૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

યેસં નવહિ વગ્ગેહિ, સઙ્ગહો સુપ્પતિટ્ઠિતો;

ખુદ્દકાનં અયં દાનિ, તેસં ભવતિ વણ્ણના.

૧. તત્થ મુસાવાદવગ્ગસ્સ તાવ પઠમસિક્ખાપદે હત્થકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સક્યાનં પુત્તોતિ સક્યપુત્તો. બુદ્ધકાલે કિર સક્યકુલતો અસીતિ પુરિસસહસ્સાનિ પબ્બજિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરોતિ. વાદક્ખિત્તોતિ ‘‘વાદં કરિસ્સામી’’તિ એવં પરિવિતક્કિતેન વાદેન પરવાદિસન્તિકં ખિત્તો પક્ખિત્તો પહિતો પેસિતોતિ અત્થો. વાદમ્હિ વા સકેન ચિત્તેન ખિત્તો. યત્ર યત્ર વાદો તત્ર તત્રેવ સન્દિસ્સતીતિપિ વાદક્ખિત્તો. અવજાનિત્વા અવજાનાતીતિ અત્તનો વાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ પટિજાનાતિ. પટિજાનિત્વા અવજાનાતીતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ વચને આનિસંસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘અયં મમ વાદો’’તિ પટિજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો તત્થ દોસં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનાતિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન અઞ્ઞં કારણં પટિચરતિ પટિચ્છાદેતિ અજ્ઝોત્થરતિ, ‘‘રૂપં અનિચ્ચં જાનિતબ્બતો’’તિ વત્વા પુન ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિઆદીનિ વદતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘એતસ્સ પટિચ્છાદનહેતું અઞ્ઞં બહું કથેતી’’તિ વુત્તં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યં તં પટિજાનનઞ્ચ અવજાનનઞ્ચ, તસ્સ પટિચ્છાદનત્થં ‘‘કો આહ, કિં આહ, કિસ્મિં આહા’’તિ એવમાદિ બહું ભાસતીતિ. પુન મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અવજાનિત્વા પટિજાનન્તો પટિજાનિત્વા અવજાનન્તો એવ ચ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતી’’તિ વુત્તં. સમ્પજાનમુસા ભાસતીતિ જાનન્તો મુસા ભાસતિ. સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેતીતિ પુરેભત્તાદીસુ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે અસુકસ્મિં નામ પદેસે વાદો હોતૂ’’તિ સઙ્કેતં કત્વા સઙ્કેતતો પુરે વા પચ્છા વા ગન્ત્વા ‘‘પસ્સથ ભો, તિત્થિયા ન આગતા પરાજિતા’’તિ પક્કમતિ.

૨. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચ મુસા ભણને.

૩. વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સાતિ વિસંવાદનચિત્તં પુરતો કત્વા વદન્તસ્સ. વાચાતિ મિચ્છાવાચાપરિયાપન્નવચનસમુટ્ઠાપિકા ચેતના. ગિરાતિ તાય ચેતનાય સમુટ્ઠાપિતસદ્દં દસ્સેતિ. બ્યપ્પથોતિ વચનપથો; વાચાયેવ હિ અઞ્ઞેસમ્પિ દિટ્ઠાનુગતિમાપજ્જન્તાનં પથભૂતતો બ્યપ્પથોતિ વુચ્ચતિ. વચીભેદોતિ વચીસઞ્ઞિતાય વાચાય ભેદો; પભેદગતા વાચા એવ એવં વુચ્ચતિ. વાચસિકા વિઞ્ઞત્તીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. એવં પઠમપદેન સુદ્ધચેતના, મજ્ઝે તીહિ તંસમુટ્ઠાપિતસદ્દસહિતા ચેતના, અન્તે એકેન વિઞ્ઞત્તિસહિતા ચેતના ‘‘કથિતા’’તિ વેદિતબ્બા. અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં બાલપુથુજ્જનાનં વોહારા.

