ અનુરૂપે પદેસે ચ કાલે ચ તં તં કાતબ્બં.

સક્કત્વાતિ યથા કતો સુકતો હોતિ, એવં કત્વા. ગરુંકત્વાતિ તત્થ ગારવં જનેત્વા. માનેત્વાતિ મનેન પિયં કત્વા. પૂજેત્વાતિ ઇમેસંયેવ તિણ્ણં કિચ્ચાનં કરણેન પૂજેત્વા. અનતિક્કમનીયોતિ ન અતિક્કમિતબ્બો.

અભિક્ખુકે આવાસેતિ એત્થ સચે ભિક્ખુનુપસ્સયતો અડ્ઢયોજનબ્ભન્તરે ઓવાદદાયકા ભિક્ખૂ ન વસન્તિ, અયં અભિક્ખુકો આવાસો નામ. એત્થ વસ્સં ન વસિતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અભિક્ખુકો નામ આવાસો ન સક્કા હોતિ ઓવાદાય વા સંવાસાય વા ગન્તુ’’ન્તિ (પાચિ. ૧૦૪૮). ન ચ સક્કા તતો પરં પચ્છાભત્તં ગન્ત્વા ધમ્મં સુત્વા આગન્તું. સચે તત્થ વસ્સં વસિતું અનિચ્છમાના ભિક્ખુનિયો ઞાતકા વા ઉપટ્ઠાકા વા એવંવદન્તિ – ‘‘વસથ, અય્યે, મયં ભિક્ખૂ આનેસ્સામા’’તિ વટ્ટતિ. સચે પન વુત્તપ્પમાણે પદેસે વસ્સં ઉપગન્તુકામા ભિક્ખૂ આગન્ત્વા સાખામણ્ડપેપિ એકરત્તં વુત્થા હોન્તિ; ન નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામા. એત્તાવતાપિ સભિક્ખુકો આવાસો હોતિ, એત્થ વસ્સં ઉપગન્તું વટ્ટતિ. ઉપગચ્છન્તીહિ ચ પક્ખસ્સ તેરસિયંયેવ ભિક્ખૂ યાચિતબ્બા – ‘‘મયં અય્યા તુમ્હાકં ઓવાદેન વસિસ્સામા’’તિ. યતો પન ઉજુના મગ્ગેન અડ્ઢયોજને ભિક્ખૂનં વસનટ્ઠાનં, તેન પન મગ્ગેન ગચ્છન્તીનં જીવિતન્તરાયો વા બ્રહ્મચરિયન્તરાયો વા હોતિ, અઞ્ઞેન મગ્ગેન ગચ્છન્તીનં અતિરેકડ્ઢયોજનં હોતિ, અયં અભિક્ખુકાવાસટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ. સચે પન તતો ગાવુતમત્તે અઞ્ઞો ભિક્ખુનુપસ્સયો ખેમટ્ઠાને હોતિ, તાહિ ભિક્ખુનીહિ તા ભિક્ખુનિયો યાચિત્વા પુન ગન્ત્વા ભિક્ખૂ યાચિતબ્બા ‘‘અય્યા અમ્હાકં ઉજુમગ્ગે અન્તરાયો અત્થિ, અઞ્ઞેન મગ્ગેન અતિરેકડ્ઢયોજનં હોતિ. અન્તરામગ્ગે પન અમ્હાકં ઉપસ્સયતો ગાવુતમત્તે અઞ્ઞો ભિક્ખુનુપસ્સયો અત્થિ, અય્યાનં સન્તિકા તત્થ આગતઓવાદેન વસિસ્સામા’’તિ. તેહિ ભિક્ખૂહિ સમ્પટિચ્છિતબ્બં. તતો તાહિ ભિક્ખુનીહિ તં ભિક્ખુનુપસ્સયં આગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો, તા વા ભિક્ખુનિયો દિસ્વા અત્તનો ઉપસ્સયમેવ ગન્ત્વા કાતુમ્પિ વટ્ટતિ.

સચે પન વસ્સં ઉપગન્તુકામા ભિક્ખૂ ચાતુદ્દસે વિહારં આગચ્છન્તિ, ભિક્ખુનીહિ ચ ‘‘ઇધ અય્યા વસ્સં વસિસ્સથા’’તિ પુચ્છિતા ‘‘આમા’’તિ વત્વા પુન તાહિ ‘‘તેનહિ અય્યા મયમ્પિ તુમ્હાકં ઓવાદં અનુજીવન્તિયો વસિસ્સામા’’તિ વુત્તા દુતિયદિવસે ગામે ભિક્ખાચારસમ્પદં અપસ્સન્તા ‘‘ન સક્કા ઇધ વસિતુ’’ન્તિ પક્કમન્તિ. અથ તા ભિક્ખુનિયો ઉપોસથદિવસે વિહારં ગન્ત્વા ભિક્ખૂ ન પસ્સન્તિ, એત્થ કિં કાતબ્બન્તિ? યત્થ ભિક્ખૂ વસન્તિ, તત્થ ગન્ત્વા પચ્છિમિકાય વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. ‘‘પચ્છિમિકાય વસ્સં ઉપગન્તું આગમિસ્સન્તી’’તિ વા આભોગં કત્વા આગતાનં સન્તિકે ઓવાદેન વસિતબ્બં. સચે પન પચ્છિમિકાયપિ ન કેચિ આગચ્છન્તિ, અન્તરામગ્ગે ચ રાજભયં વા ચોરભયં વા દુબ્ભિક્ખં વા હોતિ, અભિક્ખુકાવાસે વસન્તિયા આપત્તિ, વસ્સચ્છેદં કત્વા ગચ્છન્તિયાપિ આપત્તિ, સા રક્ખિતબ્બા. આપદાસુ હિ અભિક્ખુકે આવાસે વસન્તિયા અનાપત્તિ વુત્તા. સચે આગન્ત્વા વસ્સં ઉપગતા ભિક્ખૂ પુન કેનચિ કારણેન પક્કમન્તિ, વસિતબ્બમેવ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અનાપત્તિ વસ્સૂપગતા ભિક્ખૂ પક્કન્તા વા હોન્તિ વિબ્ભન્તા વા કાલઙ્કતા વા પક્ખસઙ્કન્તા વા આપદાસુ ઉમ્મત્તિકાય આદિકમ્મિકાયા’’તિ. પવારેન્તિયા પન યત્થ ભિક્ખૂ અત્થિ, તત્થ ગન્ત્વા પવારેતબ્બં.

