૪. ભોજનવગ્ગો
૧. આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૦૩. ભોજનવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે – આવસથપિણ્ડોતિ આવસથે પિણ્ડો. સમન્તા પરિક્ખિત્તં અદ્ધિકગિલાનગબ્ભિનિપબ્બજિતાનં યથાનુરૂપં પઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠં અનેકગબ્ભપમુખપરિચ્છેદં આવસથં કત્વા તત્થ પુઞ્ઞકામતાય પિણ્ડો પઞ્ઞત્તો હોતિ, યાગુભત્તભેસજ્જાદિ સબ્બં તેસં તેસં દાનત્થાય ઠપિતં હોતીતિ અત્થો. હિય્યોપીતિ સ્વેપિ. અપસક્કન્તીતિ અપગચ્છન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તીતિ તિત્થિયે અપસ્સન્તા ‘‘તિત્થિયા કુહિં ગતા’’‘‘ઇમે પસ્સિત્વા પક્કન્તા’’તિ સુત્વા ઉજ્ઝાયન્તિ. કુક્કુચ્ચાયન્તોતિ કુક્કુચ્ચં કરોન્તો, અકપ્પિયસઞ્ઞં ઉપ્પાદેન્તોતિ અત્થો.
૨૦૬. સક્કોતિ તમ્હા આવસથા પક્કમિતુન્તિ અદ્ધયોજનં વા યોજનં વા ગન્તું સક્કોતિ. ન સક્કોતીતિ એત્તકમેવ ન સક્કોતિ. અનોદિસ્સાતિ ઇમેસંયેવ વા એત્તકાનંયેવ વાતિ એકં પાસણ્ડં અનુદ્દિસિત્વા સબ્બેસં પઞ્ઞત્તો હોતિ. યાવદત્થોતિ ભોજનમ્પિ એત્તકન્તિ અપરિચ્છિન્દિત્વા યાવદત્થો પઞ્ઞત્તો હોતિ. સકિં ભુઞ્જિતબ્બન્તિ એકદિવસં ભુઞ્જિતબ્બં, દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.
અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – એકકુલેન વા નાનાકુલેહિ વા એકતો હુત્વા એકસ્મિં ઠાને વા નાનાઠાનેસુ વા ‘‘અજ્જ એકસ્મિં; સ્વે એકસ્મિ’’ન્તિ એવં અનિયમિતટ્ઠાને વા પઞ્ઞત્તં એકસ્મિં ઠાને એકદિવસં ભુઞ્જિત્વા દુતિયદિવસે તસ્મિં ઠાને અઞ્ઞસ્મિં વા ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. નાનાકુલેહિ પન નાનાઠાનેસુ પઞ્ઞત્તં એકસ્મિં ઠાને એકદિવસં ભુઞ્જિત્વા દુતિયદિવસે અઞ્ઞત્થ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. પટિપાટિં પન ખેપેત્વા પુન આદિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. એકપૂગનાનાપૂગએકગામનાનાગામેસુપિ એસેવ નયો. યોપિ એકકુલસ્સ વા નાનાકુલાનં વા એકતો પઞ્ઞત્તો તણ્ડુલાદીનં અભાવેન અન્તરન્તરા છિજ્જતિ, સોપિ ન ભુઞ્જિતબ્બો. સચે પન ‘‘ન સક્કોમ દાતુ’’ન્તિ ઉપચ્છિન્દિત્વા પુન કલ્યાણચિત્તે ઉપ્પન્ને દાતું આરભન્તિ, એતં પુન એકદિવસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.
૨૦૮. અનાપત્તિ ગિલાનસ્સાતિ ગિલાનસ્સ અનુવસિત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. ગચ્છન્તો વાતિ યો ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે એકદિવસં ગતટ્ઠાને ચ એકદિવસં ભુઞ્જતિ, તસ્સાપિ અનાપત્તિ. આગચ્છન્તેપિ એસેવ નયો. ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છન્તોપિ અન્તરામગ્ગે એકદિવસં આગતટ્ઠાને ચ એકદિવસં ભુઞ્જિતું લભતિ. ગચ્છિસ્સામીતિ ભુઞ્જિત્વા નિક્ખન્તસ્સ નદી વા પૂરતિ ચોરાદિભયં વા હોતિ, સો નિવત્તિત્વા ખેમભાવં ઞત્વા ગચ્છન્તો પુન એકદિવસં ભુઞ્જિતું લભતીતિ સબ્બમિદં મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તં. ઓદિસ્સ પઞ્ઞત્તો હોતીતિ ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાય ઉદ્દિસિત્વા પઞ્ઞત્તો હોતિ. ન યાવદત્થોતિ યાવદત્થં પઞ્ઞત્તો ન હોતિ, થોકં થોકં લબ્ભતિ, તાદિસં નિચ્ચમ્પિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થાતિ યાગુખજ્જકફલાફલાદિભેદે સબ્બત્થ અનાપત્તિ. યાગુઆદીનિ હિ નિચ્ચમ્પિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદં પઠમં.
૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૦૯. દુતિયસિક્ખાપદે – પરિહીનલાભસક્કારોતિ સો કિર અજાતસત્તુના રાજાનં મારાપેત્વાપિ અભિમારે યોજેત્વાપિ રુહિરુપ્પાદં કત્વાપિ ગુળ્હપટિચ્છન્નો અહોસિ. યદા પન દિવાયેવ ધનપાલકં પયોજેસિ, તદા પાકટો જાતો. ‘‘કથં દેવદત્તો હત્થિં પયોજેસી’’તિ પરિકથાય ઉપ્પન્નાય ‘‘ન કેવલં હત્થિં પયોજેસિ, રાજાનમ્પિ મારાપેસિ, અભિમારેપિ પેસેસિ, સિલમ્પિ પવિજ્ઝિ, પાપો દેવદત્તો’’તિ પાકટો અહોસિ. ‘‘કેન સદ્ધિં ઇદં કમ્મમકાસી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘રઞ્ઞા અજાતસત્તુના’’તિ આહંસુ. તતો નાગરા ‘‘કથઞ્હિ નામ રાજા એવરૂપં ચોરં સાસનકણ્ટકં ગહેત્વા વિચરિસ્સતી’’તિ ઉટ્ઠહિંસુ. રાજા નગરસઙ્ખોભં ઞત્વા દેવદત્તં નીહરિ. તતો પટ્ઠાય ચસ્સ પઞ્ચથાલિપાકસતાનિ ઉપચ્છિન્દિ, ઉપટ્ઠાનમ્પિસ્સ ન અગમાસિ, અઞ્ઞેપિસ્સ મનુસ્સા ન કિઞ્ચિ દાતબ્બં વા કાતબ્બં વા મઞ્ઞિંસુ. તેન વુત્તં – ‘‘પરિહીનલાભસક્કારો’’તિ. કુલેસુ વિઞ્ઞાપેત્વા વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતીતિ ‘‘મા મે ગણો ભિજ્જી’’તિ પરિસં પોસેન્તો ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તં દેહિ, ત્વં દ્વિન્ન’’ન્તિ એવં વિઞ્ઞાપેત્વા સપરિસો કુલેસુ ભુઞ્જતિ.
૨૧૧. ચીવરં પરિત્તં ઉપ્પજ્જતીતિ ભત્તં અગણ્હન્તાનં ચીવરં ન દેન્તિ, તસ્મા પરિત્તં ઉપ્પજ્જતિ.
૨૧૨. ચીવરકારકે ભિક્ખૂ ભત્તેન નિમન્તેન્તીતિ ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા ચિરેન ચીવરં નિટ્ઠાપેન્તે દિસ્વા ‘‘એવં લહું નિટ્ઠાપેત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ પુઞ્ઞકામતાય નિમન્તેન્તિ.
૨૧૫. નાનાવેરજ્જકેતિ નાનાવિધેહિ અઞ્ઞરજ્જેહિ આગતે. ‘‘નાનાવિરજ્જકે’’તિપિ પાઠો, અયમેવત્થો.
૨૧૭-૮. ગણભોજનેતિ ગણસ્સ ભોજને. ઇધ ચ ગણો નામ ચત્તારો ભિક્ખૂ આદિં કત્વા તતુત્તરિં ભિક્ખૂ અધિપ્પેતા, તેનેવ સબ્બન્તિમં પરિચ્છેદં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ…પે… એતં ગણભોજનં નામા’’તિ. તં પનેતં ગણભોજનં દ્વીહાકારેહિ પસવતિ નિમન્તનતો વા વિઞ્ઞત્તિતો વા. કથં નિમન્તનતો પસવતિ? ચત્તારો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથ આકઙ્ખથ ઓલોકેથ અધિવાસેથ પટિમાનેથા’’તિ એવં યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા નિમન્તેતિ. એવં એકતો નિમન્તિતા પરિચ્છિન્નકાલવસેન અજ્જતનાય વા સ્વાતનાય વા એકતો ગચ્છન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ, એકતો ભુઞ્જન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એકતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ, નાનતો ભુઞ્જન્તિ, આપત્તિયેવ. પટિગ્ગહણમેવ હિ એત્થ પમાણં. એકતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તિ, નાનતો ગણ્હન્તિ, એકતો વા નાનતો વા ભુઞ્જન્તિ, અનાપત્તિ. ચત્તારિ પરિવેણાનિ વા વિહારે વા ગન્ત્વા નાનતો નિમન્તિતા એકટ્ઠાને ઠિતેસુયેવ વા એકો પુત્તેન એકો પિતરાતિ એવમ્પિ નાનતો નિમન્તિતા એકતો વા નાનતો વા ગચ્છન્તુ, એકતો વા નાનતો વા ભુઞ્જન્તુ, સચે એકતો ગણ્હન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એવં તાવ નિમન્તનતો પસવતિ.
કથં વિઞ્ઞત્તિતો? ચત્તારો ભિક્ખૂ એકતો ઠિતા વા નિસિન્ના વા ઉપાસકં દિસ્વા ‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહી’’તિ વા વિઞ્ઞાપેય્યું, પાટેક્કં વા પસ્સિત્વા ‘‘મય્હં દેહિ, મય્હં દેહી’’તિ એવં એકતો વા નાનતો વા વિઞ્ઞાપેત્વા એકતો વા ગચ્છન્તુ નાનતો વા, ભત્તં ગહેત્વાપિ એકતો વા ભુઞ્જન્તુ નાનતો વા, સચે એકતો ગણ્હન્તિ, ગણભોજનં હોતિ, સબ્બેસં આપત્તિ. એવં વિઞ્ઞત્તિતો પસવતિ.
પાદાપિ ફલિતાતિ યથા મહાચમ્મસ્સ પરતો મંસં દિસ્સતિ; એવં ફાલિતા, વાલિકાય વા સક્ખરાય વા પહટમત્તે દુક્ખં ઉપ્પાદેન્તિ, ન સક્કા હોતિ અન્તોગામે પિણ્ડાય ચરિતું. ઈદિસે ગેલઞ્ઞે ગિલાનસમયોતિ ભુઞ્જિતબ્બં, ન લેસકપ્પિયં કાતબ્બં.
ચીવરે કયિરમાનેતિ યદા સાટકઞ્ચ સુત્તઞ્ચ લભિત્વા ચીવરં કરોન્તિ તદા; વિસુઞ્હિ ચીવરકારસમયો નામ નત્થિ. તસ્મા યો તત્થ ચીવરે કત્તબ્બં યંકિઞ્ચિ કમ્મં કરોતિ, મહાપચ્ચરિયઞ્હિ ‘‘અન્તમસો સૂચિવેધનકો’’તિપિ વુત્તં, તેન ચીવરકારસમયોતિ ભુઞ્જિતબ્બં. કુરુન્દિયં પન વિત્થારેનેવ વુત્તં. યો ચીવરં વિચારેતિ, છિન્દતિ, મોઘસુત્તં ઠપેતિ, આગન્તુકપટ્ટં ઠપેતિ, પચ્ચાગતં સિબ્બતિ, આગન્તુકપટ્ટં બન્ધતિ, અનુવાતં છિન્દતિ ઘટ્ટેતિ આરોપેતિ, તત્થ પચ્ચાગતં સિબ્બતિ, સુત્તં કરોતિ વલેતિ, પિપ્ફલિકં નિસેતિ, પરિવત્તનં કરોતિ, સબ્બોપિ ચીવરં કરોતિયેવાતિ વુચ્ચતિ. યો પન સમીપે નિસિન્નો જાતકં વા ધમ્મપદં વા કથેતિ, અયં ન ચીવરકારકો. એતં ઠપેત્વા સેસાનં ગણભોજને અનાપત્તીતિ.
અદ્ધયોજનન્તિ એત્તકમ્પિ અદ્ધાનં ગન્તુકામેન. યો પન દૂરં ગન્તુકામો, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. ગચ્છન્તેનાતિ અદ્ધાનં ગચ્છન્તેન, અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે ગાવુતેપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ગતેન ભુઞ્જિતબ્બન્તિ ગતેન એકદિવસં ભુઞ્જિતબ્બં. નાવાભિરુહનેપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અભિરુળ્હેન ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગન્ત્વાપિ યાવ ન ઓરોહતિ તાવ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ચતુત્થે આગતેતિ અયં અન્તિમપરિચ્છેદો, ચતુત્થેપિ આગતે યત્થ ન યાપેન્તિ; સો મહાસમયો. યત્થ પન સતં વા સહસ્સં વા સન્નિપતન્તિ, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તસ્મા તાદિસે કાલે ‘‘મહાસમયો’’તિ અધિટ્ઠહિત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. યો કોચિ પરિબ્બાજકસમાપન્નોતિ સહધમ્મિકેસુ વા તિત્થિયેસુ વા અઞ્ઞતરો, એતેસઞ્હિ યેન કેનચિ કતે ભત્તે ‘‘સમણભત્તસમયો’’તિ ભુઞ્જિતબ્બં.
૨૨૦. અનાપત્તિ સમયેતિ સત્તસુ સમયેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં અનાપત્તિ. દ્વે તયો એકતોતિ યેપિ અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયિત્વા દ્વે વા તયો વા એકતો ગહેત્વા ભુઞ્જન્તિ, તેસમ્પિ અનાપત્તિ.