એવં સમ્પજાનમુસાવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અન્તે વુત્તાનં સમ્પજાનમુસાવાદસઙ્ખાતાનં અનરિયવોહારાનં લક્ખણં દસ્સેન્તો ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મેતિ એવં વદતો વચનં તંસમુટ્ઠાપિકા વા ચેતના એકો અનરિયવોહારોતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ચક્ખુવસેન અગ્ગહિતારમ્મણં અદિટ્ઠં, સોતવસેન અગ્ગહિતં અસુતં, ઘાનાદિવસેન મુનિત્વા તીહિ ઇન્દ્રિયેહિ એકાબદ્ધં વિય કત્વા પત્વા અગ્ગહિતં અમુતં, અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ સુદ્ધેન વિઞ્ઞાણેનેવ અગ્ગહિતં અવિઞ્ઞાતન્તિ વેદિતબ્બં. પાળિયં પન ‘‘અદિટ્ઠં નામ ન ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ એવં ઓળારિકેનેવ નયેન દેસના કતાતિ. દિટ્ઠાદીસુ ચ અત્તનાપિ પરેનપિ દિટ્ઠં દિટ્ઠમેવ. એવં સુતમુતવિઞ્ઞાતાનીતિ અયમેકો પરિયાયો. અપરો નયો યં અત્તના દિટ્ઠં દિટ્ઠમેવ તં. એસ નયો સુતાદીસુ. યં પન પરેન દિટ્ઠં, તં અત્તના સુતટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. એવં મુતાદીનિપિ.

૪. ઇદાનિ તેસં અનરિયવોહારાનં વસેન આપત્તિં આરોપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો ‘‘તીહિ આકારેહિ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિન્તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ એવમાદિચતુત્થપારાજિકપાળિવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ ઇધ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ, તત્થ ચ ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ ‘‘ઇધ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ એવં વત્થુમત્તે આપત્તિમત્તે ચ વિસેસો, સેસં એકલક્ખણમેવાતિ.

૯. તીહાકારેહિ દિટ્ઠે વેમતિકોતિઆદીનમ્પિ અત્થો ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિ એવમાદિદુટ્ઠદોસપાળિવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પાળિમત્તમેવ હિ એત્થ વિસેસો, અત્થે પન સથેરવાદે કિઞ્ચિ નાનાકરણં નત્થિ.

૧૧. સહસા ભણતીતિ અવીમંસિત્વા અનુપધારેત્વા વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિ ભણતિ. અઞ્ઞં ભણિસ્સામીતિ અઞ્ઞં ભણતીતિ મન્દત્તા જળત્તા પક્ખલન્તો ‘‘ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘ચીર’’ન્તિ આદિં ભણતિ. યો પન સામણેરેન ‘‘અપિ ભન્તે મય્હં ઉપજ્ઝાયં પસ્સિત્થા’’તિ વુત્તો કેળિં કુરુમાનો ‘‘તવ ઉપજ્ઝાયો દારુસકટં યોજેત્વા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ વા સિઙ્ગાલસદ્દં સુત્વા ‘‘કસ્સાયં ભન્તે સદ્દો’’તિ વુત્તો ‘‘માતુયા તે યાનેન ગચ્છન્તિયા કદ્દમે લગ્ગચક્કં ઉદ્ધરન્તાનં અયં સદ્દો’’તિ વા એવં નેવ દવા ન રવા અઞ્ઞં ભણતિ, સો આપત્તિં આપજ્જતિયેવ. અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતિ, એકો ગામે થોકં તેલં લભિત્વા વિહારં આગતો સામણેરં ભણતિ – ‘‘ત્વં અજ્જ કુહિં ગતો, ગામો એકતેલો અહોસી’’તિ વા પચ્છિકાય ઠપિતં પૂવખણ્ડં લભિત્વા ‘‘અજ્જ ગામે પચ્છિકાહિ પૂવે ચારેસુ’’ન્તિ વા, અયં મુસાવાદોવ હોતિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

મુસાવાદસિક્ખાપદં પઠમં.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨. દુતિયસિક્ખાપદે ઓમસન્તીતિ ઓવિજ્ઝન્તિ. ખુંસેન્તીતિ અક્કોસન્તિ. વમ્ભેન્તીતિ પધંસેન્તિ.