અન્વદ્ધમાસન્તિ અદ્ધમાસે અદ્ધમાસે. દ્વે ધમ્મા પચ્ચાસીસિતબ્બાતિ દ્વે ધમ્મા ઇચ્છિતબ્બા. ઉપોસથપુચ્છકન્તિ ઉપોસથપુચ્છનં, તત્થ પન્નરસિકે ઉપોસથે પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસિયં ચાતુદ્દસિકે તેરસિયં ગન્ત્વા ઉપોસથો પુચ્છિતબ્બો. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘પક્ખસ્સ તેરસિયંયેવ ગન્ત્વા ‘અયં ઉપોસથો ચાતુદ્દસિકો પન્નરસિકો’તિ પુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ઉપોસથદિવસે ઓવાદત્થાય ઉપસઙ્કમિતબ્બં. પાટિપદદિવસતો પન પટ્ઠાય ધમ્મસવનત્થાય ગન્તબ્બં. ઇતિ ભગવા અઞ્ઞસ્સ કમ્મસ્સ ઓકાસં અદત્વા નિરન્તરં ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂનં સન્તિકે ગમનમેવ પઞ્ઞપેસિ. કસ્મા? મન્દપઞ્ઞત્તા માતુગામસ્સ. મન્દપઞ્ઞો હિ માતુગામો, તસ્મા નિચ્ચં ધમ્મસવનં બહૂપકારં. એવઞ્ચ સતિ ‘‘યં મયં જાનામ, તમેવ અય્યા જાનન્તી’’તિ માનં અકત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં પયિરૂપાસમાના સાત્થિકં પબ્બજ્જં કરિસ્સન્તિ, તસ્મા ભગવા એવમકાસિ. ભિક્ખુનિયોપિ ‘‘યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિસ્સામા’’તિ સબ્બાયેવ નિરન્તરં વિહારં ઉપસઙ્કમિંસુ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન સબ્બો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદં ગચ્છતિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખિય્યન્તિ વિપાચેન્તિ ‘જાયાયો ઇમા ઇમેસં, જારિયો ઇમા ઇમેસં, ઇદાનિમે ઇમાહિ સદ્ધિં અભિરમિસ્સન્તી’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – ‘ન, ભિક્ખવે, સબ્બેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન ઓવાદો ગન્તબ્બો, ગચ્છેય્ય ચે, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અનુજાનામિ ભિક્ખવે ચતૂહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુનીહિ ઓવાદં ગન્તુ’ન્તિ. પુનપિ તથેવ ઉજ્ઝાયિંસુ. પુન ભગવા ‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વે તિસ્સો ભિક્ખુનિયો ઓવાદં ગન્તુ’’’ન્તિ આહ.

તસ્મા ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન દ્વે તિસ્સો ભિક્ખુનિયો યાચિત્વા પેસેતબ્બા – ‘‘એથય્યે, ભિક્ખુસઙ્ઘં ઓવાદૂપસઙ્કમનં યાચથ, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્યા…પે… ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૩). તાહિ ભિક્ખુનીહિ આરામં ગન્તબ્બં. તતો ઓવાદપટિગ્ગાહકં એકં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા વન્દિત્વા સો ભિક્ખુ એકાય ભિક્ખુનિયા એવમસ્સ વચનીયો ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો, અય્ય, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. તેન ભિક્ખુના પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ભિક્ખુ ઉપસઙ્કમિત્વા એવમસ્સ વચનીયો ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ભન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર ભન્તે ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બો ‘‘અત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો’’તિ. સચે હોતિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બો ‘‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપસઙ્કમતૂ’’તિ.

સચે ન હોતિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બો – ‘‘કો આયસ્મા ઉસ્સહતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિ. સચે કોચિ ભિક્ખુ ઉસ્સહતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું, સો ચ હોતિ અટ્ઠહઙ્ગેહિ સમન્નાગતો, સમ્મન્નિત્વા વત્તબ્બો – ‘‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઉપસઙ્કમતૂ’’તિ.

સચે પન કોચિ ન ઉસ્સહતિ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતું, પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બો – ‘‘નત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, પાસાદિકેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘો સમ્પાદેતૂ’’તિ. એત્તાવતા હિ સકલં સિક્ખત્તયસઙ્ગહં સાસનમારોચિતં હોતિ. તેન ભિક્ખુના ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા પાટિપદે ભિક્ખુનીનં આરોચેતબ્બં. ભિક્ખુનિસઙ્ઘેનપિ તા ભિક્ખુનિયો પેસેતબ્બા ‘‘ગચ્છથય્યે, પુચ્છથ ‘કિં અય્ય લભતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’’ન્તિ. તાહિ ‘‘સાધુ અય્યે’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા આરામં ગન્ત્વા તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા એવં વત્તબ્બં – ‘‘કિં અય્ય લભતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. તેન વત્તબ્બં – ‘‘નત્થિ કોચિ ભિક્ખુ ભિક્ખુનોવાદકો સમ્મતો, પાસાદિકેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘો સમ્પાદેતૂ’’તિ. તાહિ ‘‘સાધુ અય્યા’’તિ સમ્પટિચ્છિતબ્બં. એકતો આગતાનં વસેન ચેતં વુત્તં, તાસુ પન એકાય ભિક્ખુનિયા વત્તબ્બઞ્ચ સમ્પટિચ્છિતબ્બઞ્ચ, ઇતરા તસ્સા સહાયિકા.

સચે પન ભિક્ખુનિસઙ્ઘો વા ભિક્ખુસઙ્ઘો વા ન પૂરતિ, ઉભયતોપિ વા ગણમત્તમેવ પુગ્ગલમત્તં વા હોતિ, એકા ભિક્ખુની વા બહૂહિ ભિક્ખુનુપસ્સયેહિ ઓવાદત્થાય પેસિતા હોતિ, તત્રાયં વચનક્કમો – ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દન્તિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચન્તિ, લભન્તુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિયો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘અહં અય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દામિ; ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચામિ, લભામહં અય્ય ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્ય અય્યાનં પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર અય્ય ભિક્ખુનીસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્ય અય્યાનં પાદે વન્દન્તિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચન્તિ, લભન્તુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિયો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘અહં અય્ય અય્યાનં પાદે વન્દામિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચામિ, લભામહં અય્ય ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્ય અય્યસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્ય અય્યસ્સ પાદે વન્દન્તિ; ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચન્તિ, લભન્તુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિયો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘અહં અય્ય અય્યસ્સ પાદે વન્દામિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચામિ, લભામહં અય્ય ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અય્ય ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અય્યાનં અય્યસ્સ પાદે વન્દતિ વન્દન્તિ વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ યાચન્તિ યાચતિ, લભતુ કિર લભન્તુ કિર લભતુ કિર અય્ય ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

