૫. સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯. પઞ્ચમસિક્ખાપદે – મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાનાતિ પુબ્બભાગે સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અકરણવસેનેતં વુત્તં, ભવઙ્ગોતિણ્ણકાલે પન કુતો સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ! વિકૂજમાનાતિ વિપ્પલપમાના. કાકચ્છમાનાતિ નાસાય કાકસદ્દં વિય નિરત્થકસદ્દં મુઞ્ચમાના. ઉપાસકાતિ પઠમતરં ઉટ્ઠિતઉપાસકા.

૫૦. એતદવોચુન્તિ ‘‘ભગવતા આવુસો રાહુલ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ ભિક્ખૂ સિક્ખાપદગારવેનેવ એતં અવોચું. પકતિયા પન તે ભગવતિ ચ ગારવેન આયસ્મતો ચ રાહુલસ્સ સિક્ખાકામતાય તસ્સ આયસ્મતો વસનટ્ઠાનં આગતસ્સ ચૂળમઞ્ચકં વા અપસ્સેનં વા યં અત્થિ તં પઞ્ઞપેત્વા ચીવરં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા ઉસ્સીસકરણત્થાય દેન્તિ. તત્રિદં તસ્સાયસ્મતો સિક્ખાકામતાય – ભિક્ખૂ કિર તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા મુટ્ઠિસમ્મુઞ્જનિઞ્ચ કચવરછડ્ડનકઞ્ચ બહિ ખિપન્તિ. અથઞ્ઞેહિ ‘‘આવુસો કેનિદં પાતિત’’ન્તિ વુત્તે અઞ્ઞે એવં વદન્તિ – ‘‘ભન્તે, રાહુલો ઇમસ્મિં પદેસે સઞ્ચરિ, તેન નુ ખો પાતિત’’ન્તિ. સો પનાયસ્મા ‘‘ન મય્હં ભન્તે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એકદિવસમ્પિ અવત્વા તં પટિસામેત્વા ભિક્ખૂ ખમાપેત્વા ગચ્છતિ. વચ્ચકુટિયા સેય્યં કપ્પેસીતિ તંયેવ સિક્ખાકામતં અનુબ્રૂહન્તો ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનઆનન્દત્થેરાદીનં સન્તિકં અગન્ત્વા ભગવતો વળઞ્જનકવચ્ચકુટિયં સેય્યં કપ્પેસિ. સા કિર કુટિ કવાટબદ્ધા ગન્ધપરિભણ્ડકતા સમોસરિતપુપ્ફદામા ચેતિયટ્ઠાનમિવ તિટ્ઠતિ, અપરિભોગા અઞ્ઞેસં.

૫૧. ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ ભગવા સામણેરાનં સઙ્ગહકરણત્થાય તિરત્તં પરિહારં અદાસિ. ન હિ યુત્તં કુલદારકે પબ્બાજેત્વા નાનુગ્ગહેતુન્તિ. સહસેય્યન્તિ એકતો સેય્યં. સેય્યાતિ કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સયનમ્પિ વુચ્ચતિ, યસ્મિં સેનાસને સયન્તિ, તમ્પિ. તત્થ સેનાસનં તાવ દસ્સેતું ‘‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિ વુત્તં. કાયપ્પસારણં દસ્સેતું અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ‘‘સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં પવિસિત્વા કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સેય્યં કપ્પેય્ય વિદહેય્ય સમ્પાદેય્યા’’તિ. સબ્બચ્છન્નાતિઆદિના પન તસ્સા સેનાસનસઙ્ખાતાય સેય્યાય લક્ખણં વુત્તં. તસ્મા યં સેનાસનં ઉપરિ પઞ્ચહિ છદનેહિ અઞ્ઞેન વા કેનચિ સબ્બમેવ પટિચ્છન્નં, અયં સબ્બચ્છન્ના નામ સેય્યા. અટ્ઠકથાસુ પન પાકટવોહારં ગહેત્વા વાચુગ્ગતવસેન ‘‘સબ્બચ્છન્ના નામ પઞ્ચહિ છદનેહિ છન્ના’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં? અથ ખો દુસ્સકુટિયં વસન્તસ્સાપિ ન સક્કા અનાપત્તિ કાતું, તસ્મા યં કિઞ્ચિ પટિચ્છાદનસમત્થં ઇધ છદનઞ્ચ પરિચ્છન્નઞ્ચ વેદિતબ્બં. પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવ હિ ગય્હમાને પદરચ્છન્નેપિ સહસેય્યા ન ભવેય્ય. યં પન સેનાસનં ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનાપિ પરિક્ખિત્તં, અયં સબ્બપરિચ્છન્ના નામ સેય્યા. છદનં અનાહચ્ચ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિક્ખિત્તાપિ સબ્બપરિચ્છન્નાયેવાતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. યસ્સા પન ઉપરિ બહુતરં ઠાનં છન્નં, અપ્પં અચ્છન્નં, સમન્તતો વા બહુતરં પરિક્ખિત્તં, અપ્પં અપરિક્ખિત્તં, અયં યેભુય્યેન છન્ના યેભુય્યેન પરિચ્છન્ના નામ. ઇમિના હિ લક્ખણેન સમન્નાગતો સચેપિ સત્તભૂમકો પાસાદો એકૂપચારો હોતિ, સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં વા, એકસેય્યાઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચતુત્થે દિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિઆદિ.