તત્થ અનિમન્તિતચતુત્થં, પિણ્ડપાતિકચતુત્થં, અનુપસમ્પન્નચતુત્થં, પત્તચતુત્થં, ગિલાનચતુત્થન્તિ પઞ્ચન્નં ચતુક્કાનં વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. કથં? ઇધેકચ્ચો ચત્તારો ભિક્ખૂ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ નિમન્તેતિ. તેસુ તયો ગતા, એકો ન ગતો. ઉપાસકો ‘‘એકો ભન્તે થેરો કુહિ’’ન્તિ પુચ્છતિ. નાગતો ઉપાસકાતિ. સો અઞ્ઞં તઙ્ખણપ્પત્તં કઞ્ચિ ‘‘એહિ ભન્તે’’તિ પવેસેત્વા ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેતિ, સબ્બેસં અનાપત્તિ. કસ્મા? ગણપૂરકસ્સ અનિમન્તિતત્તા. તયો એવ હિ તત્થ નિમન્તિતા ગણ્હિંસુ, તેહિ ગણો ન પૂરતિ, ગણપૂરકો ચ અનિમન્તિતો, તેન ગણો ભિજ્જતીતિ ઇદં અનિમન્તિતચતુત્થં.
પિણ્ડપાતિકચતુત્થે – નિમન્તનકાલે એકો પિણ્ડપાતિકો હોતિ, સો નાધિવાસેતિ. ગમનવેલાય પન ‘‘એહિ ભન્તે’’તિ વુત્તે અનધિવાસિતત્તા અનાગચ્છન્તમ્પિ ‘‘એથ ભિક્ખં લચ્છથા’’તિ ગહેત્વા ગચ્છન્તિ, સો તં ગણં ભિન્દતિ. તસ્મા સબ્બેસં અનાપત્તિ.
અનુપસમ્પન્નચતુત્થે – સામણેરેન સદ્ધિં નિમન્તિતા હોન્તિ, સોપિ ગણં ભિન્દતિ.
પત્તચતુત્થે – એકો સયં અગન્ત્વા પત્તં પેસેતિ; એવમ્પિ ગણો ભિજ્જતિ. તસ્મા સબ્બેસં અનાપત્તિ.
ગિલાનચતુત્થે – ગિલાનેન સદ્ધિં નિમન્તિતા હોન્તિ, તત્થ ગિલાનસ્સેવ અનાપત્તિ, ઇતરેસં પન ગણપૂરકો હોતિ. ન હિ ગિલાનેન ગણો ભિજ્જતિ. તસ્મા તેસં આપત્તિયેવ. મહાપચ્ચરિયં પન અવિસેસેન વુત્તં.
સમયલદ્ધકો સયમેવ મુચ્ચતિ, સેસાનં ગણપૂરકત્તા આપત્તિકરો હોતિ. તસ્મા ચીવરદાનસમયલદ્ધકાદીનમ્પિ વસેન ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ. સચે પન અધિવાસેત્વા ગતેસુપિ ચતૂસુ જનેસુ એકો પણ્ડિતો ભિક્ખુ ‘‘અહં તુમ્હાકં ગણં ભિન્દિસ્સામિ, નિમન્તનં સાદિયથા’’તિ વત્વા યાગુખજ્જકાવસાને ભત્તત્થાય પત્તં ગણ્હન્તાનં અદત્વા ‘‘ઇમે તાવ ભિક્ખૂ ભોજેત્વા વિસ્સજ્જેથ, અહં પચ્છા અનુમોદનં કત્વા ગમિસ્સામી’’તિ નિસિન્નો. તેસુ ભુત્વા ગતેસુ ‘‘દેથ ભન્તે પત્ત’’ન્તિ ઉપાસકેન પત્તં ગહેત્વા ભત્તે દિન્ને ભુઞ્જિત્વા અનુમોદનં કત્વા ગચ્છતિ, સબ્બેસં અનાપત્તિ. પઞ્ચન્નઞ્હિ ભોજનાનંયેવ વસેન ગણભોજને વિસઙ્કેતં નત્થિ. ઓદનેન નિમન્તિતા કુમ્માસં ગણ્હન્તાપિ આપત્તિં આપજ્જન્તિ. તાનિ ચ તેહિ એકતો ન ગહિતાનિ. યાગુઆદીસુ પન વિસઙ્કેતં હોતિ, તાનિ તેહિ એકતો ગહિતાનીતિ. એવં એકો પણ્ડિતો અઞ્ઞેસમ્પિ અનાપત્તિં કરોતિ.
તસ્મા સચે કોચિ સઙ્ઘભત્તં કત્તુકામેન નિમન્તનત્થાય પેસિતો વિહારં આગમ્મ ‘‘ભન્તે, સ્વે અમ્હાકં ઘરે ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ અવત્વા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘભત્તં ગણ્હથા’’તિ વા ‘‘સઙ્ઘો ભત્તં ગણ્હાતૂ’’તિ વા વદતિ, ભત્તુદ્દેસકેન પણ્ડિતેન ભવિતબ્બં, નેમન્તનિકા ગણભોજનતો પિણ્ડપાતિકા ચ ધુતઙ્ગભેદતો મોચેતબ્બા. કથં? એવં તાવ વત્તબ્બં – ‘‘સ્વે ન સક્કા ઉપાસકા’’તિ. ‘‘પુનદિવસે, ભન્તે’’તિ. ‘‘પુનદિવસેપિ ન સક્કા’’તિ. એવં યાવ અદ્ધમાસમ્પિ હરિત્વા પુન વત્તબ્બો – ‘‘ત્વં કિં અવચા’’તિ? સચે પુનપિ ‘‘સઙ્ઘભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તતો ‘‘ઇમં તાવ ઉપાસક પુપ્ફં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં તિણ’’ન્તિ એવં વિક્ખેપં કત્વા પુન ‘‘કિં કથયિત્થા’’તિ પુચ્છિતબ્બો. સચે પુનપિ તથેવ વદતિ, ‘‘આવુસો, ત્વં પિણ્ડપાતિકે વા મહાથેરે વા ન લચ્છસિ, સામણેરે લચ્છસી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘નનુ, ભન્તે અસુકસ્મિઞ્ચ અસુકસ્મિઞ્ચ ગામે ભદન્તે ભોજેસું, અહં કસ્મા ન લભામી’’તિ ચ વુત્તે ‘‘તે નિમન્તેતું જાનન્તિ, ત્વં ન જાનાસી’’તિ. તે કથં નિમન્તેસું ભન્તેતિ? તે એવમાહંસુ – ‘‘અમ્હાકં, ભન્તે, ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ. સચે સોપિ તથેવ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ પુનપિ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ‘‘ન દાનિ ત્વં, આવુસો, બહૂ ભિક્ખૂ લચ્છસિ, તયો એવ લચ્છસી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘નનુ, ભન્તે, અસુકસ્મિઞ્ચ અસુકસ્મિઞ્ચ ગામે સકલં ભિક્ખુસઙ્ઘં ભોજેસું, અહં કસ્મા ન લભામી’’તિ? ‘‘ત્વં નિમન્તેતું ન જાનાસી’’તિ. ‘‘તે કથં નિમન્તેસુ’’ન્તિ? તે ‘‘ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ આહંસૂતિ. સચે સોપિ ‘‘ભિક્ખં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. અથ પુનપિ ‘‘ભત્તમેવા’’તિ વદતિ, તતો વત્તબ્બો – ‘‘ગચ્છ ત્વં, નત્થમ્હાકં તવ ભત્તેનત્થો, નિબદ્ધગોચરો એસ અમ્હાકં, મયમેત્થ પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ. તં ‘‘ચરથ, ભન્તે’’તિ વત્વા આગતં પુચ્છન્તિ – ‘‘કિં ભો લદ્ધા ભિક્ખૂ’’તિ. ‘‘કિં એતેન બહુ એત્થ વત્તબ્બં, ‘થેરા સ્વે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’તિ આહંસુ. મા દાનિ તુમ્હે પમજ્જિત્થા’’તિ. દુતિયદિવસે ચેતિયવત્તં કત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ સઙ્ઘત્થેરેન વત્તબ્બા – ‘‘આવુસો, ધુરગામે સઙ્ઘભત્તં અપણ્ડિતમનુસ્સો પન અગમાસિ, ગચ્છામ ધુરગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામા’’તિ. ભિક્ખૂહિ થેરસ્સ વચનં કાતબ્બં, ન દુબ્બચેહિ ભવિતબ્બં, ગામદ્વારે અટ્ઠત્વાવ પિણ્ડાય ચરિતબ્બં. તેસુ પત્તાનિ ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તેસુ ભુઞ્જિતબ્બં. સચે આસનસાલાય ભત્તં ઠપેત્વા રથિકાસુ આહિણ્ડન્તા આરોચેન્તિ – ‘‘આસનસાલાય, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ ન વટ્ટતિ.
અથ પન ભત્તં આદાય તત્થ તત્થ ગન્ત્વા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, પટિકચ્ચેવ વા વિહારં અભિહરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ઠપેત્વા આગતાગતાનં દેન્તિ, અયં અભિહટભિક્ખા નામ વટ્ટતિ. સચે પન ભત્તસાલાય દાનં સજ્જેત્વા તં તં પરિવેણં પહિણન્તિ ‘‘ભત્તસાલાય ભત્તં ગણ્હથા’’તિ, ન વટ્ટતિ. યે પન મનુસ્સા પિણ્ડચારિકે ભિક્ખૂ દિસ્વા આસનસાલં સમ્મજ્જિત્વા તત્થ નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ન તે પટિક્ખિપિતબ્બા. યે પન ગામે ભિક્ખં અલભિત્વા ગામતો નિક્ખમન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ‘‘ભન્તે ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, તે પટિક્ખિપિતબ્બા, ન વા નિવત્તિતબ્બં. સચે ‘‘નિવત્તથ, ભન્તે, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, ‘‘નિવત્તથા’’તિ વુત્તપદે નિવત્તિતું વટ્ટતિ. ‘‘નિવત્તથ ભન્તે, ઘરે ભત્તં કતં, ગામે ભત્તં કત’’ન્તિ વદન્તિ, ગેહે ચ ગામે ચ ભત્તં નામ યસ્સ કસ્સચિ હોતીતિ નિવત્તિતું વટ્ટતિ. ‘‘નિવત્તથ, ભત્તં ગણ્હથા’’તિ સમ્બન્ધં કત્વા વદન્તિ, નિવત્તિતું ન વટ્ટતિ. આસનસાલતો પિણ્ડાય ચરિતું નિક્ખમન્તે દિસ્વા ‘‘નિસીદથ ભન્તે ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. નિચ્ચભત્તન્તિ ધુવભત્તં વુચ્ચતિ. ‘‘નિચ્ચભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, બહૂનમ્પિ એકતો ગહેતું વટ્ટતિ. સલાકભત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
ગણભોજનસિક્ખાપદં દુતિયં.
૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૨૧. તતિયસિક્ખાપદે – ન ખો ઇદં ઓરકં ભવિસ્સતિ, યથયિમે મનુસ્સા સક્કચ્ચં ભત્તં કરોન્તીતિ, યેન નિયામેન ઇમે મનુસ્સા સક્કચ્ચં ભત્તં કરોન્તિ, તેન ઞાયતિ – ‘‘ઇદં સાસનં ઇદં વા બુદ્ધપ્પમુખે સઙ્ઘે દાનં ન ખો ઓરકં ભવિસ્સતિ, પરિત્તં લામકં નેવ ભવિસ્સતી’’તિ. કિરપતિકોતિ એત્થ ‘‘કિરો’’તિ તસ્સ કુલપુત્તસ્સ નામં; અધિપચ્ચટ્ઠેન પન ‘‘કિરપતિકો’’તિ વુચ્ચતિ. સો કિર ઇસ્સરો અધિપતિ માસઉતુસંવચ્છરનિયામેન વેતનં દત્વા કમ્મકારકે કમ્મં કારેતિ. બદરા પટિયત્તાતિ ઉપચારવસેન વદતિ. બદરમિસ્સેનાતિ બદરસાળવેન.
૨૨૨. ઉસ્સૂરે આહરિયિત્થાતિ અતિદિવા આહરિયિત્થ.
૨૨૬. મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મીતિ અયં ભત્તવિકપ્પના નામ સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ વટ્ટતિ. સમ્મુખા દિસ્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્વા ભુઞ્જિતબ્બં, અદિસ્વા પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ વિકપ્પેમી’’તિ વત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન પરમ્મુખાવિકપ્પનાવ વુત્તા. સા ચાયં યસ્મા વિનયકમ્મેન સઙ્ગહિતા, તસ્મા ભગવતો વિકપ્પેતું ન વટ્ટતિ. ભગવતિ હિ ગન્ધકુટિયં નિસિન્નેપિ સઙ્ઘમજ્ઝે નિસિન્નેપિ સઙ્ઘેન ગણપ્પહોનકે ભિક્ખૂ ગહેત્વા તં તં કમ્મં કતં સુકતમેવ હોતિ, ભગવા નેવ કમ્મં કોપેતિ; ન સમ્પાદેતિ. ન કોપેતિ ધમ્મિસ્સરત્તા, ન સમ્પાદેતિ અગણપૂરકત્તા.
૨૨૯. દ્વે તયો નિમન્તને એકતો ભુઞ્જતીતિ દ્વે તીણિ નિમન્તનાનિ એકપત્તે પક્ખિપિત્વા મિસ્સેત્વા એકં કત્વા ભુઞ્જતીતિ અત્થો. દ્વે તીણિ કુલાનિ નિમન્તેત્વા એકસ્મિં ઠાને નિસીદાપેત્વા ઇતો ચિતો ચ આહરિત્વા ભત્તં આકિરન્તિ, સૂપબ્યઞ્જનં આકિરન્તિ, એકમિસ્સકં હોતિ, એત્થ અનાપત્તીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સચે પન મૂલનિમન્તનં હેટ્ઠા હોતિ, પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપરિ, તં ઉપરિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ. હત્થં પન અન્તો પવેસેત્વા પઠમનિમન્તનતો એકમ્પિ કબળં ઉદ્ધરિત્વા ભુત્તકાલતો પટ્ઠાય યથા તથા વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. સચેપિ તત્થ ખીરં વા રસં વા આકિરન્તિ, યેન અજ્ઝોત્થતં ભત્તં એકરસં હોતિ, કોટિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન વુત્તં – ‘‘ખીરભત્તં વા રસભત્તં વા લભિત્વા નિસિન્નસ્સ તત્થેવ અઞ્ઞેપિ ખીરભત્તં વા રસભત્તં વા આકિરન્તિ, ખીરં વા રસં વા પિવતો અનાપત્તિ. ભુઞ્જન્તેન પન પઠમં લદ્ધમંસખણ્ડં વા ભત્તપિણ્ડં વા મુખે પક્ખિપિત્વા કોટિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સપ્પિપાયાસેપિ એસેવ નયો’’તિ.