તેનપિ ભિક્ખુના ઉપોસથકાલે એવં વત્તબ્બં – ‘‘ભિક્ખુનિયો ભન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દન્તિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચન્તિ, લભન્તુ કિર ભન્તે ભિક્ખુનિયો ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ. ‘‘ભિક્ખુની ભન્તે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર ભન્તે ભિક્ખુની ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ભન્તે, ભિક્ખુનિયો ભન્તે, ભિક્ખુની ભન્તે આયસ્મન્તાનં પાદે વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ, લભતુ કિર ભન્તે ભિક્ખુની ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ભન્તે, ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આયસ્મન્તાનં પાદે વન્દતિ વન્દન્તિ વન્દતિ, ઓવાદૂપસઙ્કમનઞ્ચ યાચતિ યાચન્તિ યાચતિ, લભતુ કિર લભન્તુ કિર લભતુ કિર ભન્તે ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ ઓવાદૂપસઙ્કમન’’ન્તિ.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકેનાપિ સચે સમ્મતો ભિક્ખુ અત્થિ, પુરિમનયેનેવ તં ભિક્ખુનિયો, તં ભિક્ખુની, તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ ઉપસઙ્કમન્તુ ઉપસઙ્કમતુ ઉપસઙ્કમતૂતિ વત્તબ્બં. સચે નત્થિ, પાસાદિકેન ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચ સમ્પાદેતુ સમ્પાદેન્તુ સમ્પાદેતૂતિ વત્તબ્બં.

ઓવાદપટિગ્ગાહકેન પાટિપદે પચ્ચાહરિત્વા તથેવ વત્તબ્બં. ઓવાદં પન બાલગિલાનગમિકે ઠપેત્વા અઞ્ઞો સચેપિ આરઞ્ઞકો હોતિ, અપ્પટિગ્ગહેતું ન લભતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા બાલં ઠપેત્વા ગિલાનં ઠપેત્વા ગમિકં અવસેસેહિ ઓવાદં ગહેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૧૪).

તત્થ યો ચાતુદ્દસિકપન્નરસિકેસુ વા ઉપોસથેસુ પાટિપદે વા ગન્તુકામો, સો ગમિકો દુતિયપક્ખદિવસે ગચ્છન્તોપિ અગ્ગહેતું ન લભતિ, ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન ગહેતબ્બો, યો ન ગણ્હેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૪) વુત્તં આપત્તિં આપજ્જતિયેવ. ઓવાદં ગહેત્વા ચ ઉપોસથગ્ગે અનારોચેતું વા પાટિપદે ભિક્ખુનીનં અપચ્ચાહરિતું વા ન વટ્ટતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન આરોચેતબ્બો. યો ન આરોચેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫).

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘ન, ભિક્ખવે, ઓવાદો ન પચ્ચાહરિતબ્બો. યો ન પચ્ચાહરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫).

તત્થ આરઞ્ઞકેન પચ્ચાહરણત્થં સઙ્કેતો કાતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આરઞ્ઞકેન ભિક્ખુના ઓવાદં ગહેતું, સઙ્કેતઞ્ચ કાતું, અત્ર પટિહરિસ્સામી’’તિ. તસ્મા આરઞ્ઞકો ભિક્ખુ સચે ભિક્ખુનીનં વસનગામે ભિક્ખં લભતિ, તત્થેવ ચરિત્વા ભિક્ખુનિયો દિસ્વા આરોચેત્વા ગન્તબ્બં. નો ચસ્સ તત્થ ભિક્ખા સુલભા હોતિ, સામન્તગામે ચરિત્વા ભિક્ખુનીનં ગામં આગમ્મ તથેવ કાતબ્બં. સચે દૂરં ગન્તબ્બં હોતિ, સઙ્કેતો કાતબ્બો – ‘‘અહં અમુકં નામ તુમ્હાકં ગામદ્વારે સભં વા મણ્ડપં વા રુક્ખમૂલં વા ઉપસઙ્કમિસ્સામિ, તત્થ આગચ્છેય્યાથા’’તિ. ભિક્ખુનીહિ તત્થ ગન્તબ્બં, અગન્તું ન લબ્ભતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા સઙ્કેતં ન ગન્તબ્બં. યા ન ગચ્છેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૫).

ઉભતોસઙ્ઘે તીહિ ઠાનેહિ પવારેતબ્બન્તિ એત્થ ભિક્ખુનીહિ ચાતુદ્દસે અત્તના પવારેત્વા ઉપોસથે ભિક્ખુસઙ્ઘે પવારેતબ્બં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અજ્જતનાય પવારેત્વા અપરજ્જુ ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૪૨૭).

ભિક્ખુનિખન્ધકે વુત્તનયેનેવ ચેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન સબ્બો ભિક્ખુનિસઙ્ઘો પવારેન્તો કોલાહલમકાસિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, એકં ભિક્ખુનિં બ્યત્તં પટિબલં સમ્મન્નિતું ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતું. એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, સમ્મન્નિતબ્બા. પઠમં ભિક્ખુની યાચિતબ્બા, યાચિત્વા બ્યત્તાય ભિક્ખુનિયા પટિબલાય સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો –

‘‘સુણાતુ મે, અય્યે સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખુનિં સમ્મન્નેય્ય ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતું. એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, અય્યે સઙ્ઘો, સઙ્ઘો ઇત્થન્નામં ભિક્ખુનિં સમ્મન્નેય્ય ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતું. યસ્સા અય્યાય ખમતિ ઇત્થન્નામાય ભિક્ખુનિયા સમ્મુતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતું, સા તુણ્હસ્સ; યસ્સા નક્ખમતિ, સા ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતા સઙ્ઘેન ઇત્થન્નામા ભિક્ખુની ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ અત્થાય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતું. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (ચૂળવ. ૪૨૭).

તાય સમ્મતાય ભિક્ખુનિયા ભિક્ખુનિસઙ્ઘં આદાય ભિક્ખુસઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્ય, ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેતિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા. વદતય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિસઙ્ઘં અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સતિ. દુતિયમ્પિ અય્ય, તતિયમ્પિ અય્ય, ભિક્ખુનિસઙ્ઘો…પે… પટિકરિસ્સતી’’તિ.

સચે ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ન પૂરતિ, ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેન્તિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિક્ખુનિયો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તિયો પટિકરિસ્સન્તી’’તિ ચ, ‘‘અહં અય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘં પવારેમિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતુ મં અય્ય ભિક્ખુસઙ્ઘો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તી પટિકરિસ્સામી’’તિ ચ એવં તિક્ખત્તું વત્તબ્બં.

સચે ભિક્ખુસઙ્ઘો ન પૂરતિ, ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્યા અય્યે પવારેતિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તય્યા ભિક્ખુનિસઙ્ઘં અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સતી’’તિ ચ, ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો અય્ય અય્યં પવારેતિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતય્યો ભિક્ખુનિસઙ્ઘં અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તો પટિકરિસ્સતી’’તિ ચ એવં તિક્ખત્તું વત્તબ્બં.

