૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થસિક્ખાપદે – અપ્પતિસ્સાતિ અપ્પતિસ્સવા. ઉપાસકાતિ વુત્તે વચનમ્પિ ન સોતુકામા; અનાદરાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સયા વા અનીચવુત્તિનોતિ અત્થો. અસભાગવુત્તિકાતિ વિસભાગજીવિકા, યથા ભિક્ખૂસુ વત્તિતબ્બં; એવં અપ્પવત્તવુત્તિનોતિ અત્થો.

૪૫. પદસો ધમ્મં વાચેય્યાતિ એકતો પદં પદં ધમ્મં વાચેય્ય; કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં વાચેય્યાતિ અત્થો. યસ્મા પન તં કોટ્ઠાસનામકં પદં ચતુબ્બિધં હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘પદં અનુપદં અન્વક્ખરં અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ પદભાજનં વુત્તં. તત્થ પદન્તિ એકો ગાથાપાદો અધિપ્પેતો. અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અન્વક્ખરન્તિ એકેકમક્ખરં. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જનં. યં કિઞ્ચિ વા એકમક્ખરં અન્વક્ખરં, અક્ખરસમૂહો અનુબ્યઞ્જનં, અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદં. પઠમપદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદન્તિ એવમેત્થ નાનાકરણં વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ પદં નામ એકતો પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તીતિ ગાથાબન્ધં ધમ્મં વાચેન્તો ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ એકમેકં પદં સામણેરેન સદ્ધિં એકતો આરભિત્વા એકતોયેવ નિટ્ઠાપેતિ. એવં વાચેન્તસ્સ પદગણનાય પાચિત્તિયા વેદિતબ્બા. અનુપદં નામ પાટેક્કં પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તીતિ થેરેન ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ વુત્તે સામણેરો તં પદં અપાપુણિત્વા ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ દુતિયપદં એકતો ભણતિ, ઇમે પાટેક્કં પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તિ નામ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અનુપદગણનાય પાચિત્તિયા. અન્વક્ખરં નામ રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘રૂ’’તિ ઓપાતેતીતિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ ભણ સામણેરા’’તિ વુચ્ચમાનો રૂકારમત્તમેવ એકતો વત્વા તિટ્ઠતિ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અન્વક્ખરગણનાય પાચિત્તિયા. ગાથાબન્ધેપિ ચ એસ નયો લબ્ભતિયેવ. અનુબ્યઞ્જનં નામ રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો વેદના અનિચ્ચાતિ સદ્દં નિચ્છારેતીતિ ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા’’તિ ઇમં સુત્તં વાચયમાનો થેરેન ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો સામણેરો સીઘપઞ્ઞતાય ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ ઇમં અનિચ્ચપદં થેરસ્સ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એતેન અનિચ્ચપદેન સદ્ધિં એકતો ભણન્તો વાચં નિચ્છારેતિ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અનુબ્યઞ્જનગણનાય પાચિત્તિયા. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – ઇમેસુ પદાદીસુ યં યં એકતો ભણતિ તેન તેન આપત્તિં આપજ્જતીતિ.

બુદ્ધભાસિતોતિ સકલં વિનયપિટકં અભિધમ્મપિટકં ધમ્મપદં ચરિયાપિટકં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં સુત્તનિપાતો વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ બ્રહ્મજાલાદીનિ ચ સુત્તાનિ. સાવકભાસિતોતિ ચતુપરિસપરિયાપન્નેહિ સાવકેહિ ભાસિતો અનઙ્ગણસમ્માદિટ્ઠિઅનુમાનસુત્તચુળવેદલ્લમહાવેદલ્લાદિકો. ઇસિભાસિતોતિ બાહિરપરિબ્બાજકેહિ ભાસિતો સકલો પરિબ્બાજકવગ્ગો, બાવરિયસ્સ અન્તેવાસિકાનં સોળસન્નં બ્રાહ્મણાનં પુચ્છાતિ એવમાદિ. દેવતાભાસિતોતિ દેવતાહિ ભાસિતો; સો દેવતાસંયુત્તદેવપુત્તસંયુત્તમારસંયુત્તબ્રહ્મસંયુત્તસક્કસંયુત્તાદિવસેન વેદિતબ્બો.