મહાઉપાસકો ભિક્ખું નિમન્તેતિ, તસ્સ કુલં ઉપગતસ્સ ઉપાસકોપિ તસ્સ પુત્તદારભાતિકભગિનિઆદયોપિ અત્તનો અત્તનો કોટ્ઠાસં આહરિત્વા પત્તે પક્ખિપન્તિ, ઉપાસકેન પઠમં દિન્નં અભુઞ્જિત્વા પચ્છા લદ્ધં ભુઞ્જન્તસ્સ ‘‘અનાપત્તી’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન વટ્ટતીતિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયં ‘‘સચે પાટેક્કં પચન્તિ, અત્તનો અત્તનો પક્કભત્તતો આહરિત્વા દેન્તિ, તત્થ પચ્છા આહટં પઠમં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયં. યદિ પન સબ્બેસં એકોવ પાકો હોતિ, પરમ્પરભોજનં ન હોતી’’તિ વુત્તં. મહાઉપાસકો નિમન્તેત્વા નિસીદાપેતિ, અઞ્ઞો મનુસ્સો પત્તં ગણ્હાતિ, ન દાતબ્બં. કિં ભન્તે ન દેથાતિ? નનુ ઉપાસક તયા નિમન્તિતમ્હાતિ! હોતુ ભન્તે, લદ્ધં લદ્ધં ભુઞ્જથાતિ વદતિ, ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞેન આહરિત્વા ભત્તે દિન્ને આપુચ્છિત્વાપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં.
અનુમોદનં કત્વા ગચ્છન્તં ધમ્મં સોતુકામા ‘‘સ્વેપિ ભન્તે આગચ્છેય્યાથા’’તિ સબ્બે નિમન્તેન્તિ, પુનદિવસે આગન્ત્વા લદ્ધં લદ્ધં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કસ્મા? સબ્બેહિ નિમન્તિતત્તા. એકો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરન્તો ભત્તં લભતિ, તમઞ્ઞો ઉપાસકો નિમન્તેત્વા ઘરે નિસીદાપેતિ, ન ચ તાવ ભત્તં સમ્પજ્જતિ. સચે સો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તિ. અભુત્વા નિસિન્ને ‘‘કિં ભન્તે ન ભુઞ્જસી’’તિ વુત્તે ‘‘તયા નિમન્તિતત્તા’’તિ વત્વા લદ્ધં લદ્ધં ભુઞ્જથ ભન્તે’’તિ વુત્તો ભુઞ્જતિ, વટ્ટતિ.
સકલેન ગામેનાતિ સકલેન ગામેન એકતો હુત્વા નિમન્તિતસ્સેવ યત્થ કત્થચિ ભુઞ્જતો અનાપત્તિ. પૂગેપિ એસેવ નયો. નિમન્તિયમાનો ભિક્ખં ગહેસ્સામીતિ ભણતીતિ ‘‘ભત્તં ગણ્હા’’તિ નિમન્તિયમાનો ‘‘ન મય્હં તવ ભત્તેનત્થો, ભિક્ખં ગણ્હિસ્સામી’’તિ વદતિ. એત્થ પન મહાપદુમત્થેરો આહ – ‘‘એવં વદન્તો ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અનિમન્તનં કાતું સક્કોતિ, ભુઞ્જનત્થાય પન ઓકાસો કતો હોતીતિ નેવ ગણભોજનતો ન ચારિત્તતો મુચ્ચતી’’તિ. મહાસુમત્થેરો આહ – ‘‘યદગ્ગેન અનિમન્તનં કાતું સક્કોતિ, તદગ્ગેન નેવ ગણભોજનં ન ચારિત્તં હોતી’’તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.
કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં એત્થ હિ ભોજનં કિરિયા, અવિકપ્પનં અકિરિયા, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદં તતિયં.
૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૩૦. ચતુત્થસિક્ખાપદે – કાણમાતાતિ કાણાય માતા. સા કિરસ્સા ધીતા અભિરૂપા અહોસિ, યે યે તં પસ્સન્તિ, તે તે રાગેન કાણા હોન્તિ, રાગન્ધા હોન્તીતિ અત્થો. તસ્મા પરેસં કાણભાવકરણતો ‘‘કાણા’’તિ વિસ્સુતા અહોસિ. તસ્સા વસેન માતાપિસ્સા ‘‘કાણમાતા’’તિ પાકટા જાતા. આગતન્તિ આગમનં. કિસ્મિં વિયાતિ કીદિસં વિય; લજ્જનકં વિય હોતીતિ અધિપ્પાયો. રિત્તહત્થં ગન્તુન્તિ રિત્તા હત્થા અસ્મિં ગમને તદિદં રિત્તહત્થં, તં રિત્તહત્થં ગમનં ગન્તું લજ્જનકં વિય હોતીતિ વુત્તં હોતિ. પરિક્ખયં અગમાસીતિ ઉપાસિકા અરિયસાવિકા ભિક્ખૂ દિસ્વા સન્તં અદાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા તાવ દાપેસિ, યાવ સબ્બં પરિક્ખયં અગમાસિ. ધમ્મિયા કથાયાતિ એત્થ કાણાપિ માતુ અત્થાય દેસિયમાનં ધમ્મં સુણન્તી દેસનાપરિયોસાને સોતાપન્ના અહોસિ. ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ આસનતો ઉટ્ઠહિત્વા ગતો. સોપિ પુરિસો ‘‘સત્થા કિર કાણમાતાય નિવેસનં અગમાસી’’તિ સુત્વા કાણં આનેત્વા પકતિટ્ઠાનેયેવ ઠપેસિ.
૨૩૧. ઇમસ્મિં પન વત્થુસ્મિં ઉપ્પન્નમત્તે અપ્પઞ્ઞત્તેયેવ સિક્ખાપદે પાથેય્યવત્થુ ઉદપાદિ, તસ્મા અનન્તરમેવ ચેતં દસ્સેતું ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિઆદિ વુત્તં. સોપિ ચ ઉપાસકો અરિયસાવકત્તા સબ્બમેવ દાપેસિ. તેન વુત્તં – ‘‘પરિક્ખયં અગમાસી’’તિ.
૨૩૩. યંકિઞ્ચિ પહેણકત્થાયાતિ પણ્ણાકારત્થાય પટિયત્તં યંકિઞ્ચિ અતિરસકમોદકસક્ખલિકાદિ સબ્બં ઇધ પૂવોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. યંકિઞ્ચિ પાથેય્યત્થાયાતિ મગ્ગં ગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગત્થાય પટિયત્તં યંકિઞ્ચિ બદ્ધસત્તુઅબદ્ધસત્તુતિલતણ્ડુલાદિ સબ્બં ઇધ મન્થોત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તતો ચે ઉત્તરિન્તિ સચેપિ તતિયં પત્તં થૂપીકતં ગણ્હાતિ, પૂવગણનાય પાચિત્તિયં.
દ્વત્તિપત્તપૂરે પટિગ્ગહેત્વાતિ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખાય સમપૂરે પત્તે ગહેત્વા. અમુત્ર મયા દ્વત્તિપત્તપૂરાતિ એત્થ સચે દ્વે ગહિતા, ‘‘અત્ર મયા દ્વે પત્તપૂરા પટિગ્ગહિતા, ત્વં એકં ગણ્હેય્યાસી’’તિ વત્તબ્બં. તેનાપિ અઞ્ઞં પસ્સિત્વા ‘‘પઠમં આગતેન દ્વે પત્તપૂરા ગહિતા, મયા એકો, મા ત્વં ગણ્હી’’તિ વત્તબ્બં. યેન પઠમં એકો ગહિતો, તસ્સાપિ પરમ્પરારોચને એસેવ નયો. યેન પન સયમેવ તયો ગહિતા, તેન અઞ્ઞં દિસ્વા ‘‘મા ખો એત્થ પટિગ્ગણ્હિ’’ ચ્ચેવ વત્તબ્બં. પટિક્કમનં નીહરિત્વાતિ આસનસાલં હરિત્વા, આસનસાલં ગચ્છન્તેન ચ છડ્ડિતસાલા ન ગન્તબ્બા. યત્થ મહા ભિક્ખુસઙ્ઘો નિસીદતિ, તત્થ ગન્તબ્બં. મહાપચ્ચરિયં પન વુત્તં ‘‘યા લદ્ધટ્ઠાનતો આસન્ના આસનસાલા, તત્થ ગન્તબ્બં. અત્તનો ‘સન્દિટ્ઠાનં વા સમ્ભત્તાનં વા એકનિકાયિકાનં વા દસ્સામી’તિ અઞ્ઞત્થ ગન્તું ન લબ્ભતિ. સચે પનસ્સ નિબદ્ધનિસીદનટ્ઠાનં હોતિ, દૂરમ્પિ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ.
સંવિભજિતબ્બન્તિ સચે તયો પત્તપૂરા ગહિતા, એકં અત્તનો ઠપેત્વા દ્વે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાતબ્બા. સચ્ચે દ્વે ગહિતા, એકં અત્તનો ઠપેત્વા એકો સઙ્ઘસ્સ દાતબ્બો, યથામિત્તં પન દાતું ન લબ્ભતિ. યેન એકો ગહિતો, ન તેન કિઞ્ચિ અકામા દાતબ્બં, યથારુચિ કાતબ્બં.
૨૩૫. ગમને પટિપ્પસ્સદ્ધેતિ અન્તરામગ્ગે ઉપદ્દવં વા દિસ્વા અનત્થિકતાય વા ‘‘મયં ઇદાનિ ન પેસિસ્સામ, ન ગમિસ્સામા’’તિ એવં ગમને પટિપ્પસ્સદ્ધે ઉપચ્છિન્ને. ઞાતકાનં પવારિતાનન્તિ એતેસં બહુમ્પિ દેન્તાનં પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘તેસમ્પિ પાથેય્યપહેણકત્થાય પટિયત્તતો પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સેસં ઉત્તાનમેવ.
છસમુટ્ઠાનં – કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
કાણમાતાસિક્ખાપદં ચતુત્થં.
૫. પઠમપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૩૬. પઞ્ચમસિક્ખાપદે – ભિક્ખૂ ભુત્તાવી પવારિતાતિ બ્રાહ્મણેન ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે, યાવ ઇચ્છથા’’તિ એવં યાવદત્થપવારણાય, સયઞ્ચ ‘‘અલં, આવુસો, થોકં થોકં દેહી’’તિ એવં પટિક્ખેપપવારણાય પવારિતા. પટિવિસ્સકેતિ સામન્તઘરવાસિકે.
૨૩૭. કાકોરવસદ્દન્તિ કાકાનં ઓરવસદ્દં; સન્નિપતિત્વા વિરવન્તાનં સદ્દં. અલમેતં સબ્બન્તિ એત્થ તિકારં અવત્વાવ ‘‘અલમેતં સબ્બં’’ એત્તકં વત્તું વટ્ટતિ.
૨૩૮-૯. ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા. તત્થ ચ યસ્મા યેન એકમ્પિ સિત્થં સઙ્ખાદિત્વા વા અસઙ્ખાદિત્વા વા અજ્ઝોહરિતં હોતિ, સો ‘‘ભુત્તાવી’’તિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘ભુત્તાવી નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પવારિતોતિ કતપવારણો, કતપટિક્ખેપો. સોપિ ચ યસ્મા ન પટિક્ખેપમત્તેન, અથ ખો પઞ્ચઙ્ગવસેન, તેનસ્સ પદભાજને ‘‘પવારિતો નામ અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્મા ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના વિપ્પકતભોજનો, ‘‘પવારિતો’’તિ વુત્તો. યો ચ વિપ્પકતભોજનો, તેન કિઞ્ચિ ભુત્તં, કિઞ્ચિ અભુત્તં, યઞ્ચ ભુત્તં; તં સન્ધાય ‘‘ભુત્તાવી’’તિપિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તસ્મા ભુત્તાવીવચનેન વિસું કઞ્ચિ અત્થસિદ્ધિં ન પસ્સામ. ‘‘દિરત્તતિરત્તં, છપ્પઞ્ચવાચાહી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૬૧-૬૨) પન દિરત્તાદિવચનં વિય પવારિતપદસ્સ પરિવારકભાવેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.
અસનં પઞ્ઞાયતીતિઆદીસુ વિપ્પકતભોજનં દિસ્સતિ, ભુઞ્જમાનો ચેસો પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પવારણપ્પહોનકભોજનં દિસ્સતિ. ઓદનાદીનં ચે અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપિતબ્બં ભોજનં હોતીતિ અત્થો. હત્થપાસે ઠિતોતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનં ગણ્હિત્વા દાયકો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે હોતીતિ અત્થો. અભિહરતીતિ સો ચે દાયકો તસ્સ તં ભત્તં કાયેન અભિહરતીતિ અત્થો. પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ પટિક્ખેપો દિસ્સતિ; તઞ્ચે અભિહટં સો ભિક્ખુ કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો. એવં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં વસેન પવારિતો નામ હોતીતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –
‘‘પઞ્ચહિ ઉપાલિ આકારેહિ પવારણા પઞ્ઞાયતિ – અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો, અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પરિ. ૪૨૮).
તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘‘અસન’’ન્તિઆદીસુ તાવ યઞ્ચ અસ્નાતિ યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપતિ, તં ‘‘ઓદનો, કુમ્માસો, સત્તુ, મચ્છો, મંસ’’ન્તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરમેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ઓદનો નામ – સાલિ, વીહિ, યવો, ગોધુમો, કઙ્ગુ, વરકો, કુદ્રૂસકોતિ સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલેહિ નિબ્બત્તો. તત્થ ‘‘સાલી’’તિ અન્તમસો નીવારં ઉપાદાય સબ્બાપિ સાલિજાતિ. ‘‘વીહી’’તિ સબ્બાપિ વીહિજાતિ. ‘‘યવગોધુમેસુ’’ ભેદો નત્થિ. ‘‘કઙ્ગૂ’’તિ સેતરત્તકાળભેદા સબ્બાપિ કઙ્ગુજાતિ. ‘‘વરકો’’તિ અન્તમસો વરકચોરકં ઉપાદાય સબ્બા સેતવણ્ણા વરકજાતિ. ‘‘કુદ્રૂસકો’’તિ કાળકો દ્રવો ચેવ સામાકાદિભેદા ચ સબ્બાપિ તિણધઞ્ઞજાતિ.