ઉભિન્નં અપારિપૂરિયા ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્યા અય્યે પવારેન્તિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તય્યા ભિક્ખુનિયો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તિયો પટિકરિસ્સન્તી’’તિ ચ, ‘‘ભિક્ખુનિયો અય્ય અય્યં પવારેન્તિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતય્યો ભિક્ખુનિયો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તિયો પટિકરિસ્સન્તી’’તિ ચ, ‘‘અહં અય્યા અય્યે પવારેમિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદન્તુ મં અય્યા અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તી પટિકરિસ્સામી’’તિ ચ, ‘‘અહં અય્ય અય્યં પવારેમિ – દિટ્ઠેન વા સુતેન વા પરિસઙ્કાય વા, વદતુ મં અય્યો અનુકમ્પં ઉપાદાય, પસ્સન્તી પટિકરિસ્સામી’’તિ ચ એવં તિક્ખત્તું વત્તબ્બં.

માનત્તચરણઞ્ચ ઉપસમ્પદાપરિયેસના ચ યથાઠાનેયેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

ન ભિક્ખુનિયા કેનચિ પરિયાયેનાતિ દસહિ વા અક્કોસવત્થૂહિ અઞ્ઞેન વા કેનચિ પરિયાયેન ભિક્ખુ નેવ અક્કોસિતબ્બો, ન પરિભાસિતબ્બો, ન ભયેન તજ્જેતબ્બો. ઓવટોતિ પિહિતો વારિતો પટિક્ખિત્તો. વચનયેવ વચનપથો. અનોવટોતિ અપિહિતો અવારિતો અપ્પટિક્ખિત્તો. તસ્મા ભિક્ખુનિયા આધિપચ્ચટ્ઠાને જેટ્ઠકટ્ઠાને ઠત્વા ‘‘એવં અભિક્કમ, એવં પટિક્કમ, એવં નિવાસેહિ, એવં પારુપાહી’’તિ કેનચિ પરિયાયેન નેવ ભિક્ખુ ઓવદિતબ્બો, ન અનુસાસિતબ્બો. દોસં પન દિસ્વા ‘‘પુબ્બે મહાથેરા ન એવં અભિક્કમન્તિ, ન પટિક્કમન્તિ, ન નિવાસેન્તિ, ન પારુપન્તિ, ઈદિસં કાસાવમ્પિ ન ધારેન્તિ, ન એવં અક્ખીનિ અઞ્જેન્તી’’તિઆદિના નયેન વિજ્જમાનદોસં દસ્સેતું વટ્ટતિ. ભિક્ખૂહિ પન ‘‘અયં વુડ્ઢસમણી એવં નિવાસેતિ, એવં પારુપતિ, મા એવં નિવાસેહિ, મા એવં પારુપાહિ, મા તિલકમ્મપણ્ણકમ્માદીનિ કરોહી’’તિ યથાસુખં ભિક્ખુનિં ઓવદિતું અનુસાસિતું વટ્ટતિ.

સમગ્ગમ્હય્યાતિ ભણન્તન્તિ ‘‘સમગ્ગા અમ્હ અય્ય’’ ઇતિ ભણન્તં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં. અઞ્ઞં ધમ્મં ભણતીતિ અઞ્ઞં સુત્તન્તં વા અભિધમ્મં વા. સમગ્ગમ્હય્યાતિ વચનેન હિ ઓવાદં પચ્ચાસીસન્તિ, તસ્મા ઠપેત્વા ઓવાદં અઞ્ઞં ધમ્મં ભણન્તસ્સ દુક્કટં. ઓવાદં અનિય્યાદેત્વાતિ એસો ભગિનિયો ઓવાદોતિ અવત્વા.

૧૫૦. અધમ્મકમ્મેતિઆદીસુ ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિકમ્મં કમ્મન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ અધમ્મકમ્મે દ્વિન્નં નવકાનં વસેન અટ્ઠારસ પાચિત્તિયાનિ. ધમ્મકમ્મે દુતિયસ્સ નવકસ્સ અવસાનપદે અનાપત્તિ, સેસેસુ સત્તરસ દુક્કટાનિ.

૧૫૨. ઉદ્દેસં દેન્તોતિ અટ્ઠન્નં ગરુધમ્માનં પાળિં ઉદ્દિસન્તો. પરિપુચ્છં દેન્તોતિ તસ્સાયેવ પગુણાય ગરુધમ્મપાળિયા અટ્ઠકથં કથેન્તોતિ અત્થો. ઓસારેહિ અય્યાતિ વુચ્ચમાનો ઓસારેતીતિ એવં વુચ્ચમાનો અટ્ઠગરુધમ્મપાળિં ઓસારેતીતિ અત્થો. એવં ઉદ્દેસં દેન્તો, પરિપુચ્છં દેન્તો, યો ચ ઓસારેહીતિ વુચ્ચમાનો અટ્ઠ ગરુધમ્મે ભણતિ, તસ્સ પાચિત્તિયેન અનાપત્તિ. અઞ્ઞં ધમ્મં ભણન્તસ્સ દુક્કટેન અનાપત્તિ. પઞ્હં પુચ્છતિ, પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતીતિ ભિક્ખુની ગરુધમ્મનિસ્સિતં વા ખન્ધાદિનિસ્સિતં વા પઞ્હં પુચ્છતિ, તં યો ભિક્ખુ કથેતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. અઞ્ઞસ્સત્થાય ભણન્તન્તિ ચતુપરિસતિં ધમ્મં દેસેન્તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ભિક્ખુનિયો સુણન્તિ, તત્રાપિ ભિક્ખુસ્સ અનાપત્તિ. સિક્ખમાનાય સામણેરિયાતિ એતાસં દેસેન્તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં – વાચતો ચ વાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં તિવેદનન્તિ.