૧૩. ભૂતપુબ્બન્તિ ઇદં વત્થું ભગવા ઓમસવાદગરહણત્થં આહરિ. નન્દિવિસાલો નામાતિ નન્દીતિ તસ્સ બલીબદ્દસ્સ નામં, વિસાણાનિ પનસ્સ વિસાલાનિ, તસ્મા ‘‘નન્દિવિસાલો’’તિ વુચ્ચતિ. બોધિસત્તો તેન સમયેન નન્દિવિસાલો નામ હોતિ. બ્રાહ્મણો તં યાગુભત્તાદીહિ અતિવિય પોસેસિ. અથ સો બ્રાહ્મણં અનુકમ્પમાનો ‘‘ગચ્છ ત્વ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થેવ અટ્ઠાસીતિ અહેતુકપટિસન્ધિકાલેપિ પરખુંસનં અમનાપતોયેવ પચ્ચેસિ, તસ્મા બ્રાહ્મણસ્સ દોસં દસ્સેતુકામો અટ્ઠાસિ. સકટસતં અતિબદ્ધં પવટ્ટેસીતિ પટિપાટિયા ઠપેત્વા હેટ્ઠારુક્ખે દત્વા એકાબદ્ધં કત્વા મુગ્ગમાસવાલુકાદીહિ પુણ્ણં સકટસતં પવટ્ટેન્તો, કિઞ્ચાપિ પુબ્બે પતિટ્ઠિતારપ્પદેસં પુન અરે પત્તે પવટ્ટિતં હોતિ, બોધિસત્તો પન પુરિમસકટેન પતિટ્ઠિતટ્ઠાને પચ્છિમસકટં પતિટ્ઠાપેતું સકટસતપ્પમાણં પદેસં પવટ્ટેસિ. બોધિસત્તાનઞ્હિ સિથિલકરણં નામ નત્થિ. તેન ચત્તમનો અહૂતિ તેન બ્રાહ્મણસ્સ ધનલાભેન અત્તનો કમ્મેન ચ સો નન્દિવિસાલો અત્તમનો અહોસિ.

૧૫. અક્કોસેનપીતિ એત્થ પન યસ્મા પરતો ‘‘દ્વે અક્કોસા – હીનો ચ અક્કોસો ઉક્કટ્ઠો ચ અક્કોસો’’તિ વિભજિતુકામો, તસ્મા યથા પુબ્બે ‘‘હીનેનપિ અક્કોસેન ખુંસેન્તી’’તિ વુત્તં; એવં અવત્વા ‘‘અક્કોસેન’’ ઇચ્ચેવમાહ. વેનજાતીતિ તચ્છકજાતિ; વેણુકારજાતીતિપિ વદન્તિ. નેસાદજાતીતિ મિગલુદ્દકાદિજાતિ.

રથકારજાતીતિ ચમ્મકારજાતિ. પુક્કુસજાતીતિ પુપ્ફછડ્ડકજાતિ. અવકણ્ણકાદિ દાસાનં નામં હોતિ; તસ્મા હીનં. ઓઞ્ઞાતન્તિ અવઞ્ઞાતં; ‘‘ઉઞ્ઞાત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. અવઞ્ઞાતન્તિ વમ્ભેત્વા ઞાતં. હીળિતન્તિ જિગુચ્છિતં. પરિભૂતન્તિ કિમેતેનાતિતિ પરિભવકતં. અચિત્તીકતન્તિ ન ગરુકતં.

કોટ્ઠકકમ્મન્તિ તચ્છકકમ્મં. મુદ્દાતિ હત્થમુદ્દાગણના. ગણનાતિ અચ્છિદ્દકાદિઅવસેસગણના. લેખાતિ અક્ખરલેખા. મધુમેહાબાધો વેદનાય અભાવતો ‘‘ઉક્કટ્ઠો’’તિ વુત્તો. પાટિકઙ્ખાતિ ઇચ્છિતબ્બા. યકારેન વા ભકારેન વાતિ યકારભકારે યોજેત્વા યો અક્કોસો. કાટકોટચિકાય વાતિ ‘‘કાટ’’ન્તિ પુરિસનિમિત્તં, ‘‘કોટચિકા’’તિ ઇત્થિનિમિત્તં; એતેહિ વા યો અક્કોસો, એસો હીનો નામ અક્કોસોતિ.