નીવારવરકચોરકા ચેત્થ ‘‘ધઞ્ઞાનુલોમા’’તિ વદન્તિ. ધઞ્ઞાનિ વા હોન્તુ ધઞ્ઞાનુલોમાનિ વા, એતેસં વુત્તપ્પભેદાનં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘ભત્તં પચિસ્સામા’’તિ વા ‘‘યાગું પચિસ્સામા’’તિ વા ‘‘અમ્બિલપાયાસાદીસુ અઞ્ઞતરં પચિસ્સામા’’તિ વા યંકિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તુ, સચે ઉણ્હં સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, ઓદનસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ, પવારણં જનેતિ. સચે ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, યાગુસઙ્ગહં ગચ્છતિ, પવારણં ન જનેતિ.
યોપિ પાયાસો વા પણ્ણફલકળીરમિસ્સકા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા હોતિ, આવજ્જિત્વા પિવિતું સક્કા, હત્થેન ગહિતોકાસેપિ ઓધિં ન દસ્સેતિ, પવારણં ન જનેતિ. સચે પન ઉસુમાય વિગતાય સીતલીભૂતા ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિં દસ્સેતિ, પુન પવારણં જનેતિ. પુબ્બે તનુભાવો ન રક્ખતિ. સચેપિ દધિતક્કાદીનિ આરોપેત્વા બહુપણ્ણફલકળીરે પક્ખિપિત્વા મુટ્ઠિમત્તાપિ તણ્ડુલા પક્ખિત્તા હોન્તિ, ભોજનકાલે ચે ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ. અયાગુકે નિમન્તને ‘‘યાગું દસ્સામા’’તિ ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ. કિઞ્ચાપિ તનુકા હોન્તિ, પવારણં જનેતિયેવ. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. યાગુસઙ્ગહં ગતેપિ તસ્મિં વા અઞ્ઞસ્મિં વા યત્થ મચ્છમંસં પક્ખિપન્તિ, સચે સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસખણ્ડં વા ન્હારુ વા પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ.
સુદ્ધરસકો પન રસકયાગુ વા ન જનેતિ. ઠપેત્વા વુત્તધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે અઞ્ઞેહિ વેણુતણ્ડુલાદીહિ વા કન્દમૂલફલેહિ વા યેહિ કેહિચિ કતં ભત્તમ્પિ પવારણં ન જનેતિ, પગેવ ઘનયાગુ. સચે પનેત્થ મચ્છમંસં પક્ખિપન્તિ, જનેતિ. મહાપચ્ચરિયં ‘‘પુપ્ફઅત્થાય ભત્તમ્પિ પવારણં જનેતી’’તિ વુત્તં. પુપ્ફિઅત્થાય ભત્તં નામ પુપ્ફિખજ્જકત્થાય કુથિતતૂદકે પક્ખિપિત્વા સેદિતતણ્ડુલા વુચ્ચન્તિ. સચે પન તે તણ્ડુલે સુક્ખાપેત્વા ખાદન્તિ, વટ્ટતિ; નેવ સત્તુસઙ્ખ્યં ન ભત્તસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. પુન તેહિ કતભત્તં પવારેતિયેવ. તે તણ્ડુલે સપ્પિતેલાદીસુ વા પચન્તિ, પૂવં વા કરોન્તિ, ન પવારેન્તિ. પુથુકા વા તાહિ કતસત્તુભત્તાદીનિ વા ન પવારેન્તિ.
કુમ્માસો નામ યવેહિ કતકુમ્માસો. અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો પવારણં ન જનેતિ. સત્તુ નામ સાલિવીહિયવેહિ કતસત્તુ. કઙ્ગુવરકકુદ્રૂસકસીસાનિપિ ભજ્જિત્વા ઈસકં કોટ્ટેત્વા થુસે પલાપેત્વા પુન દળ્હં કોટ્ટેત્વા ચુણ્ણં કરોન્તિ. સચેપિ તં અલ્લત્તા એકાબદ્ધં હોતિ, સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા દેન્તિ, તમ્પિ ચુણ્ણં સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન વીહીનં વા વીહિપલાપાનં વા તણ્ડુલા ભજ્જિતતણ્ડુલા એવ વા ન પવારેન્તિ. તેસં પન તણ્ડુલાદીનં ચુણ્ણં પવારેતિ. ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં કુણ્ડકમ્પિ પવારેતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા કુણ્ડકં ન પવારેતિ. લાજા વા તેહિ કતભત્તસત્તુઆદીનિ વા ન પવારેન્તિ. ભજ્જિતપિટ્ઠં વા યંકિઞ્ચિ સુદ્ધખજ્જકં વા ન પવારેતિ. મચ્છમંસપૂરિતખજ્જકં પન સત્તુમોદકો વા પવારેતિ. મચ્છો મંસઞ્ચ પાકટમેવ. અયં પન વિસેસો – સચેપિ યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે મચ્છખણ્ડાનિ વા મંસખણ્ડાનિ વા એકભાજને વા નાનાભાજને વા દેન્તિ, તાનિ ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં યંકિઞ્ચિ પવારણપ્પહોનકં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. તતો એકં ખાદિતં, એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સો ચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.
કપ્પિયમંસં ખાદન્તો કપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કપ્પિયમંસં ખાદન્તો અકપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? અવત્થુતાય. યઞ્હિ ભિક્ખુનો ખાદિતું વટ્ટતિ, તંયેવ પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ઇદં પન જાનન્તો અકપ્પિયત્તા પટિક્ખિપતિ, અજાનન્તોપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતમેવ પટિક્ખિપતિ નામ, તસ્મા ન પવારેતિ. સચે પન અકપ્પિયમંસં ખાદન્તો કપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કસ્મા? વત્થુતાય. યઞ્હિ તેન પટિક્ખિત્તં, તં પવારણાય વત્થુ. યં પન ખાદતિ, તં કિઞ્ચાપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતં, ખાદિયમાનં પન મંસભાવં ન જહતિ, તસ્મા પવારેતિ. અકપ્પિયમંસં ખાદન્તો અકપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, પુરિમનયેનેવ ન પવારેતિ. કપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયમંસં વા ખાદન્તો પઞ્ચન્નં ભોજનાનં યંકિઞ્ચિ કપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કુલદૂસકવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં બુદ્ધપટિકુટ્ઠં અનેસનાય ઉપ્પન્નં અકપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કપ્પિયભોજનં વા અકપ્પિયભોજનં વા ભુઞ્જન્તોપિ કપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. અકપ્પિયભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતીતિ સબ્બત્થ વુત્તનયેનેવ કારણં વેદિતબ્બં.
એવં ‘‘અસન’’ન્તિઆદીસુ યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપન્તો પવારણં આપજ્જતિ, તં ઞત્વા ઇદાનિ યથા આપજ્જતિ, તસ્સ જાનનત્થં અયં વિનિચ્છયો – ‘‘‘અસનં ભોજન’ન્તિ એત્થ તાવ યેન એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહટં હોતિ, સો સચે પત્તમુખહત્થાનં યત્થ કત્થચિ પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકસ્મિમ્પિ સતિ અઞ્ઞં પઞ્ચસુ ભોજનેસુ એકમ્પિ પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. કત્થચિ ભોજનં નત્થિ, આમિસગન્ધમત્તં પઞ્ઞાયતિ, ન પવારેતિ. મુખે ચ હત્થે ચ ભોજનં નત્થિ, પત્તે અત્થિ, તસ્મિં પન આસને ન ભુઞ્જિતુકામો, વિહારં પવિસિત્વા ભુઞ્જિતુકામો, અઞ્ઞસ્સ વા દાતુકામો, તસ્મિં ચે અન્તરે ભોજનં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? વિપ્પકતભોજનભાવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા. યોપિ અઞ્ઞત્ર ગન્ત્વા ભુઞ્જિતુકામો મુખે ભત્તં ગિલિત્વા સેસં આદાય ગચ્છન્તો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞં ભોજનં પટિક્ખિપતિ, તસ્સાપિ પવારણા ન હોતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. યથા ચ પત્તે; એવં હત્થેપિ. મુખેપિ વા વિજ્જમાનભોજનં સચે અનજ્ઝોહરિતુકામો હોતિ, તસ્મિઞ્ચ ખણે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. એકસ્મિઞ્હિ પદે વુત્તલક્ખણં સબ્બત્થ વેદિતબ્બં હોતિ. અપિચ કુરુન્દિયં એસ નયો દસ્સિતોયેવ. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘મુખે ભત્તં ગિલિતં, હત્થે ભત્તં વિઘાસાદસ્સ દાતુકામો, પત્તે ભત્તં ભિક્ખુસ્સ દાતુકામો, સચે તસ્મિં ખણે પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતી’’તિ. હત્થપાસે ઠિતોતિ એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આસનસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હિઅન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય, દાયકસ્સ નિસિન્નસ્સ વા ઠિતસ્સ વા નિપન્નસ્સ વા ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થો ‘‘હત્થપાસો’’તિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં ઠત્વા અભિહટં પટિક્ખિપન્તસ્સેવ પવારણા હોતિ, ન તતો પરં.
અભિહરતીતિ હત્થપાસબ્ભન્તરે ઠિતો ગહણત્થં ઉપનામેતિ. સચે પન અનન્તરનિસિન્નોપિ ભિક્ખુ હત્થે વા ઊરૂસુ વા આધારકે વા ઠિતપત્તં અનભિહરિત્વાવ ‘‘ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ભત્તપચ્છિં આનેત્વા પુરતો ભૂમિયં ઠપેત્વા ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વુત્તેપિ એસેવ નયો. ઈસકં પન ઉદ્ધરિત્વા વા અપનામેત્વા વા ‘‘ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. થેરાસને નિસિન્નો થેરો દૂરે નિસિન્નસ્સ દહરભિક્ખુસ્સ પત્તં પેસેત્વા ‘‘ઇતો ઓદનં ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, ગણ્હિત્વા પન ગતો તુણ્હી તિટ્ઠતિ, દહરો ‘‘અલં મય્હ’’ન્તિ પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? થેરસ્સ દૂરભાવતો દૂતસ્સ ચ અનભિહરણતોતિ. સચે પન ગહેત્વા આગતો ભિક્ખુ ‘‘ઇદં ભત્તં ગણ્હા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ.
પરિવેસનાય એકો એકેન હત્થેન ઓદનપચ્છિં એકેન કટચ્છું ગહેત્વા ભિક્ખૂ પરિવિસતિ, તત્ર ચે અઞ્ઞો આગન્ત્વા ‘‘અહં પચ્છિં ધારેસ્સામિ, ત્વં ઓદનં દેહી’’તિ વત્વા ગહિતમત્તકમેવ કરોતિ, પરિવેસકો એવ પન તં ધારેતિ, તસ્મા સા અભિહટાવ હોતિ. તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતિ. સચે પન પરિવિસકેન ફુટ્ઠમત્તાવ હોતિ, ઇતરોવ નં ધારેતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા ન હોતિ. કટચ્છુના ઉદ્ધટભત્તે પન હોતિ. કટચ્છુઅભિહારોયેવ હિ તસ્સ અભિહારો. દ્વિન્નં સમભારેપિ પટિક્ખિપન્તો પવારેતિયેવાતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. અનન્તરસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તે દિય્યમાને ઇતરો પત્તં હત્થેહિ પિદહતિ, પવારણા નત્થિ. કસ્મા? અઞ્ઞસ્સ અભિહટે પટિક્ખિત્તત્તા.
પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ એત્થ વાચાય અભિહટં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. કાયેન અભિહટં પન કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતીતિ વેદિતબ્બો.
તત્થ કાયેન પટિક્ખેપો નામ અઙ્ગુલિં વા હત્થં વા મચ્છિકબીજનિં વા ચીવરકણ્ણં વા ચાલેતિ, ભમુકાય વા આકારં કરોતિ, કુદ્ધો વા ઓલોકેતિ, વાચાય પટિક્ખેપો નામ ‘‘અલ’’ન્તિ વા, ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ વા, ‘‘મા આકિરા’’તિ વા, ‘‘અપગચ્છા’’તિ વા વદતિ; એવં યેન કેનચિ આકારેન કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિત્તે પવારણા હોતિ.
એકો અભિહટે ભત્તે પવારણાય ભીતો હત્થ અપનેત્વા પુનપ્પુનં પત્તે ઓદનં આકિરન્તં ‘‘આકિર આકિર કોટ્ટેત્વા પૂરેહી’’તિ વદતિ, એત્થ કથન્તિ? મહાસુમત્થેરો તાવ ‘‘અનાકિરણત્થાય વુત્તત્તા પવારણા હોતી’’તિ આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘‘આકિર પૂરેહી’તિ વદન્તસ્સ નામ ‘કસ્સચિ પવારણા અત્થી’તિ વત્વા ‘ન પવારેતી’’’તિ આહ. અપરો ભત્તં અભિહરન્તં ભિક્ખું સલ્લક્ખેત્વા ‘‘કિં આવુસો ઇતોપિ કિઞ્ચિ ગણ્હિસ્સસિ, દમ્મિ તે કિઞ્ચી’’તિ આહ. તત્રાપિ ‘‘‘એવં નાગમિસ્સતી’તિ વુત્તત્તા ‘પવારણા હોતી’’’તિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘‘ગણ્હિસ્સસી’તિ વદન્તસ્સ નામ ‘કસ્સચિ પવારણા અત્થી’તિ વત્વા ‘ન પવારેતી’’’તિ આહ.
એકો સમંસકં રસં અભિહરિત્વા ‘‘રસં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ‘‘મચ્છરસં મંસરસ’’ન્તિ વુત્તે પટિક્ખિપતો હોતિ, ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ હોતિયેવ. મંસં વિસું કત્વા ‘‘મંસરસં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્થ ચે સાસપમત્તમ્પિ મંસખણ્ડં અત્થિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. સચે પન પરિસ્સાવિતો હોતિ, ‘‘વટ્ટતી’’તિ અભયત્થેરો આહ.