ઓવાદસિક્ખાપદં પઠમં.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૫૩. દુતિયસિક્ખાપદે – પરિયાયેનાતિ વારેન, પટિપાટિયાતિ અત્થો. અધિચેતસોતિ અધિચિત્તવતો, સબ્બચિત્તાનં અધિકેન અરહત્તફલચિત્તેન સમન્નાગતસ્સાતિ અત્થો. અપ્પમજ્જતોતિ નપ્પમજ્જતો, અપ્પમાદેન કુસલાનં ધમ્માનં સાતચ્ચકિરિયાય સમન્નાગતસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. મુનિનોતિ ‘‘યો મુનાતિ ઉભો લોકે, મુનિ તેન પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૯) એવં ઉભયલોકમુનનેન વા, મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં, તેન ઞાણેન સમન્નાગતત્તા વા ખીણાસવો મુનિ નામ વુચ્ચતિ, તસ્સ મુનિનો. મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ અરહત્તઞાણસઙ્ખાતસ્સ મોનસ્સ પથેસુ સત્તતિંસબોધિપક્ખિયધમ્મેસુ તીસુ વા સિક્ખાસુ સિક્ખતો. ઇદઞ્ચ પુબ્બભાગપટિપદં ગહેત્વા વુત્તં, તસ્મા એવં પુબ્બભાગે સિક્ખતો ઇમાય સિક્ખાય મુનિભાવં પત્તસ્સ મુનિનોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સોકા ન ભવન્તિ તાદિનોતિ તાદિસસ્સ ખીણાસવમુનિનો અબ્ભન્તરે ઇટ્ઠવિયોગાદિવત્થુકા સોકા ન સન્તિ. અથ વા તાદિનોતિ તાદિલક્ખણસમન્નાગતસ્સ એવરૂપસ્સ મુનિનો સોકા ન ભવન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. ઉપસન્તસ્સાતિ રાગાદીનં ઉપસમેન ઉપસન્તસ્સ. સદા સતીમતોતિ સતિવેપુલ્લપ્પત્તત્તા નિચ્ચકાલં સતિયા અવિરહિતસ્સ. આકાસે અન્તલિક્ખેતિ અન્તલિક્ખસઙ્ખાતે આકાસે, ન કસિણુગ્ઘાટિમે, ન પન રૂપપરિચ્છેદે. ચઙ્કમતિપિ તિટ્ઠતિપીતિ તાસં ભિક્ખુનીનં કથં સુત્વા ‘‘ઇમા ભિક્ખુનિયો મં ‘એત્તકમેવ અયં જાનાતી’તિ અવમઞ્ઞન્તિ, હન્દ દાનિ એતાસં અત્તનો આનુભાવં દસ્સેમી’’તિ ધમ્મબહુમાનં ઉપ્પાદેત્વા અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય એવરૂપં ઇદ્ધિપાટિહારિયં દસ્સેસિ – ‘‘આકાસે અન્તલિક્ખે ચઙ્કમતિપિ…પે… અન્તરધાયતિપી’’તિ. તત્થ અન્તરધાયતિપીતિ અન્તરધાયતિપિ અદસ્સનમ્પિ ગચ્છતીતિ અત્થો. તઞ્ચેવ ઉદાનં ભણતિ અઞ્ઞઞ્ચ બહું બુદ્ધવચનન્તિ થેરો કિર અત્તનો ભાતુથેરસ્સ સન્તિકે –

‘‘પદુમં યથા કોકનુદં સુગન્ધં,

પાતો સિયા ફુલ્લમવીતગન્ધં;

અઙ્ગીરસં પસ્સ વિરોચમાનં,

તપન્તમાદિચ્ચમિવન્તલિક્ખે’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૨૩);

ઇમં ગાથં ઉદ્દિસાપેત્વા ચત્તારો માસે સજ્ઝાયિ. ન ચ પગુણં કત્તુમસક્ખિ. તતો નં થેરો ‘‘અભબ્બો ત્વં ઇમસ્મિં સાસને’’તિ વિહારા નિક્કડ્ઢાપેસિ, સો રોદમાનો દ્વારકોટ્ઠકે અટ્ઠાસિ. અથ ભગવા બુદ્ધચક્ખુના વેનેય્યસત્તે ઓલોકેન્તો તં દિસ્વા વિહારચારિકં ચરમાનો વિય તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ચૂળપન્થક, કસ્મા રોદસી’’તિ આહ. સો તમત્થં આરોચેસિ. અથસ્સ ભગવા સુદ્ધં પિલોતિકખણ્ડં દત્વા ‘‘ઇદં ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ પરિમજ્જાહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છિત્વા અત્તનો નિવાસટ્ઠાને નિસીદિત્વા તસ્સ એકમન્તં પરિમજ્જિ, પરિમજ્જિતટ્ઠાનં કાળકમહોસિ. સો ‘‘એવં પરિસુદ્ધમ્પિ નામ વત્થં ઇમં અત્તભાવં નિસ્સાય કાળકં જાત’’ન્તિ સંવેગં પટિલભિત્વા વિપસ્સનં આરભિ. અથસ્સ ભગવા આરદ્ધવીરિયભાવં ઞત્વા ‘‘અધિચેતસો’’તિ ઇમં ઓભાસગાથં અભાસિ. થેરો ગાથાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. તસ્મા થેરો પકતિયાવ ઇમં ગાથં મમાયતિ, સો તં ઇમિસ્સા ગાથાય મમાયનભાવં જાનાપેતું તંયેવ ભણતિ. અઞ્ઞઞ્ચ અન્તરન્તરા આહરિત્વા બહું બુદ્ધવચનં. તેન વુત્તં – ‘‘તઞ્ચેવ ઉદાનં ભણતિ, અઞ્ઞઞ્ચ બહું બુદ્ધવચન’’ન્તિ.

૧૫૬. એકતો ઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાય, ભિક્ખુસઙ્ઘે પન ઉપસમ્પન્નં ઓવદન્તસ્સ પાચિત્તિયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઇદમ્પિ ચ પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનમેવ.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદં દુતિયં.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૨. તતિયસિક્ખાપદે – અઞ્ઞત્ર સમયા ઓવદતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિઆદીસુ અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ ઓવદન્તસ્સેવ પાચિત્તિયં, અઞ્ઞેન ધમ્મેન દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાય, ભિક્ખુસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાય પન ઓવદતો પાચિત્તિયમેવ. ઇતો પરમ્પિ યત્થ યત્થ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્ના’’તિ વુચ્ચતિ, સબ્બત્થ અયમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો, કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદં તતિયં.