અત્થૂપસઞ્હિતોતિ અટ્ઠકથાનિસ્સિતો. ધમ્મૂપસઞ્હિતોતિ પાળિનિસ્સિતો; ઉભયેનાપિ વિવટ્ટૂપનિસ્સિતમેવ વદતિ. કિઞ્ચાપિ વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં વદતિ, તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હધમ્મંયેવ પન પદસો વાચેન્તસ્સ આપત્તિ. વિવટ્ટૂપનિસ્સિતેપિ નાનાભાસાવસેન ગાથાસિલોકબન્ધાદીહિ અભિસઙ્ખતે અનાપત્તિ. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હેપિ કુલુમ્બસુત્તં રાજોવાદસુત્તં તિક્ખિન્દ્રિયં ચતુપરિવટ્ટં નન્દોપનન્દન્તિ ઈદિસે આપત્તિયેવ. અપલાલદમનમ્પિ વુત્તં, મહાપચ્ચરિયમ્પન પટિસિદ્ધં. મેણ્ડકમિલિન્દપઞ્હેસુ થેરસ્સ સકપટિભાને અનાપત્તિ, યં રઞ્ઞો સઞ્ઞાપનત્થં આહરિત્વા વુત્તં, તત્થ આપત્તિ. વણ્ણપિટકઅઙ્ગુલિમાલપિટકરટ્ઠપાલગઅજતઆળવકગજ્જિતગુળ્હમગ્ગગુળ્હવેસ્સન્તરગુળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાનિ પન અબુદ્ધવચનાનિયેવાતિ વુત્તં. સીલૂપદેસો નામ ધમ્મસેનાપતિના વુત્તોતિ વદન્તિ, તસ્મિં આપત્તિયેવ. અઞ્ઞાનિપિ મગ્ગકથાઆરમ્મણકથાબુદ્ધિકદણ્ડક ઞાણવત્થુઅસુભકથાદીનિ અત્થિ, તેસુ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા વિભત્તા, ધુતઙ્ગપઞ્હે પટિપદા વિભત્તા; તસ્મા તેસુ આપત્તીતિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન સઙ્ગીતિં અનારુળ્હેસુ રાજોવાદતિક્ખિન્દ્રિયચતુપરિવટ્ટનન્દોપનન્દકુલુમ્બસુત્તેસુયેવ આપત્તીતિ વત્વા અવસેસેસુ યં બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તં, તદેવ આપત્તિવત્થુ હોતિ, ન ઇતરન્તિ અયમત્થો પરિગ્ગહિતો.

૪૮. એકતો ઉદ્દિસાપેન્તોતિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકતો ઉદ્દેસં ગણ્હન્તોપિ એકતો વદતિ અનાપત્તીતિ અત્થો.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઉપસમ્પન્નો ચ અનુપસમ્પન્નો ચ નિસીદિત્વા ઉદ્દિસાપેન્તિ. આચરિયો નિસિન્નાનં ભણામીતિ તેહિ સદ્ધિં એકતો વદતિ, આચરિયસ્સ આપત્તિ. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. દ્વેપિ ઠિતા ગણ્હન્તિ, એસેવ નયો. દહરભિક્ખુ નિસિન્નો, સામણેરો ઠિતો, નિસિન્નસ્સ ભણામીતિ ભણતો અનાપત્તિ. સચે દહરો તિટ્ઠતિ, ઇતરો નિસીદતિ, ઠિતસ્સ ભણામીતિ ભણતોપિ અનાપત્તિ. સચે બહૂનં ભિક્ખૂનં અન્તરે એકો સામણેરો નિસિન્નો હોતિ, તસ્મિં નિસિન્ને પદસો ધમ્મં વાચેન્તસ્સ આચરિયસ્સ અચિત્તકાપત્તિ. સચે સામણેરો ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા ઠિતો વા નિસિન્નો વા હોતિ, યેસં વાચેતિ, તેસુ અપરિયાપન્નત્તા એકેન દિસાભાગેન પલાયનકગન્થં નામ ગણ્હાતીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તસ્મા અનાપત્તિ. એકતો સજ્ઝાયં કરોન્તોપિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ઉપસમ્પન્નો એકતો સજ્ઝાયં કરોન્તો તેન સદ્ધિંયેવ ભણતિ, અનાપત્તિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસં ગણ્હન્તસ્સપિ તેન સદ્ધિં એકતો ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. અયમ્પિ હિ એકતો સજ્ઝાયં કરોતિચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

યેભુય્યેન પગુણં ગન્થં ભણન્તં ઓપાતેતીતિ સચે એકગાથાય એકો પાદો ન આગચ્છતિ, સેસં આગચ્છતિ, અયં યેભુય્યેન પગુણગન્થો નામ. એતેન નયેન સુત્તેપિ વેદિતબ્બો. તં ઓપાતેન્તસ્સ એવં ભણાહીતિ એકતોપિ ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઓસારેન્તં ઓપાતેતીતિ સુત્તં ઉચ્ચારેન્તં પરિસમજ્ઝે પરિસઙ્કમાનં એવં વદેહીતિ તેન સદ્ધિં એકતોપિ વદન્તસ્સ અનાપત્તિ. યં પન મહાપચ્ચરિયાદીસુ ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો યદિ વદતિ, ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં, તં મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, નત્થિભાવોયેવ ચસ્સ યુત્તો. કસ્મા? કિરિયસમુટ્ઠાનત્તા. ઇતરથા હિ કિરિયાકિરિયં ભવેય્ય. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં – વાચતો ચ વાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદં ચતુત્થં.