મંસરસેન આપુચ્છન્તં મહાથેરો ‘‘મુહુત્તં આગમેહી’’તિ વત્વા ‘‘થાલકં આવુસો આહરા’’તિ આહ. એત્થ કથન્તિ? મહાસુમત્થેરો તાવ ‘‘અભિહારકસ્સ ગમનં પઠમં ઉપચ્છિન્નં, તસ્મા પવારેતી’’તિ આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘અયં કુહિં ગચ્છતિ, કીદિસં એતસ્સ ગમનં, ગણ્હન્તસ્સાપિ નામ પવારણા અત્થી’’તિ વત્વા ‘‘ન પવારેતી’’તિ આહ. કળીરપનસાદીહિ મિસ્સેત્વા મંસં પચન્તિ, તં ગહેત્વા ‘‘કળીરસૂપં ગણ્હથ, પનસબ્યઞ્જનં ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, એવમ્પિ ન પવારેતિ. કસ્મા? અપવારણારહસ્સ નામેન વુત્તત્તા. સચે પન ‘‘મચ્છસૂપં મંસસૂપ’’ન્તિ વા ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વા વદન્તિ, પવારેતિ. મંસકરમ્બકો નામ હોતિ, તં દાતુકામોપિ ‘‘કરમ્બકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ; ન પવારેતિ. ‘‘મંસકરમ્બક’’ન્તિ વા ‘‘ઇદ’’ન્તિ વા વુત્તે પન પવારેતિ. એસેવ નયો સબ્બેસુ મચ્છમંસમિસ્સકેસુ.
યો પન નિમન્તને ભુઞ્જમાનો મંસં અભિહટં ‘‘ઉદ્દિસ્સ કત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો પટિક્ખિપતિ, પવારિતોવ હોતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. મિસ્સકકથા પન કુરુન્દિયં સુટ્ઠુ વુત્તા. એવઞ્હિ તત્થ વુત્તં – પિણ્ડપાતચારિકો ભિક્ખુ ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ન પવારેતિ. ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પવારેતિ. કસ્મા? યેનાપુચ્છિતો, તસ્સ અત્થિતાય. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – ‘‘યાગુમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે યાગુ બહુતરા વા હોતિ સમસમા વા, ન પવારેતિ. યાગુ મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતિ. ઇદઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા ન સક્કા પટિક્ખિપિતું, કારણં પનેત્થ દુદ્દસં. ‘‘ભત્તમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ભત્તં બહુકં વા સમં વા અપ્પતરં વા હોતિ, પવારેતિયેવ. ભત્તં વા યાગું વા અનામસિત્વા ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે ભત્તં બહુતરં વા સમકં વા હોતિ, પવારેતિ. અપ્પતરં ન પવારેતિ. ઇદઞ્ચ કરમ્બકેન ન સમાનેતબ્બં. કરમ્બકો હિ મંસમિસ્સકોપિ હોતિ અમંસમિસ્સકોપિ, તસ્મા ‘‘કરમ્બક’’ન્તિ વુત્તે પવારણા નત્થિ. ઇદં પન ભત્તમિસ્સકમેવ. એત્થ વુત્તનયેનેવ પવારણા હોતિ. બહુરસે ભત્તે રસં, બહુખીરે ખીરં બહુસપ્પિમ્હિ ચ પાયાસે સપ્પિં ગણ્હથાતિ વિસું કત્વા દેતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ.
યો પન ગચ્છન્તો પવારેતિ, સો ગચ્છન્તોવ ભુઞ્જિતું લભતિ. કદ્દમં વા ઉદકં વા પત્વા ઠિતેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. સચે અન્તરા નદી પૂરા હોતિ, નદીતીરે ગુમ્બં અનુપરિયાયન્તેન ભુઞ્જિતબ્બં. અથ નાવા વા સેતુ વા અત્થિ, તં અભિરુહિત્વાપિ ચઙ્કમન્તેનવ ભુઞ્જિતબ્બં, ગમનં ન ઉપચ્છિન્દિતબ્બં. યાને વા હત્થિઅસ્સપિટ્ઠે વા ચન્દમણ્ડલે વા સૂરિયમણ્ડલે વા નિસીદિત્વા પવારિતેન યાવ મજ્ઝન્હિકં, તાવ તેસુ ગચ્છન્તેસુપિ નિસિન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. યો ઠિતો પવારેતિ, ઠિતેનેવ, યો નિસિન્નો પવારેતિ, નિસિન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. તં તં ઇરિયાપથં કોપેન્તેન અતિરિત્તં કારેતબ્બં. યો ઉક્કુટિકો નિસીદિત્વા પવારેતિ, તેન ઉક્કુટિકેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. તસ્સ પન હેટ્ઠા પલાલપીઠં વા કિઞ્ચિ વા નિસીદનકં દાતબ્બં. પીઠકે નિસીદિત્વા પવારિતેન આસનં અચાલેત્વાવ ચતસ્સો દિસા પરિવત્તન્તેન ભુઞ્જિતું લબ્ભતિ. મઞ્ચે નિસીદિત્વા પવારિતેન ઇતો વા એત્તો વા સંસરિતું ન લબ્ભતિ. સચે પન નં સહ મઞ્ચેન ઉક્ખિપિત્વા અઞ્ઞત્ર નેન્તિ, વટ્ટતિ. નિપજ્જિત્વા પવારિતેન નિપન્નેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં. પરિવત્તન્તેન યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ ઠાનં નાતિક્કમેતબ્બં.
અનતિરિત્તન્તિ ન અતિરિત્તં; ન અધિકન્તિ અત્થો. તં પન યસ્મા કપ્પિયકતાદીહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ અકતં વા ગિલાનસ્સ અનધિકં વા હોતિ, તસ્મા પદભાજને ‘‘અકપ્પિયકત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અકપ્પિયકતન્તિ યં તત્થ ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કપ્પિયં અકતં; યઞ્ચ અકપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયભોજનં વા, એતં અકપ્પિયં નામ. તં અકપ્પિયં ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં અતિરિત્તં કતમ્પિ અકપ્પિયકતન્તિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતકતન્તિ ભિક્ખુના અપ્પટિગ્ગહિતંયેવ પુરિમનયેનેવ અતિરિત્તં કતં. અનુચ્ચારિતકતન્તિ કપ્પિયં કારાપેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ અનુક્ખિત્તં વા અનપનામિતં વા કતં. અહત્થપાસે કતન્તિ કપ્પિયં કારાપેતું આગતસ્સ હત્થપાસતો બહિ ઠિતેન કતં. અભુત્તાવિના કતન્તિ યો ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અતિરિત્તં કરોતિ, તેન પવારણપ્પહોનકં ભોજનં અભુત્તેન કતં. ભુત્તાવિના પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કતન્તિ ઇદં ઉત્તાનમેવ. અલમેતં સબ્બન્તિ અવુત્તન્તિ વચીભેદં કત્વા એવં અવુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ ન ગિલાનાતિરિત્તં, તદુભયમ્પિ અનતિરિત્તન્તિ વેદિતબ્બં.
અતિરિત્તં પન તસ્સેવ પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં. અપિચેત્થ ભુત્તાવિના કતં હોતીતિ અનન્તરે નિસિન્નસ્સ સભાગસ્સ ભિક્ખુનો પત્તતો એકમ્પિ સિત્થં વા મંસહીરં વા ખાદિત્વા કતમ્પિ ભુત્તાવિનાવ કતં હોતીતિ વેદિતબ્બં. આસના અવુટ્ઠિતેનાતિ એત્થ પન અસમ્મોહત્થં અયં વિનિચ્છયો – દ્વે ભિક્ખૂ પાતોવ ભુઞ્જમાના પવારિતા હોન્તિ – એકેન તત્થેવ નિસીદિતબ્બં, ઇતરેન નિચ્ચભત્તં વા સલાકભત્તં વા આનેત્વા ઉપડ્ઢં તસ્સ ભિક્ખુનો પત્તે આકિરિત્વા હત્થં ધોવિત્વા સેસં તેન ભિક્ખુના કપ્પિયં કારાપેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. કસ્મા? યઞ્હિ તસ્સ હત્થે લગ્ગં, તં અકપ્પિયં હોતિ. સચે પન પઠમં નિસિન્નો ભિક્ખુ સયમેવ તસ્સ પત્તતો હત્થેન ગણ્હાતિ, હત્થધોવનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન એવં કપ્પિયં કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ પુન કિઞ્ચિ બ્યઞ્જનં વા ખાદનીયં વા પત્તે આકિરન્તિ, યેન પઠમં કપ્પિયં કતં, સો પુન કાતું ન લભતિ. યેન અકતં, તેન કાતબ્બં. યઞ્ચ અકતં, તં કાતબ્બં. ‘‘યેન અકત’’ન્તિ અઞ્ઞેન ભિક્ખુના યેન પઠમં ન કતં, તેન કાતબ્બં. ‘‘યઞ્ચ અકત’’ન્તિ યેન પઠમં કપ્પિયં કતં, તેનાપિ યં અકતં તં કાતબ્બં. પઠમભાજને પન કાતું ન લબ્ભતિ. તત્થ હિ કરિયમાનં પઠમં કતેન સદ્ધિં કતં હોતિ, તસ્મા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને કાતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. એવં કતં પન તેન ભિક્ખુના પઠમં કતેન સદ્ધિં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.
કપ્પિયં કરોન્તેન ચ ન કેવલં પત્તેયેવ, કુણ્ડેપિ પચ્છિયમ્પિ યત્થ કત્થચિ પુરતો ઠપેત્વા ઓનામિતભાજને કાતબ્બં. તં સચેપિ ભિક્ખુસતં પવારિતં હોતિ, સબ્બેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, અપ્પવારિતાનમ્પિ વટ્ટતિ. યેન પન કપ્પિયં કતં, તસ્સ ન વટ્ટતિ. સચેપિ પવારેત્વા પિણ્ડાય પવિટ્ઠં ભિક્ખું પત્તં ગહેત્વા અવસ્સં ભુઞ્જનકે મઙ્ગલનિમન્તને નિસીદાપેન્તિ, અતિરિત્તં કારેત્વાવ ભુઞ્જિતબ્બં. સચે તત્થ અઞ્ઞો ભિક્ખુ નત્થિ, આસનસાલં વા વિહારં વા પત્તં પેસેત્વા કારેતબ્બં. કપ્પિયં કરોન્તેન પન અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે ઠિતં ન કાતબ્બં. સચે આસનસાલાયં અબ્યત્તો ભિક્ખુ હોતિ, સયં ગન્ત્વા કપ્પિયં કારાપેત્વા આનેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં.
ગિલાનાતિરિત્તન્તિ એત્થ ન કેવલં યં ગિલાનસ્સ ભુત્તાવસેસં હોતિ, તં ગિલાનાતિરિત્તં; અથ ખો યંકિઞ્ચિ ગિલાનં ઉદ્દિસ્સ અજ્જ વા સ્વે વા યદા વા ઇચ્છતિ, તદા ખાદિસ્સતીતિ આહટં, તં સબ્બં ‘‘ગિલાનાતિરિત્ત’’ન્તિ વેદિતબ્બં. યં યામકાલિકાદીસુ અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં, તં અસંસટ્ઠવસેન વુત્તં. સચે પન આમિસસંસટ્ઠાનિ હોન્તિ, આહારત્થાયપિ અનાહારત્થાયપિ પટિગ્ગહેત્વા અજ્ઝોહરન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ.
૨૪૧. સતિ પચ્ચયેતિ યામકાલિકં પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ તેન તેન ઉપસમેતબ્બકે આબાધે સતિ તસ્સ ઉપસમનત્થં પરિભુઞ્જતો અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
કથિનસમુટ્ઠાનં – કાયવાચતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પઠમપવારણસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.
૬. દુતિયપવારણસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૪૨. છટ્ઠસિક્ખાપદે – અનાચારં આચરતીતિ પણ્ણત્તિવીતિક્કમં કરોતિ. ઉપનન્ધીતિ ઉપનાહં જનેન્તો તસ્મિં પુગ્ગલે અત્તનો કોધં બન્ધિ; પુનપ્પુનં આઘાતં જનેસીતિ અત્થો. ઉપનદ્ધો ભિક્ખૂતિ સો જનિતઉપનાહો ભિક્ખુ.
૨૪૩. અભિહટ્ઠું પવારેય્યાતિ અભિહરિત્વા ‘‘હન્દ ભિક્ખુ ખાદ વા ભુઞ્જ વા’’તિ એવં પવારેય્ય. પદભાજને પન ‘‘હન્દ ભિક્ખૂ’’તિઆદિં અનુદ્ધરિત્વા સાધારણમેવ અભિહટ્ઠું પવારણાય અત્થં દસ્સેતું ‘‘યાવતકં ઇચ્છસિ તાવતકં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તં. જાનન્તિ પવારિતભાવં જાનન્તો. તં પનસ્સ જાનનં યસ્મા તીહાકારેહિ હોતિ, તસ્મા ‘‘જાનાતિ નામ સામં વા જાનાતી’’તિઆદિના નયેન પદભાજનં વુત્તં. આસાદનાપેક્ખોતિ આસાદનં ચોદનં મઙ્કુકરણભાવં અપેક્ખમાનો.
પટિગ્ગણ્હાતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ યસ્સ અભિહટં તસ્મિં પટિગ્ગણ્હન્તે અભિહારકસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં. ઇતરસ્સ પન સબ્બો આપત્તિભેદો પઠમસિક્ખાપદે વુત્તો, ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદે સબ્બા આપત્તિયો અભિહારકસ્સેવ વેદિતબ્બા. સેસં પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયત્તા પાકટમેવ.
તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.
દુતિયપવારણસિક્ખાપદં છટ્ઠં.
૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૪૭. સત્તમસિક્ખાપદે – ગિરગ્ગસમજ્જોતિ ગિરિમ્હિ અગ્ગસમજ્જો, ગિરિસ્સ વા અગ્ગદેસે સમજ્જો. સો કિર સત્તમે દિવસે ભવિસ્સતીતિ નગરે ઘોસના કરિયતિ, નગરસ્સ બહિદ્ધા સમે ભૂમિભાગે પબ્બતચ્છાયાય મહાજનકાયો સન્નિપતતિ, અનેકપ્પકારાનિ નટનાટકાનિ પવત્તન્તિ, તેસં દસ્સનત્થં મઞ્ચાતિમઞ્ચે બન્ધન્તિ. સત્તરસવગ્ગિયા અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે દહરાવ ઉપસમ્પન્ના, તે ‘‘નાટકાનિ આવુસો પસ્સિસ્સામા’’તિ તત્થ અગમંસુ. અથ નેસં ઞાતકા ‘‘અમ્હાકં અય્યા આગતા’’તિ તુટ્ઠચિત્તા ન્હાપેત્વા વિલિમ્પેત્વા ભોજેત્વા અઞ્ઞમ્પિ પૂવખાદનીયાદિં હત્થે અદંસુ. તે સન્ધાય વુત્તં – ‘‘મનુસ્સા સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ પસ્સિત્વા’’તિઆદિ.