ઇદં પનેત્થ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં પકિણ્ણકં – અસમ્મતો ચે ભિક્ખુ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ભિક્ખુનુપસ્સયં ઉપસઙ્કમિત્વા અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ ઓવદતિ, તીણિ પાચિત્તિયાનિ. અઞ્ઞેન ધમ્મેન ઓવદતો દ્વે દુક્કટાનિ, એકં પાચિત્તિયં. કથં? અસમ્મતમૂલકં દુક્કટં, ઉપસ્સયં ગન્ત્વા અઞ્ઞેન ધમ્મેન ઓવદનમૂલકં દુક્કટં, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદનમૂલકં પાચિત્તિયન્તિ. સમ્મતસ્સ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે તત્થ ગન્ત્વા અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ ઓવદન્તસ્સ એકા અનાપત્તિ, દ્વે પાચિત્તિયાનિ. કથં? સમ્મતત્તા અનાપત્તિ, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદનમૂલકં એકં, ગન્ત્વા ગરુધમ્મેહિ ઓવદનમૂલકં એકન્તિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ. તસ્સેવ અઞ્ઞેન ધમ્મેન ઓવદતો એકા અનાપત્તિ, એકં દુક્કટં, એકં પાચિત્તિયં. કથં? સમ્મતત્તા અનાપત્તિ, ગન્ત્વા અઞ્ઞેન ધમ્મેન ઓવદનમૂલકં દુક્કટં, અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદનમૂલકં પાચિત્તિયન્તિ. દિવા પન ગન્ત્વા ઓવદતો સમ્મતસ્સ ચ અસમ્મતસ્સ ચ રત્તિં ઓવદનમૂલકં એકં પાચિત્તિયં અપનેત્વા અવસેસા આપત્તાનાપત્તિયો વેદિતબ્બાતિ.

પકિણ્ણકકથા નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૪. ચતુત્થસિક્ખાપદે – ન બહુકતાતિ ન કતબહુમાના, ન ધમ્મે બહુમાનં કત્વા ઓવદન્તીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ભિક્ખુનોવાદકં અવણ્ણં કત્તુકામો’’તિઆદીનં ઉજ્ઝાપનકે વુત્તનયેનેવત્થો વેદિતબ્બો.

ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન અસમ્મતન્તિ એત્થ અસમ્મતો નામ સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ભારં કત્વા ઠપિતો વેદિતબ્બો. અનુપસમ્પન્નં સમ્મતં વા અસમ્મતં વાતિ એત્થ પન ભિક્ખુકાલે સમ્મુતિં લભિત્વા સામણેરભૂમિયં ઠિતો સમ્મતો, સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ઠપિતો બહુસ્સુતો સામણેરો અસમ્મતોતિ વેદિતબ્બો. સેસં વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

આમિસસિક્ખાપદં ચતુત્થં.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૯. પઞ્ચમસિક્ખાપદે – વિસિખાયાતિ રથિકાય. પિણ્ડાય ચરતીતિ નિબદ્ધચારવસેન અભિણ્હં ચરતિ. સન્દિટ્ઠાતિ સન્દિટ્ઠમિત્તા અહેસું. સેસમેત્થ પદતો ઉત્તાનત્થં, વિનિચ્છયતો ચીવરપટિગ્ગહણસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહિ. તત્ર હિ ભિક્ખુ પટિગ્ગાહકો, ઇધ ભિક્ખુની, અયં વિસેસો. સેસં તાદિસમેવાતિ.

ચીવરદાનસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૭૫. છટ્ઠસિક્ખાપદે – ઉદાયીતિ લાળુદાયી. પટ્ઠોતિ પટિબલો, નિપુણો ચેવ સમત્થો ચાતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞતરા ભિક્ખુનીતિ તસ્સેવ પુરાણદુતિયિકા. પટિભાનચિત્તન્તિ અત્તનો પટિભાનેન કતચિત્તં, સો કિર ચીવરં રજિત્વા તસ્સ મજ્ઝે નાનાવણ્ણેહિ વિપ્પકતમેથુનં ઇત્થિપુરિસરૂપમકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘મજ્ઝે પટિભાનચિત્તં વુટ્ઠાપેત્વા’’તિ. યથાસંહટન્તિ યથાસંહરિતમેવ.

૧૭૬. ચીવરન્તિ યં નિવાસિતું વા પારુપિતું વા સક્કા હોતિ, એવઞ્હિ મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં. સયં સિબ્બતીતિ એત્થ સિબ્બિસ્સામીતિ વિચારેન્તસ્સાપિ છિન્દન્તસ્સાપિ દુક્કટં, સિબ્બન્તસ્સ પન પાચિત્તિયં. આરાપથે આરાપથેતિ સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણે. સચે પન સકલસૂચિં અનીહરન્તો દીઘસુત્તપ્પવેસનત્થં સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા નીહરતિ, એકમેવ પાચિત્તિયં. સકિં આણત્તોતિ સકિં ‘‘ચીવરં સિબ્બા’’તિ વુત્તો. બહુકમ્પિ સિબ્બતીતિ સચેપિ સબ્બં સૂચિકમ્મં પરિયોસાપેત્વા ચીવરં નિટ્ઠાપેતિ, એકમેવ પાચિત્તિયં. અથ પન ‘‘ઇમસ્મિં ચીવરે કત્તબ્બકમ્મં તવ ભારો’’તિ વુત્તો કરોતિ, આણત્તસ્સ આરાપથે આરાપથે એકમેકં પાચિત્તિયં, આણાપકસ્સ એકવાચાય સમ્બહુલાનિપિ. પુનપ્પુનં આણત્તિયં પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

યેપિ સચે આચરિયુપજ્ઝાયેસુ અત્તનો ઞાતિકાનં ચીવરં સિબ્બન્તેસુ તેસં નિસ્સિતકા ‘‘આચરિયુપજ્ઝાયવત્તં વા કથિનવત્તં વા કરોમા’’તિ સિબ્બન્તિ, તેસમ્પિ આરાપથગણનાય આપત્તિયો. આચરિયુપજ્ઝાયા અત્તનો ઞાતિકાનં ચીવરં અન્તેવાસિકેહિ સિબ્બાપેન્તિ, આચરિયુપજ્ઝાયાનં દુક્કટં, અન્તેવાસિકાનં પાચિત્તિયં. અન્તેવાસિકા અત્તનો ઞાતિકાનં આચરિયુપજ્ઝાયેહિ સિબ્બાપેન્તિ, તત્રાપિ એસેવ નયો. અન્તેવાસિકાનમ્પિ આચરિયુપજ્ઝાયાનમ્પિ ઞાતિકાય ચીવરં હોતિ, આચરિયુપજ્ઝાયા પન અન્તેવાસિકે વઞ્ચેત્વા સિબ્બાપેન્તિ, ઉભિન્નમ્પિ દુક્કટં. કસ્મા? અન્તેવાસિકાનં અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞાય સિબ્બિતત્તા, ઇતરેસં અકપ્પિયે નિયોજિતત્તા. તસ્મા ‘‘ઇદં તે માતુ ચીવરં, ઇદં ભગિનિયા’’તિ આચિક્ખિત્વા સિબ્બાપેતબ્બં.

૧૭૯. અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ યંકિઞ્ચિ ઉપાહનત્થવિકાદિં. સેસં ઉત્તાનમેવ. છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદં છટ્ઠં.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૧. સત્તમસિક્ખાપદે – પચ્છા ગચ્છન્તીનં ચોરા અચ્છિન્દિંસૂતિ પચ્છા ગચ્છન્તીનં પત્તચીવરં ચોરા હરિંસુ. દૂસેસુન્તિ તા ભિક્ખુનિયો ચોરા દૂસયિંસુ, સીલવિનાસં પાપયિંસૂતિ અત્થો.