તત્થ ચ નિપજ્જનમત્તેનેવ પાચિત્તિયં. સચે પન સમ્બહુલા સામણેરા, એકો ભિક્ખુ, સામણેરગણનાય પાચિત્તિયા. તે ચે ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જન્તિ, તેસં પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ. ભિક્ખુસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જને પન ભિક્ખુસ્સેવ પયોગેન ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ. સચે પન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ એકો સામણેરો સબ્બેસં આપત્તિં કરોતિ, તસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જનેનપિ ભિક્ખૂનં આપત્તિયેવ. ઉભયેસં સમ્બહુલભાવેપિ એસેવ નયો.

અપિચેત્થ એકાવાસાદિકમ્પિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ એકસ્મિં આવાસે એકેનેવ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સ ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય દેવસિકા આપત્તિ. યોપિ એકસ્મિંયેવ આવાસે નાનાઅનુપસમ્પન્નેહિ સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ. યોપિ નાનાઆવાસેસુ એકેનેવ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ. યોપિ નાનાઆવાસેસુ નાનાઅનુપસમ્પન્નેહિ સદ્ધિં યોજનસતમ્પિ ગન્ત્વા સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય દેવસિકા આપત્તિ.

અયઞ્ચ સહસેય્યાપત્તિ નામ ‘‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’’તિ વચનતો તિરચ્છાનગતેનપિ સદ્ધિં હોતિ, તત્ર તિરચ્છાનગતસ્સ પરિચ્છેદો મેથુનધમ્માપત્તિયા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તસ્મા સચેપિ ગોધાબિળાલમઙ્ગુસાદીસુ કોચિ પવિસિત્વા ભિક્ખુનો વસનસેનાસને એકૂપચારટ્ઠાને સયતિ, સહસેય્યાવ હોતિ.

યદિ પન થમ્ભાનં ઉપરિ કતપાસાદસ્સ ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સ ભિત્તિયા ઉપરિ ઠિતસુસિરતુલાસીસસ્સ સુસિરેન પવિસિત્વા તુલાય અબ્ભન્તરે સયિત્વા તેનેવ સુસિરેન નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હેટ્ઠાપાસાદે સયિતભિક્ખુસ્સ અનાપત્તિ. સચે છદને છિદ્દં હોતિ, તેન પવિસિત્વા અન્તોછદને વસિત્વા તેનેવ પક્કમતિ, નાનૂપચારે ઉપરિમતલે છદનબ્ભન્તરે સયિતસ્સ આપત્તિ, હેટ્ઠિમતલે સયિતસ્સ અનાપત્તિ. સચે અન્તોપાસાદેનેવ આરોહિત્વા સબ્બતલાનિ પરિભુઞ્જન્તિ, એકૂપચારાનિ હોન્તિ, તેસુ યત્થ કત્થચિ સયિતસ્સ આપત્તિ.