૨૪૮-૯. વિકાલેતિ વિગતે કાલે. કાલોતિ ભિક્ખૂનં ભોજનકાલો અધિપ્પેતો, સો ચ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન મજ્ઝન્હિકો, તસ્મિં વીતિવત્તેતિ અધિપ્પાયો. તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘વિકાલો નામ મજ્ઝન્હિકે વીતિવત્તે યાવ અરુણુગ્ગમના’’તિ વુત્તં, ઠિતમજ્ઝન્હિકોપિ કાલસઙ્ગહં ગચ્છતિ. તતો પટ્ઠાય પન ખાદિતું વા ભુઞ્જિતું વા ન સક્કા, સહસા પિવિતું સક્કા ભવેય્ય, કુક્કુચ્ચકેન પન ન કત્તબ્બં. કાલપરિચ્છેદજાનનત્થઞ્ચ કાલત્થમ્ભો યોજેતબ્બો, કાલન્તરેવ ભત્તકિચ્ચં કાતબ્બં.
અવસેસં ખાદનીયં નામાતિ એત્થ યં તાવ સક્ખલિમોદકાદિપુબ્બણ્ણાપરણ્ણમયં, તત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. યમ્પિ વનમૂલાદિપ્પભેદં આમિસગતિકં હોતિ, સેય્યથિદં – મૂલખાદનીયં કન્દખાદનીયં મૂળાલખાદનીયં મત્થકખાદનીયં ખન્ધખાદનીયં તચખાદનીયં પત્તખાદનીયં પુપ્ફખાદનીયં ફલખાદનીયં અટ્ઠિખાદનીયં પિટ્ઠખાદનીયં નિય્યાસખાદનીયન્તિ, ઇદમ્પિ ખાદનીયસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ.
તત્થ પન આમિસગતિકસલ્લક્ખણત્થં ઇદં મુખમત્તનિદસ્સનં – મૂલખાદનીયે તાવ મૂલકમૂલં ખારકમૂલં ચચ્ચુમૂલં તમ્બકમૂલં તણ્ડુલેય્યકમૂલં વત્થુલેય્યકમૂલં વજકલિમૂલં જજ્ઝરીમૂલન્તિ એવમાદીનિ સૂપેય્યપણ્ણમૂલાનિ આમિસગતિકાનિ. એત્થ ચ વજકલિમૂલે જરટ્ઠં છિન્દિત્વા છડ્ડેન્તિ, તં યાવજીવિકં હોતિ. અઞ્ઞમ્પિ એવરૂપં એતેનેવ નયેન વેદિતબ્બં. મૂલકખારકજજ્ઝરીમૂલાનં પન જરટ્ઠાનિપિ આમિસગતિકાનેવાતિ વુત્તં. યાનિ પન પાળિયં –
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મૂલાનિ ભેસજ્જાનિ હલિદ્દિં સિઙ્ગિવેરં વચં વચત્તં અતિવિસં કટુકરોહિણિં ઉસીરં ભદ્દમુત્તકં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલાનિ ભેસજ્જાનિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તી’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) –
વુત્તાનિ, તાનિ યાવજીવિકાનિ. તેસં ચૂળપઞ્ચમૂલં મહાપઞ્ચમૂલન્તિઆદિના નયેન ગણિયમાનાનં ગણનાય અન્તો નત્થિ. ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણાભાવોયેવ પન તેસં લક્ખણં. તસ્મા યંકિઞ્ચિ મૂલં તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરતિ, તં યાવકાલિકં; ઇતરં યાવજીવિકન્તિ વેદિતબ્બં. તેસુ બહું વત્વાપિ હિ ઇમસ્મિંયેવ લક્ખણે ઠાતબ્બં. નામસઞ્ઞાસુ પન વુચ્ચમાનાસુ તં તં નામં અજાનન્તાનં સમ્મોહોયેવ હોતિ, તસ્મા નામસઞ્ઞાય આદરં અકત્વા લક્ખણમેવ દસ્સિતં.
યથા ચ મૂલે; એવં કન્દાદીસુપિ યં લક્ખણં દસ્સિતં, તસ્સેવ વસેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. યઞ્ચ તં પાળિયં હલિદ્દાદિ અટ્ઠવિધં વુત્તં, તસ્સ ખન્ધતચપુપ્ફફલમ્પિ સબ્બં યાવજીવિકન્તિ વુત્તં.
કન્દખાદનીયે દુવિધો કન્દો – દીઘો ચ રસ્સો ચ ભિસકિંસુકકન્દાદિ વટ્ટો ઉપ્પલકસેરુકકન્દાદિ, યં ‘‘ગણ્ઠી’’તિપિ વદન્તિ. તત્થ સબ્બેસં કન્દાનં જિણ્ણજરટ્ઠાનઞ્ચ છલ્લિ ચ સુખુમમૂલાનિ ચ યાવજીવિકાનિ. તરુણો પન સુખખાદનીયો, સાલકલ્યાણીપોતકકન્દો કિંસુકપોતકકન્દો અમ્બાટકકન્દો કેતકકન્દો માલુવકન્દો ભિસસઙ્ખાતો પદુમપુણ્ડરીકકન્દો પિણ્ડાલુમસાલુઆદયો ચ ખીરવલ્લિકન્દો આલુવકન્દો સિગ્ગુકન્દો તાલકન્દો નીલુપ્પલરત્તુપ્પલકુમુદસોગન્ધિકાનં કન્દા કદલિકન્દો વેળુકન્દો કસેરુકકન્દોતિ એવમાદયો તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકકન્દા યાવકાલિકા.
ખીરવલ્લિકન્દો અધોતો યાવજીવિકો, ધોતો યાવકાલિકો. ખીરકાકોલીજીવિકઉસભકલસુણાદિકન્દા પન યાવજીવિકા. તે પાળિયં – ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલાનિ ભેસજ્જાની’’તિ એવં મૂલભેસજ્જસઙ્ગહેનેવ સઙ્ગહિતા.
મૂળાલખાદનીયે પન પદુમમૂળાલં પુણ્ડરીકમુળાલસદિસમેવ. એરકમૂલં કન્દુલમૂલન્તિ એવમાદિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકમુળાલં યાવકાલિકં. હલિદ્દિસિઙ્ગિવેરમકચિચતુરસ્સવલ્લિકેતકતાલહિન્તાલકુન્તાલનાળિકેરપૂગરુક્ખાદિમુળાલં પન યાવજીવિકં, તં સબ્બમ્પિ પાળિયં – ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ મૂલાનિ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) એવં મૂલભેસજ્જસઙ્ગહેનેવ સઙ્ગહિતં.
મત્થકખાદનીયે તાલહિન્તાલકુન્તાલકેતકનાળિકેરપૂગરુક્ખખજ્જૂરીવેત્તએરકકદલીનં કળીરસઙ્ખાતા મત્થકા વેણુકળીરો નળકળીરો ઉચ્છુકળીરો મૂલકકળીરો સાસપકળીરો સતાવરિકળીરો સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં કળીરાતિ એવમાદિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકો રુક્ખવલ્લિઆદીનં મત્થકો યાવકાલિકો. હલિદ્દિસિઙ્ગિવેરવચમકચિલસુણાનંકળીરા તાલહિન્તાલકુન્તાલનાળિકેરકળીરાનઞ્ચ છિન્દિત્વા પાતિતો જરટ્ઠબુન્દો યાવજીવિકો.
ખન્ધખાદનીયે અન્તોપથવીગતો સાલકલ્યાણીખન્ધો ઉચ્છુખન્ધો નીલુપ્પલરત્તુપ્પલકુમુદસોગન્ધિકાનં ખન્ધકાતિ એવમાદિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકો ખન્ધો યાવકાલિકો. ઉપ્પલજાતીનં પણ્ણદણ્ડકો પદુમજાતીનં સબ્બોપિ દણ્ડકો કારવિન્દકદણ્ડાદયો ચ અવસેસસબ્બખન્ધા યાવજીવિકા.
તચખાદનીયે ઉચ્છુતચોવ એકો યાવકાલિકો, સોપિ સરસો. સેસો સબ્બો યાવજીવિકો. તેસં પન મત્થકખન્ધતચાનં તિણ્ણં પાળિયં કસાવભેસજ્જેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં –
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કસાવાનિ ભેસજ્જાનિ નિમ્બકસાવં, કુટજકસાવં, પટોલકસાવં, ફગ્ગવકસાવં નત્તમાલકસાવં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ કસાવાનિ ભેસજ્જાનિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તી’’તિ (મહાવ. ૨૬૩).
એત્થ હિ એતેસમ્પિ સઙ્ગહો સિજ્ઝતિ. વુત્તકસાવાનિ ચ સબ્બાનિ કપ્પિયાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.
પત્તખાદનીયે મૂલકં ખારકો ચચ્ચુ તમ્બકો તણ્ડુલેય્યકો પપુન્નાગો વત્થુલેય્યકો વજકલિ જજ્ઝરી સેલ્લુ સિગ્ગુ કાસમદ્દકો ઉમ્મા ચીનમુગ્ગો માસો રાજમાસો ઠપેત્વા મહાનિપ્ફાવં અવસેસનિપ્ફાવો અગ્ગિમન્થો સુનિસન્નકો સેતવરણો નાળિકા ભૂમિયં જાતલોણીતિ એતેસં પત્તાનિ અઞ્ઞાનિ ચ એવરૂપાનિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકાનિ પત્તાનિ એકંસેન યાવકાલિકાનિ. યા પનઞ્ઞા મહાનખપિટ્ઠિમત્તા પણ્ણલોણિ રુક્ખે ચ ગચ્છે ચ આરોહતિ, તસ્સા પત્તં યાવજીવિકં. બ્રહ્મીપત્તઞ્ચ યાવકાલિકન્તિ દીપવાસિનો વદન્તિ. અમ્બપલ્લવં યાવકાલિકં, અસોકપલ્લવં પન યાવજીવિકં.
યાનિ વા પનઞ્ઞાનિ પાળિયં –
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પણ્ણાનિ ભેસજ્જાનિ નિમ્બપણ્ણં કુટજપણ્ણં પટોલપણ્ણં સુલસિપણ્ણં કપ્પાસકપણ્ણં યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ પણ્ણાનિ ભેસજ્જાનિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તી’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) –
વુત્તાનિ, તાનિ યાવજીવિકાનિ. ન કેવલઞ્ચ પણ્ણાનિયેવ તેસં પુપ્ફફલાદીનિપિ યાવજીવિકાનિ. પણ્ણાનં ફગ્ગવપણ્ણં અજ્જુકપણ્ણં ફણિજ્જકપણ્ણં પટોલપણ્ણં તમ્બૂલપણ્ણં પદુમિનિપણ્ણન્તિ એવં ગણનવસેન અન્તો નત્થિ.
પુપ્ફખાદનીયે મૂલકપુપ્ફં ખારકપુપ્ફં ચચ્ચુપુપ્ફં તમ્બકપુપ્ફં વજકલિપુપ્ફં જજ્ઝરીપુપ્ફં ચૂળનિપ્ફાવપુપ્ફં મહાનિપ્ફાવપુપ્ફં કસેરુકપુપ્ફં નાળિકેરતાલકેતકાનં તરુણપુપ્ફાનિ સેતવરણપુપ્ફં સિગ્ગુપુપ્ફં ઉપ્પલપદુમજાતિકાનં પુપ્ફાનિ કણ્ણિકમત્તં અગન્ધિકપુપ્ફં કળીરપુપ્ફં જીવન્તીપુપ્ફન્તિ એવમાદિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકપુપ્ફં યાવકાલિકં. અસોકબકુલકુય્યકપુન્નાગચમ્પકજાતિકણવીરકણિકારકુન્દનવમાલિકમલ્લિકાદીનં પન પુપ્ફં યાવજીવિકં તસ્સ ગણનાય અન્તો નત્થિ. પાળિયં પનસ્સ કસાવભેસજ્જેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.
ફલખાદનીયે પનસલબુજતાલનાળિકેરઅમ્બજમ્બૂઅમ્બાટકતિન્તિણિકમાતુલુઙ્ગકપિત્થલાબુકુમ્ભણ્ડપુસ્સફલતિમ્બરૂસકતિપુસવાતિઙ્ગણચોચમોચમધુકાદીનં ફલાનિ યાનિ લોકે તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરન્તિ, સબ્બાનિ તાનિ યાવકાલિકાનિ. નામગણનવસેન નેસં ન સક્કા પરિયન્તં દસ્સેતું. યાનિ પન પાળિયં –
‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ફલાનિ ભેસજ્જાનિ – બિલઙ્ગં, પિપ્ફલિં, મરિચં, હરીતકં, વિભીતકં, આમલકં, ગોટ્ઠફલં, યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ ફલાનિ ભેસજ્જાનિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તી’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) –
વુત્તાનિ, તાનિ યાવજીવિકાનિ. તેસમ્પિ અપરિપક્કાનિ અચ્છિવ બિમ્બવરણકેતકકાસ્મરીઆદીનં ફલાનિ જાતિફલં કટુકફલં એળા તક્કોલન્તિ એવં નામવસેન ન સક્કા પરિયન્તં દસ્સેતું.
અટ્ઠિખાદનીયે લબુજટ્ઠિ પનસટ્ઠિ અમ્બાટકટ્ઠિ સાલટ્ઠિ ખજ્જૂરીકેતકતિમ્બરૂસકાનં તરુણફલટ્ઠિ તિન્તિણિકટ્ઠિ બિમ્બફલટ્ઠિ ઉપ્પલ પદુમજાતીનં પોક્ખરટ્ઠીતિ એવમાદીનિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ મનુસ્સાનં પકતિઆહારવસેન ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકાનિ અટ્ઠીનિ યાવકાલિકાનિ. મધુકટ્ઠિ પુન્નાગટ્ઠિ હરીતકાદીનં અટ્ઠીનિ સિદ્ધત્થકટ્ઠિ રાજિકટ્ઠીતિ એવમાદીનિ અટ્ઠીનિ યાવજીવિકાનિ. તેસં પાળિયં ફલભેસજ્જેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.