૧૮૨-૩. સંવિધાયાતિ સંવિદહિત્વા, ગમનકાલે સઙ્કેતં કત્વાતિ અત્થો. કુક્કુટસમ્પાદેતિ એત્થ યસ્મા ગામા નિક્ખમિત્વા કુક્કુટો પદસાવ અઞ્ઞં ગામં ગચ્છતિ, અયં કુક્કુટસમ્પાદોતિ વુચ્ચતિ. તત્રાયં વચનત્થો – સમ્પદન્તિ એત્થાતિ સમ્પાદો. કે સમ્પદન્તિ? કુક્કુટા. કુક્કુટાનં સમ્પાદો કુક્કુટસમ્પાદો. અથ વા સમ્પાદોતિ ગમનં, કુક્કુટાનં સમ્પાદો એત્થ અત્થીતિપિ કુક્કુટસમ્પાદો. કુક્કુટસમ્પાતે ઇતિપિ પાઠો, તત્થ યસ્સ ગામસ્સ ગેહચ્છદનપિટ્ઠિતો કુક્કુટો ઉપ્પતિત્વા અઞ્ઞસ્સ ગેહચ્છદનપિટ્ઠિયં પતતિ, અયં કુક્કુટસમ્પાતોતિ વુચ્ચતિ. વચનત્થો પનેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. દ્વિધા વુત્તપ્પકારોપિ ચેસ ગામો અચ્ચાસન્નો હોતિ, ઉપચારો ન લબ્ભતિ. યસ્મિં પન ગામે પચ્ચૂસે વસ્સન્તસ્સ કુક્કુટસ્સ સદ્દો અનન્તરે ગામે સુય્યતિ, તાદિસેહિ ગામેહિ સમ્પુણ્ણરટ્ઠે ગામન્તરે ગામન્તરે પાચિત્તિયન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં, ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વચનતો પન સચેપિ રતનમત્તન્તરો ગામો હોતિ, યો તસ્સ મનુસ્સેહિ ઠપિતઉપચારો, તં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિયેવ.

તત્રાયં આપત્તિવિનિચ્છયો – સંવિધાનકાલે હિ સચે ઉભોપિ ભિક્ખુનુપસ્સયે વા અન્તરારામે વા આસનસાલાય વા તિત્થિયસેય્યાય વા ઠત્વા સંવિદહન્તિ, અનાપત્તિ કપ્પિયભૂમિ કિરાયં. તસ્મા એત્થ સંવિદહનપચ્ચયા દુક્કટાપત્તિં ન વદન્તિ, ગચ્છન્તસ્સ યથાવત્થુકમેવ. સચે પન અન્તોગામે ભિક્ખુનુપસ્સયદ્વારે રથિકાય અઞ્ઞેસુ વા ચતુક્કસિઙ્ઘાટકહત્થિસાલાદીસુ સંવિદહન્તિ, ભિક્ખુનો આપત્તિ દુક્કટસ્સ. એવં સંવિદહિત્વા ગામતો નિક્ખમન્તિ, નિક્ખમને અનાપત્તિ, અનન્તરગામસ્સ ઉપચારોક્કમને પન ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં. તત્રાપિ ‘‘પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ગામતો નિક્ખમિત્વા પન યાવ અનન્તરગામસ્સ ઉપચારં ન ઓક્કમન્તિ, એત્થન્તરે સંવિદહિતેપિ ભિક્ખુનો દુક્કટં, અનન્તરગામસ્સ ઉપચારોક્કમને પુરિમનયેનેવ આપત્તિ. સચે દૂરં ગન્તુકામા હોન્તિ, ગામૂપચારગણનાય ઓક્કમને ઓક્કમને આપત્તિ, તસ્સ તસ્સ પન ગામસ્સ અતિક્કમને અનાપત્તિ. સચે પન ભિક્ખુની ‘‘અસુકં નામ ગામં ગમિસ્સામી’’તિ ઉપસ્સયતો નિક્ખમતિ, ભિક્ખુપિ તમેવ ગામં સન્ધાય ‘‘અસુકં નામ ગામં ગમિસ્સામી’’તિ વિહારતો નિક્ખમતિ. અથ દ્વેપિ ગામદ્વારે સમાગન્ત્વા ‘‘તુમ્હે કુહિં ગચ્છથ, અસુકં નામ ગામં તુમ્હે કુહિન્તિ, મયમ્પિ તત્થેવા’’તિ વત્વા ‘‘એહિ દાનિ, ગચ્છામા’’તિ સંવિધાય ગચ્છન્તિ, અનાપત્તિ. કસ્મા? પુબ્બમેવ ગમિસ્સામાતિ નિક્ખન્તત્તાતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. તં નેવ પાળિયા ન સેસઅટ્ઠકથાય સમેતિ.

અદ્ધયોજને અદ્ધયોજનેતિ એકમેકં અદ્ધયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ ઇદાનિ અતિક્કમિસ્સતીતિ પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયં. ઇમસ્મિઞ્હિ નયે અતિક્કમને આપત્તિ, ઓક્કમને અનાપત્તિ.

૧૮૪. ભિક્ખુ સંવિદહતીતિ નગરદ્વારે વા રથિકાય વા ભિક્ખુનિં દિસ્વા ‘‘અસુકં ગામં નામ ગતપુબ્બત્થા’’તિ વદતિ, ‘‘નામ્હિ અય્ય ગતપુબ્બા’’તિ ‘‘એહિ ગચ્છામા’’તિ વા ‘‘સ્વે અહં ગમિસ્સામિ, ત્વમ્પિ આગચ્છેય્યાસી’’તિ વા વદતિ. ભિક્ખુની સંવિદહતીતિ ગામન્તરે ચેતિયવન્દનત્થં ગામતો નિક્ખમન્તં ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘અય્ય કુહિં ગચ્છથા’’તિ વદતિ. ‘‘અસુકં નામ ગામં ચેતિયવન્દનત્થ’’ન્તિ. ‘‘અહમ્પિ અય્ય આગચ્છામી’’તિ એવં ભિક્ખુનીયેવ સંવિદહતિ, ન ભિક્ખુ.