૧૬. ઇદાનિ તેસં જાતિઆદીનં પભેદવસેન આપત્તિં આરોપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘ઉપસમ્પન્નો ઉપસમ્પન્ન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ખુંસેતુકામો વમ્ભેતુકામો મઙ્કુકત્તુકામોતિ અક્કોસિતુકામો પધંસિતુકામો ગરહિતુકામો નિત્તેજં કત્તુકામોતિ અત્થો. હીનેન હીનન્તિ હીનેન જાતિવચનેન હીનજાતિકં. એતેન ઉપાયેન સબ્બપદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

એત્થ ચ હીનેન હીનં વદન્તો કિઞ્ચાપિ સચ્ચં વદતિ, ઓમસિતુકામતાય પનસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયં. ઉક્કટ્ઠેન હીનં વદન્તો ચ કિઞ્ચાપિ અલિકં ભણતિ, ઓમસિતુકામતાય પન ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં આપજ્જતિ, ન પુરિમેન. યોપિ ‘‘અતિચણ્ડાલોસિ, અતિબ્રાહ્મણોસિ, દુટ્ઠચણ્ડાલોસિ, દુટ્ઠબ્રાહ્મણોસી’’તિઆદીનિ વદતિ, સોપિ આપત્તિયા કારેતબ્બો.

૨૬. સન્તિ ઇધેકચ્ચેતિ વારે પન પરિહરિત્વા વુત્તભાવેન દુક્કટં. એસેવ નયો યે નૂન…પે… ન મયન્તિ વારેસુપિ. અનુપસમ્પન્ને પન ચતૂસુપિ વારેસુ દુક્કટમેવ. ચોરોસિ ગણ્ઠિભેદકોસીતિઆદિવચનેહિ પન ઉપસમ્પન્નેપિ અનુપમ્પન્નેપિ સબ્બવારેસુ દુક્કટમેવ. દવકમ્યતાય પન ઉપસમ્પન્નેપિ અનુપસમ્પન્નેપિ સબ્બવારેસુ દુબ્ભાસિતં. દવકમ્યતા નામ કેળિહસાધિપ્પાયતા. ઇમસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે ઠપેત્વા ભિક્ખું ભિક્ખુનીઆદયો સબ્બસત્તા અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠિતાતિ વેદિતબ્બા.

૩૫. અત્થપુરેક્ખારસ્સાતિઆદીસુ પાળિયા અત્થં વણ્ણયન્તો અત્થપુરેક્ખારો; પાળિં વાચેન્તો ધમ્મપુરેક્ખારો; અનુસિટ્ઠિયં ઠત્વા ‘‘ઇદાનિપિ ચણ્ડાલોસિ, પાપં મા અકાસિ, મા તમો તમપરાયણો અહોસી’’તિઆદિના નયેન કથેન્તો અનુસાસનીપુરેક્ખારો નામાતિ વેદિતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ. દુબ્ભાસિતાપત્તિ પનેત્થ વાચાચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, અકુસલચિત્તં, દ્વિવેદનં સુખા ચ મજ્ઝત્તા ચાતિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદં દુતિયં.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬. તતિયસિક્ખાપદે – ભણ્ડનજાતાનન્તિ સઞ્જાતભણ્ડનાનં. ભણ્ડનન્તિ કલહસ્સ પુબ્બભાગો, ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ ઇદં કતં; એવં વુત્તે એવં વક્ખામા’’તિઆદિકં સકસકપક્ખે સમ્મન્તનં. કલહોતિ આપત્તિગામિકો કાયવાચાવીતિક્કમો. વિવાદોતિ વિગ્ગાહિકકથા. તં વિવાદં આપન્નાનં વિવાદાપન્નાનં. પેસુઞ્ઞન્તિ પિસુણવાચં, પિયભાવસ્સ સુઞ્ઞકરણવાચન્તિ વુત્તં હોતિ.

૩૭. ભિક્ખુપેસુઞ્ઞેતિ ભિક્ખૂનં પેસુઞ્ઞે; ભિક્ખુતો સુત્વા ભિક્ખુના ભિક્ખુસ્સ ઉપસંહટપેસુઞ્ઞેતિ અત્થો.