પિટ્ઠખાદનીયે સત્તન્નં તાવ ધઞ્ઞાનં ધઞ્ઞાનુલોમાનં અપરણ્ણાનઞ્ચ પિટ્ઠં પનસપિટ્ઠં લબુજપિટ્ઠં અમ્બાટકપિટ્ઠં સાલપિટ્ઠં ધોતકતાલપિટ્ઠઞ્ચ ખીરવલ્લિપિટ્ઠઞ્ચાતિ એવમાદીનિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થં ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકાનિ પિટ્ઠાનિ યાવકાલિકાનિ. અધોતકં તાલપિટ્ઠં ખીરવલ્લિપિટ્ઠં અસ્સગન્ધાદિપિટ્ઠાનિ ચ યાવજીવિકાનિ. તેસં પાળિયં કસાવેહિ ચ મૂલફલેહિ ચ સઙ્ઘહો વેદિતબ્બો.
નિય્યાસખાદનીયે એકો ઉચ્છુનિય્યાસોવ સત્તાહકાલિકો. સેસા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, જતૂનિ ભેસજ્જાનિ – હિઙ્ગું હિઙ્ગુજતું હિઙ્ગુસિપાટિકં તકં તકપત્તિં તકપણ્ણિં સજ્જુલસં યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ જતૂનિ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) એવં પાળિયં વુત્તનિય્યાસા યાવજીવિકા. તત્થ યેવાપનકવસેન સઙ્ગહિતાનં અમ્બનિય્યાસો કણિકારનિય્યાસોતિ એવં નામવસેન ન સક્કા પરિયન્તં દસ્સેતું. એવં ઇમેસુ મૂલખાદનીયાદીસુ યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં, સબ્બમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે ‘‘અવસેસં ખાદનીયં નામા’’તિ સઙ્ગહિતં.
ભોજનીયં નામ પઞ્ચ ભોજનાનીતિઆદિમ્હિ યં વત્તબ્બં તં વુત્તમેવ. ખાદિસ્સામિ ભુઞ્જિસ્સામીતિ, પટિગ્ગણ્હાતીતિ યો ભિક્ખુ વિકાલે એતં ખાદનીયં ભોજનીયઞ્ચ પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ પટિગ્ગહણે તાવ આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
વિકાલભોજનસિક્ખાપદં સત્તમં.
૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૫૨. અટ્ઠમસિક્ખાપદે – બેલટ્ઠસીસો નામ જટિલસહસ્સબ્ભન્તરો મહાથેરો. અરઞ્ઞે વિહરતીતિ જેતવનસ્સ અવિદૂરે પધાનઘરે એકસ્મિં આવાસે વસતિ. સુક્ખકુરન્તિ અસૂપબ્યઞ્જનં ઓદનં. સો કિર અન્તોગામે ભુઞ્જિત્વા પચ્છા પિણ્ડાય ચરિત્વા તાદિસં ઓદનં આહરતિ, તઞ્ચ ખો અપ્પિચ્છતાય, ન પચ્ચયગિદ્ધતાય. થેરો કિર સત્તાહં નિરોધસમાપત્તિયા વીતિનામેત્વા સમાપત્તિતો વુટ્ઠાય તં પિણ્ડપાતં ઉદકેન તેમેત્વા ભુઞ્જતિ, તતો પુન સત્તાહં સમાપત્તિયા નિસીદતિ. એવં દ્વેપિ તીણિપિ ચત્તારિપિ સત્તાહાનિ વીતિનામેત્વા ગામં પિણ્ડાય પવિસતિ. તેન વુત્તં – ‘‘ચિરેન ગામં પિણ્ડાય પવિસતી’’તિ.
૨૫૩. કારો કરણં કિરિયાતિ અત્થતો એકં, સન્નિધિકારો અસ્સાતિ સન્નિધિકારં; સન્નિધિકારમેવ સન્નિધિકારકં. પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતસ્સેતં અધિવચનં. તેનેવસ્સ પદભાજને વુત્તં – ‘‘સન્નિધિકારકં નામ અજ્જ પટિગ્ગહિતં અપરજ્જૂ’’તિ.
પટિગ્ગણ્હાતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એવં સન્નિધિકતં યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા અજ્ઝોહરિતુકામતાય ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણે તાવ આપત્તિ દુક્કટસ્સ. અજ્ઝોહરતો પન એકમેકસ્મિં અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં. સચેપિ પત્તો દુદ્ધોતો હોતિ, યં અઙ્ગુલિયા ઘંસન્તસ્સ લેખા પઞ્ઞાયતિ, ગણ્ઠિકપત્તસ્સ વા ગણ્ઠિકન્તરે સ્નેહો પવિટ્ઠો હોતિ, સો ઉણ્હે ઓતાપેન્તસ્સ પગ્ઘરતિ, ઉણ્હયાગુયા વા ગહિતાય સન્દિસ્સતિ, તાદિસે પત્તેપિ પુનદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયં. તસ્મા પત્તં ધોવિત્વા પુન તત્થ અચ્છોદકં વા આસિઞ્ચિત્વા અઙ્ગુલિયા વા ઘંસિત્વા નિસ્નેહભાવો જાનિતબ્બો. સચે હિ ઉદકે વા સ્નેહભાવો પત્તે વા અઙ્ગુલિલેખા પઞ્ઞાયતિ, દુદ્ધોતો હોતિ. તેલવણ્ણપત્તે પન અઙ્ગુલિલેખા પઞ્ઞાયતિ, સા અબ્બોહારિકા. યં ભિક્ખૂ નિરપેક્ખા સામણેરાનં પરિચ્ચજન્તિ, તઞ્ચે સામણેરા નિદહિત્વા દેન્તિ, સબ્બં વટ્ટતિ. સયં પટિગ્ગહેત્વા અપરિચ્ચત્તમેવ હિ દુતિયદિવસે ન વટ્ટતિ. તતો હિ એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહરતો પાચિત્તિયમેવ.
અકપ્પિયમંસેસુ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન સદ્વિં પાચિત્તિયં, અવસેસેસુ દુક્કટેન સદ્ધિં. યામકાલિકં સતિ પચ્ચયે અજ્ઝોહરતો પાચિત્તિયં. આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો દુક્કટેન સદ્ધિં પાચિત્તિયં. સચે પવારિતો હુત્વા અનતિરિત્તકતં અજ્ઝોહરતિ, પકતિઆમિસે દ્વે પાચિત્તિયાનિ, મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન સદ્ધિં દ્વે, સેસઅકપ્પિયમંસે દુક્કટેન સદ્ધિં, યામકાલિકં સતિ પચ્ચયે સામિસેન મુખેન અજ્ઝોહરતો દ્વે, નિરામિસેન એકમેવ. આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો વિકપ્પદ્વયેપિ દુક્કટં વડ્ઢતિ. સચે વિકાલે અજ્ઝોહરતિ, પકતિભોજને સન્નિધિપચ્ચયા ચ વિકાલભોજનપચ્ચયા ચ દ્વે પાચિત્તિયાનિ, અકપ્પિયમંસેસુ થુલ્લચ્ચયઞ્ચ દુક્કટઞ્ચ વડ્ઢતિ. યામકાલિકેસુ વિકાલપચ્ચયા અનાપત્તિ, અનતિરિત્તપચ્ચયા પન વિકાલે સબ્બવિકપ્પેસુ અનાપત્તિ.
૨૫૫. સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાયાતિ આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હતો પટિગ્ગહણપચ્ચયા તાવ દુક્કટં, અજ્ઝોહરતો પન સચે નિરામિસં હોતિ, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં. અથ આમિસસંસટ્ઠં પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતં હોતિ, યથાવત્થુકં પાચિત્તિયમેવ.
૨૫૬. અનાપત્તિ યાવકાલિકન્તિઆદિમ્હિ વિકાલભોજનસિક્ખાપદે નિદ્દિટ્ઠં ખાદનીયભોજનીયં યાવ મજ્ઝન્તિકસઙ્ખાતો કાલો, તાવ ભુઞ્જિતબ્બતો યાવકાલિકં. સદ્ધિં અનુલોમપાનેહિ અટ્ઠવિધં પાનં યાવ રત્તિયા પચ્છિમયામસઙ્ખાતો યામો, તાવ પરિભુઞ્જિતબ્બતો યામો કાલો અસ્સાતિ યામકાલિકં. સપ્પિઆદિ પઞ્ચવિધં ભેસજ્જં સત્તાહં નિધેતબ્બતો સત્તાહો કાલો અસ્સાતિ સત્તાહકાલિકં. ઠપેત્વા ઉદકં અવસેસં સબ્બમ્પિ યાવજીવં પરિહરિત્વા સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતબ્બતો યાવજીવકન્તિ વુચ્ચતિ.
તત્થ અરુણોદયેવ પટિગ્ગહિતં યાવકાલિકં સતક્ખત્તુમ્પિ નિદહિત્વા યાવકાલો નાતિક્કમતિ તાવ, યામકાલિકં એકં અહોરત્તં, સત્તાહકાલિકં સત્તરત્તં, ઇતરં સતિ પચ્ચયે, યાવજીવમ્પિ પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અટ્ઠકથાસુ પન ઇમસ્મિં ઠાને પાનકથા કપ્પિયાનુલોમકથા ‘‘કપ્પતિ નુ ખો યાવકાલિકેન યામકાલિક’’ન્તિઆદિકથા ચ કપ્પિયભૂમિકથા ચ વિત્થારિતા, તં મયં આગતટ્ઠાનેયેવ કથયિસ્સામ.
એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
સન્નિધિકારકસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.
૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૫૭. નવમસિક્ખાપદે – પણીતભોજનાનીતિ ઉત્તમભોજનાનિ. કસ્સ સમ્પન્નં ન મનાપન્તિ સમ્પત્તિયુત્તં કસ્સ ન પિયં. સાદુન્તિ સુરસં.
૨૫૯. યો પન ભિક્ખુ એવરૂપાનિ પણીતભોજનાનિ અગિલાનો અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જેય્યાતિ એત્થ સુદ્ધાનિ સપ્પિઆદીનિ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો પાચિત્તિયં નાપજ્જતિ, સેખિયેસુ સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટં આપજ્જતિ, ઓદનસંસટ્ઠાનિ પન વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જન્તો પાચિત્તિયં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બો, અયં કિરેત્થ અધિપ્પાયો. તેનેવ ચ ‘‘પણીતાની’’તિ અવત્વા ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ સુત્તે વુત્તં. ‘‘પણીતાની’’તિ હિ વુત્તે સપ્પિઆદીનંયેવ ગહણં હોતિ, ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ વુત્તે પન પણીતસંસટ્ઠાનિ સત્તધઞ્ઞનિબ્બત્તાનિ ભોજનાનિ પણીતભોજનાનીતિ અયમત્થો પઞ્ઞાયતિ.
ઇદાનિ વિઞ્ઞાપેતિ પયોગે દુક્કટન્તિઆદીસુ અયં વિનિચ્છયો – ‘‘સપ્પિના ભત્તં દેહિ, સપ્પિં આકિરિત્વા દેહિ, સપ્પિમિસ્સકં કત્વા દેહિ, સહસપ્પિના દેહિ, સપ્પિઞ્ચ ભત્તઞ્ચ દેહી’’તિ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં, પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં. ‘‘સપ્પિભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે પન યસ્મા સાલિભત્તં વિય સપ્પિભત્તં નામ નત્થિ; તસ્મા સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટમેવ વેદિતબ્બં.
સચે પન ‘‘સપ્પિના ભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે ભત્તં દત્વા ‘‘સપ્પિં કત્વા ભુઞ્જા’’તિ નવનીતં વા ખીરં વા દધિં વા દેતિ, મૂલં વા પન દેતિ, ‘‘ઇમિના સપ્પિં ગહેત્વા ભુઞ્જા’’તિ યથાવત્થુકમેવ. ‘‘ગોસપ્પિના ભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે પન ગોસપ્પિના વા દેતુ, ગોસપ્પિમ્હિ અસતિ, પુરિમનયેનેવ ગોનવનીતાદીનિ વા ગાવિંયેવ વા દેતુ ‘‘ઇતો સપ્પિના ભુઞ્જા’’તિ યથાવત્થુકમેવ. સચે પન ગોસપ્પિના યાચિતો અજિયા સપ્પિઆદીહિ દેતિ, વિસઙ્કેતં. એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞં યાચિતેન અઞ્ઞં દિન્નં નામ હોતિ, તસ્મા અનાપત્તિ. એસ નયો અજિયા સપ્પિના દેહીતિ આદીસુપિ.
‘‘કપ્પિયસપ્પિના દેહી’’તિ વુત્તે અકપ્પિયસપ્પિના દેતિ, વિસઙ્કેતમેવ. ‘‘અકપ્પિયસપ્પિનાતિ વુત્તે અકપ્પિયસપ્પિના દેતિ, પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ. અકપ્પિયસપ્પિમ્હિ અસતિ પુરિમનયેનેવ અકપ્પિયનવનીતાદીનિ દેતિ ‘‘સપ્પિં કત્વા ભુઞ્જા’’તિ અકપ્પિયસપ્પિનાવ દિન્નં હોતિ. ‘‘અકપ્પિયસપ્પિના’’તિ વુત્તે કપ્પિયેન દેતિ, વિસઙ્કેતં. ‘‘સપ્પિના’’તિ વુત્તે સેસેસુ નવનીતાદીસુ અઞ્ઞતરેન દેતિ, વિસઙ્કેતમેવ. એસ નયો નવનીતેન દેહીતિઆદીસુપિ. યેન યેન હિ વિઞ્ઞત્તિ હોતિ, તસ્મિં વા તસ્સ મૂલે વા લદ્ધે, તં તં લદ્ધમેવ હોતિ.
સચે પન અઞ્ઞં પાળિયા આગતં વા અનાગતં વા દેન્તિ, વિસઙ્કેતં. પાળિયં આગતનવનીતાદીનિ ઠપેત્વા અઞ્ઞેહિ નવનીતાદીહિ વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ દુક્કટં. યથા ચ ‘‘સપ્પિભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે સાલિભત્તસ્સ વિય સપ્પિભત્તસ્સ અભાવા સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટમેવ હોતીતિ વુત્તં. એવં નવનીતભત્તં દેહીતિઆદીસુપિ. પટિપાટિયા એકમેકં વિત્થારેત્વા વુચ્ચમાનેપિ હિ અયમેવત્થો વત્તબ્બો સિયા, સો ચ સઙ્ખેપેનપિ સક્કા ઞાતું, કિં તત્થ વિત્થારેન? તેન વુત્તં – ‘‘એસ નયો નવનીતેન દેહીતિઆદીસુપી’’તિ.