સભાસઙ્ખેપેન કતે અડ્ઢકુટ્ટકસેનાસને સયિતસ્સ વાળસઙ્ઘાટાદીસુ કપોતાદયો પવિસિત્વા સયન્તિ, આપત્તિયેવ. પરિક્ખેપસ્સ બહિગતે નિબ્બકોસબ્ભન્તરે સયન્તિ, અનાપત્તિ. પરિમણ્ડલં વા ચતુરસ્સં વા એકચ્છદનાય ગબ્ભમાલાય સતગબ્ભં ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તત્ર ચે એકેન સાધારણદ્વારેન પવિસિત્વા વિસું પાકારેન અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારે સબ્બગબ્ભે પવિસન્તિ, એકગબ્ભેપિ અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને સબ્બગબ્ભેસુ નિપન્નાનં આપત્તિ. સચે સપમુખા ગબ્ભા હોન્તિ, પમુખસ્સ ઉપરિ અચ્છન્નં ઉચ્ચવત્થુકં ચેપિ હોતિ, પમુખે સયિતો ગબ્ભે સયિતાનં આપત્તિં ન કરોતિ. સચે પન ગબ્ભચ્છદનેનેવ સદ્ધિં સમ્બદ્ધચ્છદનં હોતિ, તત્ર સયિતો સબ્બેસં આપત્તિં કરોતિ. કસ્મા? સબ્બચ્છન્નત્તા સબ્બપરિચ્છન્નત્તા ચ, ગબ્ભપરિક્ખેપોયેવ હિસ્સ પરિક્ખેપોતિ. એતેનેવ હિ નયેન અટ્ઠકથાસુ લોહપાસાદપરિક્ખેપસ્સ ચતૂસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ આપત્તિ વુત્તા.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તીતિ ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિન’’ન્તિ વુત્તં, તં અન્ધકરટ્ઠે પાટેક્કસન્નિવેસા એકચ્છદના ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્તં. યઞ્ચ તત્થ ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા’’તિ વુત્તં, તં નેવ અટ્ઠકથાસુ અત્થિ; ન પાળિયા સમેતિ. દસહત્થુબ્બેધાપિ હિ જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. તસ્મા યમ્પિ તત્થ દુતિયસિક્ખાપદે જગતિયા પમાણં વત્વા ‘‘એતં એકૂપચારં પરિચ્છન્નં નામ હોતી’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. યેપિ એકસાલદ્વિસાલતિસાલચતુસ્સાલસન્નિવેસા મહાપાસાદા એકસ્મિં ઓકાસે પાદે ધોવિત્વા પવિટ્ઠેન સક્કા હોન્તિ સબ્બત્થ અનુપરિગન્તું, તેસુપિ સહસેય્યાપત્તિયા ન મુચ્ચતિ. સચે તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ઉપચારં પરિચ્છિન્દિત્વા કતા હોન્તિ, એકૂપચારટ્ઠાનેયેવ આપત્તિ.

દ્વીહિ દ્વારેહિ યુત્તસ્સ સુધાછદનમણ્ડપસ્સ મજ્ઝે પાકારં કરોન્તિ, એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા એકસ્મિં પરિચ્છેદે અનુપસમ્પન્નો સયતિ, એકસ્મિં ભિક્ખુ, અનાપત્તિ. પાકારે ગોધાદીનં પવિસનમત્તમ્પિ છિદ્દં હોતિ, એકસ્મિઞ્ચ પરિચ્છેદે ગોધા સયન્તિ, અનાપત્તિયેવ. ન હિ છિદ્દેન ગેહં એકૂપચારં નામ હોતિ. સચે પાકારમજ્ઝે છિન્દિત્વા દ્વારં યોજેન્તિ, એકૂપચારતાય આપત્તિ. તં દ્વારં કવાટેન પિદહિત્વા સયન્તિ, આપત્તિયેવ. ન હિ દ્વારપિદહનેન ગેહં નાનૂપચારં નામ હોતિ, દ્વારં વા અદ્વારં. કવાટઞ્હિ સંવરણવિવરણેહિ યથાસુખં વળઞ્જનત્થાય કતં, ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાય. સચે પન તં દ્વારં પુન ઇટ્ઠકાહિ પિદહન્તિ, અદ્વારં હોતિ, પુરિમે નાનૂપચારભાવેયેવ તિટ્ઠતિ. દીઘપમુખં ચેતિયઘરં હોતિ. એકં કવાટં અન્તો, એકં બહિ, દ્વિન્નં કવાટાનં અન્તરે અનુપસમ્પન્નો અન્તોચેતિયઘરે સયન્તસ્સ આપત્તિં કરોતિ, એકૂપચારત્તા.