૧૮૫. વિસઙ્કેતેનાતિ એત્થ ‘‘પુરેભત્તં ગચ્છિસ્સામા’’તિ વત્વા પચ્છાભત્તં ગચ્છન્તિ, ‘‘અજ્જ વા ગમિસ્સામા’’તિ વત્વા સ્વે ગચ્છન્તિ. એવં કાલવિસઙ્કેતેયેવ અનાપત્તિ, દ્વારવિસઙ્કેતે પન મગ્ગવિસઙ્કેતે વા સતિપિ આપત્તિયેવ. આપદાસૂતિ રટ્ઠભેદે ચક્કસમારુળ્હા જનપદા પરિયાયન્તિ એવરૂપાસુ આપદાસુ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

ચતુસમુટ્ઠાનં – કાયતો કાયવાચતો કાયચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સંવિધાનસિક્ખાપદં સત્તમં.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૮. અટ્ઠમસિક્ખાપદે – સંવિધાયાતિ લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કીળાપુરેક્ખારા સંવિદહિત્વા. ઉદ્ધંગામિનિન્તિ ઉદ્ધં નદિયા પટિસોતં ગચ્છન્તિં. યસ્મા પન યો ઉદ્ધં જવનતો ઉજ્જવનિકાય નાવાય કીળતિ, સો ‘‘ઉદ્ધંગામિનિં અભિરુહતી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનસ્સ પદભાજને અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘ઉજ્જવનિકાયા’’તિ વુત્તં. અધોગામિનિન્તિ અધો અનુસોતં ગચ્છન્તિં. યસ્મા પન યો અધો જવનતો ઓજવનિકાય નાવાય કીળતિ, સો ‘‘અધોગામિનિં અભિરુહતી’’તિ વુચ્ચતિ. તેનસ્સાપિ પદભાજને અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘ઓજવનિકાયા’’તિ વુત્તં. તત્થ યં તિત્થસમ્પટિપાદનત્થં ઉદ્ધં વા અધો વા હરન્તિ, એત્થ અનાપત્તિ. તિરિયં તરણાયાતિ ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનં.

૧૮૯. ગામન્તરે ગામન્તરેતિ એત્થ યસ્સા નદિયા એકં તીરં કુક્કુટસમ્પાદગામેહિ નિરન્તરં, એકં અગામકં અરઞ્ઞં, તસ્સા સગામકતીરપસ્સેન ગમનકાલે ગામન્તરગણનાય પાચિત્તિયાનિ, અગામકતીરપસ્સેન ગમનકાલે અદ્ધયોજનગણનાય. યા પન યોજનવિત્થતા હોતિ, તસ્સા મજ્ઝેન ગમનેપિ અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયાનિ વેદિતબ્બાનિ. અનાપત્તિ તિરિયં તરણાયાતિ એત્થ ન કેવલં નદિયા, યોપિ મહાતિત્થપટ્ટનતો તામલિત્તિં વા સુવણ્ણભૂમિં વા ગચ્છતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. સબ્બઅટ્ઠકથાસુ હિ નદિયંયેવ આપત્તિ વિચારિતા, ન સમુદ્દે.

૧૯૧. વિસઙ્કેતેનાતિ ઇધાપિ કાલવિસઙ્કેતેનેવ અનાપત્તિ, તિત્થવિસઙ્કેતેન પન નાવાવિસઙ્કેતેન વા ગચ્છન્તસ્સ આપત્તિયેવ. સેસં પઠમસિક્ખાપદસદિસમેવ સદ્ધિં સમુટ્ઠાનાદીહીતિ.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૨. નવમસિક્ખાપદે – મહાનાગે તિટ્ઠમાનેતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, મહાનાગેસુ તિટ્ઠમાનેસૂતિ અત્થો. અથ વા મહાનાગે તિટ્ઠમાને ‘‘અદિસ્વા’’તિ અયમેત્થ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો. ઇતરથા હિ અત્થો ન યુજ્જતિ. અન્તરાકથાતિ અવસાનં અપ્પત્વા આરમ્ભસ્સ ચ અવસાનસ્સ ચ વેમજ્ઝટ્ઠાનં પત્તકથા. વિપ્પકતાતિ કયિરમાના હોતિ. સચ્ચં મહાનાગા ખો તયા ગહપતીતિ અદ્ધચ્છિકેન ઓલોકયમાના થેરે પવિસન્તે દિસ્વા તેહિ સુતભાવં ઞત્વા એવમાહ.

૧૯૪. ભિક્ખુનિપરિપાચિતન્તિ ભિક્ખુનિયા પરિપાચિતં, ગુણપ્પકાસનેન નિપ્ફાદિતં; લદ્ધબ્બં કતન્તિ અત્થો. પદભાજને પનસ્સ ભિક્ખુનિઞ્ચ તસ્સા પરિપાચનાકારઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુની નામ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્ના, પરિપાચેતિ નામ પુબ્બે અદાતુકામાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પુબ્બે ગિહિસમારમ્ભાતિ એત્થ પુબ્બેતિ પઠમં. સમારમ્ભોતિ સમારદ્ધં વુચ્ચતિ, પટિયાદિતસ્સેતં અધિવચનં. ગિહીનં સમારમ્ભો ગિહિસમારમ્ભો. ભિક્ખુનિયા પરિપાચનતો પઠમમેવ યં ગિહીનં પટિયાદિતં ભત્તં, તતો અઞ્ઞત્ર તં પિણ્ડપાતં ઠપેત્વા અઞ્ઞં ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ, તં પન ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. પદભાજને પન યસ્મા ઞાતકપવારિતેહિ ભિક્ખુસ્સત્થાય અસમારદ્ધોપિ પિણ્ડપાતો અત્થતો સમારદ્ધોવ હોતિ, યથાસુખં આહરાપેતબ્બતો, તસ્મા બ્યઞ્જનં અનાદિયિત્વા અત્થમેવ દસ્સેતું ‘‘ગિહિસમારમ્ભો નામ ઞાતકા વા હોન્તિ પવારિતા વા’’તિ વુત્તં.

૧૯૫. પકતિપટિયત્તન્તિ પકતિયા તસ્સેવ ભિક્ખુનો અત્થાય પટિયાદિતં હોતિ ‘‘થેરસ્સ દસ્સામા’’તિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘તસ્સ અઞ્ઞસ્સા’’તિ અવત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં દસ્સામાતિ પટિયત્તં હોતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તં.

૧૯૭. પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ અનાપત્તીતિ યાગુખજ્જકફલાફલે સબ્બત્થ ભિક્ખુનિપરિપાચિતેપિ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પરિપાચિતસિક્ખાપદં નવમં.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૮. દસમસિક્ખાપદે – સબ્બો પાળિઅત્થો ચ વિનિચ્છયો ચ દુતિયઅનિયતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ સિક્ખાપદં દુતિયાનિયતેન ચ ઉપરિ ઉપનન્ધસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેન ચ સદ્ધિં એકપરિચ્છેદં, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન વિસું પઞ્ઞત્તન્તિ.

રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં દસમં.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન ભિક્ખુનિવગ્ગો તતિયો.