સચે પન સબ્બેહિપિ સપ્પિઆદીહિ એકટ્ઠાને વા નાનાટ્ઠાને વા વિઞ્ઞાપેત્વા પટિલદ્ધં એકભાજને આકિરિત્વા એકરસં કત્વા તતો કુસગ્ગેનાપિ જિવ્હગ્ગે બિન્દું ઠપેત્વા અજ્ઝોહરતિ, નવ પાચિત્તિયાનિ આપજ્જતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં પરિવારે –
‘‘કાયિકાનિ ન વાચસિકાનિ,
સબ્બાનિ નાનાવત્થુકાનિ;
અપુબ્બં અચરિમં આપજ્જેય્ય એકતો,
પઞ્હામેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);
૨૬૧. અગિલાનો ગિલાનસઞ્ઞીતિ એત્થ સચે ગિલાનસઞ્ઞીપિ હુત્વા ભેસજ્જત્થાય પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેતિ, મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો. નવ પણીતભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેન્તો પન ઇમિના સિક્ખાપદેન કારેતબ્બો. ભિક્ખુનીનં પન એતાનિ પાટિદેસનીયવત્થૂનિ હોન્તિ, સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયં ઉભયેસમ્પિ સેખપણ્ણત્તિદુક્કટમેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.
ચતુસમુટ્ઠાનં – કાયતો કાયવાચતો કાયચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ,
કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણતિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.
પણીતભોજનસિક્ખાપદં નવમં.
૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના
૨૬૩. દસમસિક્ખાપદે – ચતૂસુ પચ્ચયેસુ અન્તમસો દન્તકટ્ઠમ્પિ સબ્બં પંસુકૂલમેવ અસ્સાતિ સબ્બપંસુકૂલિકો. સો કિર સુસાને છડ્ડિતભાજનમેવ પત્તં કત્વા તત્થ છડ્ડિતચોળકેહેવ ચીવરં કત્વા તત્થ છડ્ડિતમઞ્ચપીઠકાનિયેવ ગહેત્વા પરિભુઞ્જતિ. અય્યવોસાટિતકાનીતિ એત્થ અય્યા વુચ્ચન્તિ કાલઙ્કતા પિતિપિતામહા. વોસાટિતકાનિ વુચ્ચન્તિ તેસં અત્થાય સુસાનાદીસુ છડ્ડિતકાનિ ખાદનીયભોજનીયાનિ; મનુસ્સા કિર કાલઙ્કતે ઞાતકે ઉદ્દિસ્સ યં તેસં સજીવકાલે પિયં હોતિ, તં એતેસુ સુસાનાદીસુ પિણ્ડં પિણ્ડં કત્વા ‘‘ઞાતકા નો પરિભુઞ્જન્તૂતિ ઠપેન્તિ. સો ભિક્ખુ તં ગહેત્વા ભુઞ્જતિ, અઞ્ઞં પણીતમ્પિ દિય્યમાનં ન ઇચ્છતિ. તેન વુત્તં – ‘‘સુસાનેપિ રુક્ખમૂલેપિ ઉમ્મારેપિ અય્યવોસાટિતકાનિ સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ. થેરોતિ થિરો ઘનબદ્ધો. વઠરોતિ થૂલો; થૂલો ચ ઘનસરીરો ચાયં ભિક્ખૂતિ વુત્તં હોતિ. મનુસ્સમંસં મઞ્ઞે ખાદતીતિ મનુસ્સમંસં ખાદતીતિ નં સલ્લક્ખેમ; મનુસ્સમંસં ખાદન્તા હિ ઈદિસા ભવન્તીતિ અયં તેસં અધિપ્પાયો.
૨૬૪. ઉદકદન્તપોને કુક્કુચ્ચાયન્તીતિ એત્થ તે ભિક્ખૂ ‘‘અદિન્નં મુખદ્વારં આહારં આહરેય્યા’’તિ પદસ્સ સમ્મા અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા કુક્કુચ્ચાયિસું, ભગવા પન યથાઉપ્પન્નસ્સ વત્થુસ્સ વસેન પિતા વિય દારકે તે ભિક્ખૂ સઞ્ઞાપેન્તો અનુપઞ્ઞત્તિં ઠપેસિ.
૨૬૫. અદિન્નન્તિ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા ગણ્હન્તસ્સ કાયકાયપટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરવસેન ન દિન્નં. એતદેવ હિ સન્ધાય પદભાજને ‘‘અદિન્નં નામ અપ્પટિગ્ગહિતકં વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. દુતિયપારાજિકે પન ‘‘અદિન્નં નામ પરપરિગ્ગહિતકં વુચ્ચતી’’તિ વુત્તં. દિન્નન્તિ ઇદં પન તસ્સેવ અદિન્નસ્સ પટિપક્ખવસેન લક્ખણદસ્સનત્થં ઉદ્ધટં. નિદ્દેસે ચસ્સ ‘‘કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વા દેન્તે’’તિ એવં અઞ્ઞસ્મિં દદમાને ‘‘હત્થપાસે ઠિતો કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગણ્હાતીતિ તં એવં દિય્યમાનં અન્તમસો રથરેણુમ્પિ સચે પુબ્બે વુત્તલક્ખણે હત્થપાસે ઠિતો કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગણ્હાતિ, એતં એવં પટિગ્ગહિતં દિન્નં નામ વુચ્ચતિ. ન ‘‘ઇદં ગણ્હ, ઇદં તવ હોતૂ’’તિઆદિવચનેન નિસ્સટ્ઠં.
તત્થ કાયેનાતિ હત્થાદીસુ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન; અન્તમસો પાદઙ્ગુલિયાપિ દિય્યમાનં કાયેન દિન્નં નામ હોતિ, પટિગ્ગહણેપિ એસેવ નયો. યેન કેનચિ હિ સરીરાવયવેન ગહિતં કાયેન ગહિતમેવ હોતિ. સચેપિ નત્થુકરણિયા દિય્યમાનં નાસાપુટેન અકલ્લકો વા મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ. આભોગમત્તમેવ હિ એત્થ પમાણન્તિ અયં નયો મહાપચ્ચરિયં વુત્તો. કાયપટિબદ્ધેનાતિ કટચ્છુઆદીસુ યેન કેનચિ ઉપકરણેન દિન્નં કાયપટિબદ્ધેન દિન્નં નામ હોતિ. પટિગ્ગહણેપિ એસેવ નયો. યેન કેનચિ સરીરપટિબદ્ધેન પત્તથાલકાદિના ગહિતં કાયપટિબદ્ધેન ગહિતમેવ હોતિ. નિસ્સગ્ગિયેનાતિ કાયતો ચ કાયપટિબદ્ધતો ચ મોચેત્વા હત્થપાસે ઠિતસ્સ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પાતિયમાનમ્પિ નિસ્સગ્ગિયેન પયોગેન દિન્નં નામ હોતિ. અયં તાવ પાળિવણ્ણના.
અયં પનેત્થ પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો – પઞ્ચઙ્ગેહિ પટિગ્ગહણં રુહતિ – થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉચ્ચારણમત્તં હોતિ, હત્થપાસો પઞ્ઞાયતિ, અભિહારો પઞ્ઞાયતિ, દેવો વા મનુસ્સો વા તિરચ્છાનગતો વા કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા નિસ્સગ્ગિયેન વા દેતિ, તં ચે ભિક્ખુ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગણ્હાતિ. એવં પઞ્ચહઙ્ગેહિ પટિગ્ગહણં રુહતિ.
તત્થ ઠિતનિસિન્નનિપન્નાનં પવારણસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ હત્થપાસો વેદિતબ્બો. સચે પન દાયકપટિગ્ગાહકેસુ એકો આકાસે હોતિ, એકો ભૂમિયં, ભૂમટ્ઠસ્સ ચ સીસેન આકાસટ્ઠસ્સ ચ ઠપેત્વા દાતું વા ગહેતું વા પસારિતહત્થં, યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન હત્થપાસપ્પમાણં પરિચ્છિન્દિતબ્બં. સચેપિ એકો કૂપે હોતિ, એકો કૂપતટે, એકો વા પન રુક્ખે, એકો પથવિયં, વુત્તનયેનેવ હત્થપાસપ્પમાણં પરિચ્છિન્દિતબ્બં. એવરૂપે હત્થપાસે ઠત્વા સચેપિ પક્ખી મુખતુણ્ડકેન વા હત્થી વા સોણ્ડાય ગહેત્વા પુપ્ફં વા ફલં વા દેતિ, પટિગ્ગહણં રુહતિ. સચે પન અદ્ધટ્ઠમરતનસ્સાપિ હત્થિનો ખન્ધે નિસિન્નો, તેન સોણ્ડાય દિય્યમાનં ગણ્હાતિ, વટ્ટતિયેવ.
એકો બહૂનિ ભત્તબ્યઞ્જનભાજનાનિ સીસે કત્વા ભિક્ખુસ્સ સન્તિકં આગન્ત્વા ઠિતકોવ ગણ્હથાતિ વદતિ, ન તાવ અભિહારો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ન ગહેતબ્બં. સચે પન ઈસકમ્પિ ઓનમતિ, ભિક્ખુના હત્થં પસારેત્વા હેટ્ઠિમભાજનં એકદેસેનાપિ સમ્પટિચ્છિતબ્બં. એત્તાવતા સબ્બભાજનાનિ પટિગ્ગહિતાનિ હોન્તિ, તતો પટ્ઠાય ઓરોપેત્વા વા ઉગ્ઘાટેત્વા વા યં ઇચ્છતિ, તં ગહેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સભત્તપચ્છિઆદિમ્હિ પન એકભાજને વત્તબ્બમેવ નત્થિ, કાજેન ભત્તં હરન્તોપિ સચે કાજં ઓનામેત્વા દેતિ, વટ્ટતિ. તિંસહત્થો વેણુ હોતિ, એકસ્મિં અન્તે ગુળકુમ્ભો બદ્ધો, એકસ્મિં સપ્પિકુમ્ભો, તઞ્ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, સબ્બં પટિગ્ગહિતમેવ. ઉચ્છુયન્તદોણિતો પગ્ઘરન્તમેવ રસં ગણ્હથાતિ વદતિ, અભિહારો ન પઞ્ઞાયતીતિ ન ગહેતબ્બો. સચે પન કસટં છડ્ડેત્વા હત્થેન ઉસ્સિઞ્ચિત્વા ઉસ્સિઞ્ચિત્વા દેતિ, વટ્ટતિ.
બહૂ પત્તા મઞ્ચે વા પીઠે વા કટસારકે વા દોણિયં વા ફલકે વા ઠપિતા હોન્તિ, યત્થ ઠિતસ્સ દાયકો હત્થપાસે હોતિ, તત્થ ઠત્વા પટિગ્ગહણસઞ્ઞાય મઞ્ચાદીનિ અઙ્ગુલિયાપિ ફુસિત્વા ઠિતેન વા નિસિન્નેન વા નિપન્નેન વા યં તેસુ પત્તેસુ દિય્યતિ, તં સબ્બં પટિગ્ગહિતં હોતિ. સચેપિ પટિગ્ગહેસ્સામીતિ મઞ્ચાદીનિ આરુહિત્વા નિસીદતિ, વટ્ટતિયેવ. સચે પન મઞ્ચાદીનિ હત્થેન ગહેત્વા મઞ્ચે નિસીદતિ, વત્તબ્બમેવ નત્થિ.
પથવિયં પન સચેપિ કુચ્છિયા કુચ્છિં આહચ્ચ ઠિતા હોન્તિ, યં યં અઙ્ગુલિયા વા સૂચિયા વા ફુસિત્વા નિસિન્નો હોતિ, તત્થ તત્થ દિય્યમાનમેવ પટિગ્ગહિતં હોતિ. ‘‘યત્થ કત્થચિ મહાકટસારહત્થત્થરણાદીસુ ઠપિતપત્તે પટિગ્ગહણં ન રુહતી’’તિ વુત્તં, તં હત્થપાસાતિક્કમં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. હત્થપાસે પન સતિ યત્થ કત્થચિ વટ્ટતિ અઞ્ઞત્ર તત્થજાતકા.
તત્થજાતકે પન પદુમિનિપણ્ણે વા કિંસુકપણ્ણાદિમ્હિ વા ન વટ્ટતિ. ન હિ તં કાયપટિબદ્ધસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. યથા ચ તત્થજાતકે; એવં ખાણુકે બન્ધિત્વા ઠપિતમઞ્ચાદિમ્હિ અસંહારિમે ફલકે વા પાસાણે વા ન રુહતિયેવ, તેપિ હિ તત્થજાતકસઙ્ખેપુપગા હોન્તિ. ભૂમિયં અત્થતેસુ સુખુમેસુ તિન્તિણિકાદિપણ્ણેસુપિ પટિગ્ગહણં ન રુહતિ, ન હિ તાનિ સન્ધારેતું સમત્થાનીતિ. મહન્તેસુ પન પદુમિનિપણ્ણાદીસુ રુહતિ. સચે હત્થપાસં અતિક્કમ્મ ઠિતો દીઘદણ્ડકેન ઉળુઙ્કેન દેતિ, આગન્ત્વા દેહીતિ વત્તબ્બો. વચનં અસુત્વા વા અનાદિયિત્વા વા પત્તે આકિરતિયેવ, પુન પટિગ્ગહેતબ્બં. દૂરે ઠત્વા ભત્તપિણ્ડં ખિપન્તેપિ એસેવ નયો.
સચે પત્તત્થવિકતો નીહરિયમાને પત્તે રજનચુણ્ણાનિ હોન્તિ, સતિ ઉદકે ધોવિતબ્બો, અસતિ રજનચુણ્ણં પુચ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વા વા પિણ્ડાય ચરિતબ્બં. સચે પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ રજં પતતિ, પટિગ્ગહેત્વા ભિક્ખા ગણ્હિતબ્બા. અપ્પટિગ્ગહેત્વા ગણ્હતો વિનયદુક્કટં. તં પન પુન પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જતો અનાપત્તિ. સચે પન ‘‘પટિગ્ગહેત્વા દેથા’’તિ વુત્તે વચનં અસુત્વા વા અનાદિયિત્વા વા ભિક્ખં દેન્તિયેવ, વિનયદુક્કટં નત્થિ, પુન પટિગ્ગહેત્વા અઞ્ઞા ભિક્ખા ગહેતબ્બા.