તત્ર યસ્સ ‘‘સિયા અયં એકૂપચારનાનૂપચારતા નામ ઉદોસિતસિક્ખાપદે વુત્તા, ઇધ પન ‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના સબ્બપરિચ્છન્ના યેભુય્યેન છન્ના યેભુય્યેન પરિચ્છન્ના’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, પિહિતદ્વારો ચ ગબ્ભો સબ્બપરિચ્છન્નોવ હોતિ. તસ્મા તત્થ અન્તો સયિતેનેવ સદ્ધિં આપત્તિ, બહિ સયિતેન અનાપત્તી’’તિ. સો એવં વત્તબ્બો – ‘‘અપિહિતદ્વારે પન કસ્મા બહિ સયિતેન આપત્તી’’તિ? પમુખસ્સ ગબ્ભેન સદ્ધિં સબ્બચ્છન્નત્તા. ‘‘કિં પન ગબ્ભે પિહિતે છદનં વિદ્ધસ્તં હોતી’’તિ? ન વિદ્ધસ્તં, ગબ્ભેન સદ્ધિં પમુખસ્સ સબ્બપરિચ્છન્નતા ન હોતિ. ‘‘કિં પરિક્ખેપો વિદ્ધસ્તો’’તિ? અદ્ધા વક્ખતિ ‘‘ન વિદ્ધસ્તો, કવાટેન ઉપચારો પરિચ્છન્નો’’તિ. એવં દૂરમ્પિ ગન્ત્વા પુન એકૂપચારનાનૂપચારતંયેવ પચ્ચાગમિસ્સતિ.

અપિચ યદિ બ્યઞ્જનમત્તેયેવ અત્થો સુવિઞ્ઞેય્યો સિયા, સબ્બચ્છન્નાતિ વચનતો પઞ્ચન્નં અઞ્ઞતરેન છદનેન છન્ના એવ સેય્યા સિયા, ન અઞ્ઞેન. એવઞ્ચ સતિ પદરચ્છન્નાદીસુ અનાપત્તિ સિયા. તતો યદત્થં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, સ્વેવ અત્થો પરિહાયેય્ય. પરિહાયતુ વા મા વા, કથં અવુત્તં ગહેતબ્બન્તિ; કો વા વદતિ ‘‘અવુત્તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? વુત્તઞ્હેતં અનિયતેસુ – ‘‘પટિચ્છન્નં નામ આસનં કુટ્ટેન વા કવાટેન વા કિલઞ્જેન વા સાણિપાકારેન વા રુક્ખેન વા થમ્ભેન વા કોટ્ઠલિકાય વા યેન કેનચિ પટિચ્છન્નં હોતી’’તિ. તસ્મા યથા તત્થ યેન કેનચિ પટિચ્છન્નં પટિચ્છન્નમેવ, એવમિધાપિ ગહેતબ્બં. તસ્મા સેનાસનં ખુદ્દકં વા હોતુ મહન્તં વા અઞ્ઞેન સદ્ધિં સમ્બદ્ધં વા અસમ્બદ્ધં વા દીઘં વા વટ્ટં વા ચતુરસ્સં વા એકભૂમકં વા, અનેકભૂમકં વા, યં યં એકૂપચારં સબ્બત્થ યેન કેનચિ પટિચ્છાદનેન સબ્બચ્છન્ને સબ્બપરિચ્છન્ને યેભુય્યેન વા છન્ને યેભુય્યેન વા પરિચ્છન્ને સહસેય્યાપત્તિ હોતીતિ.

૫૩. ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ સબ્બચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્નેતિ એવમાદીસુપિ મહાપચ્ચરિયં દુક્કટમેવાતિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘સબ્બચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનછન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિચ્છન્ને યેભુય્યેનછન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિછન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયેન સદ્ધિં સત્ત પાચિત્તિયાની’’તિ વુત્તં. ‘‘સબ્બચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનછન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, સબ્બપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, પાળિયં દુક્કટેન સહ પઞ્ચ દુક્કટાની’’તિ વુત્તં.

‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તિ, ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને અનાપત્તિ, ચૂળકચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તિ, સબ્બચ્છન્ને સબ્બઅપરિચ્છન્નેતિ ચ એત્થ સેનમ્બમણ્ડપવણ્ણં હોતી’’તિ વુત્તં. ઇમિનાપેતં વેદિતબ્બં – ‘‘યથા જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખય ન ગચ્છતી’’તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.