૩૮. દ્વીહાકારેહીતિ દ્વીહિ કારણેહિ. પિયકમ્યસ્સ વાતિ ‘‘એવં અહં એતસ્સ પિયો ભવિસ્સામી’’તિ અત્તનો પિયભાવં પત્થયમાનસ્સ વા. ભેદાધિપ્પાયસ્સ વાતિ ‘‘એવમયં એતેન સદ્ધિં ભિજ્જિસ્સતી’’તિ પરસ્સ પરેન ભેદં ઇચ્છન્તસ્સ વા. જાતિતોપીતિઆદિ સબ્બં પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તનયમેવ. ઇધાપિ ભિક્ખુનિં આદિં કત્વા સબ્બે અનુપસમ્પન્ના નામ.

ન પિયકમ્યસ્સ ન ભેદાધિપ્પાયસ્સાતિ એકં અક્કોસન્તં એકઞ્ચ ખમન્તં દિસ્વા ‘‘અહો નિલ્લજ્જો, ઈદિસમ્પિ નામ ભવન્તં પુન વત્તબ્બં મઞ્ઞિસ્સતી’’તિ એવં કેવલં પાપગરહિતાય ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદં તતિયં.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪. ચતુત્થસિક્ખાપદે – અપ્પતિસ્સાતિ અપ્પતિસ્સવા. ઉપાસકાતિ વુત્તે વચનમ્પિ ન સોતુકામા; અનાદરાતિ અત્થો. અપ્પતિસ્સયા વા અનીચવુત્તિનોતિ અત્થો. અસભાગવુત્તિકાતિ વિસભાગજીવિકા, યથા ભિક્ખૂસુ વત્તિતબ્બં; એવં અપ્પવત્તવુત્તિનોતિ અત્થો.

૪૫. પદસો ધમ્મં વાચેય્યાતિ એકતો પદં પદં ધમ્મં વાચેય્ય; કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં વાચેય્યાતિ અત્થો. યસ્મા પન તં કોટ્ઠાસનામકં પદં ચતુબ્બિધં હોતિ, તસ્મા તં દસ્સેતું ‘‘પદં અનુપદં અન્વક્ખરં અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ પદભાજનં વુત્તં. તત્થ પદન્તિ એકો ગાથાપાદો અધિપ્પેતો. અનુપદન્તિ દુતિયપાદો. અન્વક્ખરન્તિ એકેકમક્ખરં. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જનં. યં કિઞ્ચિ વા એકમક્ખરં અન્વક્ખરં, અક્ખરસમૂહો અનુબ્યઞ્જનં, અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદં. પઠમપદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદન્તિ એવમેત્થ નાનાકરણં વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ પદં નામ એકતો પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તીતિ ગાથાબન્ધં ધમ્મં વાચેન્તો ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ એકમેકં પદં સામણેરેન સદ્ધિં એકતો આરભિત્વા એકતોયેવ નિટ્ઠાપેતિ. એવં વાચેન્તસ્સ પદગણનાય પાચિત્તિયા વેદિતબ્બા. અનુપદં નામ પાટેક્કં પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તીતિ થેરેન ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ વુત્તે સામણેરો તં પદં અપાપુણિત્વા ‘‘મનોસેટ્ઠા મનોમયા’’તિ દુતિયપદં એકતો ભણતિ, ઇમે પાટેક્કં પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તિ નામ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અનુપદગણનાય પાચિત્તિયા. અન્વક્ખરં નામ રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘રૂ’’તિ ઓપાતેતીતિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ ભણ સામણેરા’’તિ વુચ્ચમાનો રૂકારમત્તમેવ એકતો વત્વા તિટ્ઠતિ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અન્વક્ખરગણનાય પાચિત્તિયા. ગાથાબન્ધેપિ ચ એસ નયો લબ્ભતિયેવ. અનુબ્યઞ્જનં નામ રૂપં અનિચ્ચન્તિ વુચ્ચમાનો વેદના અનિચ્ચાતિ સદ્દં નિચ્છારેતીતિ ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા’’તિ ઇમં સુત્તં વાચયમાનો થેરેન ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો સામણેરો સીઘપઞ્ઞતાય ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ ઇમં અનિચ્ચપદં થેરસ્સ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એતેન અનિચ્ચપદેન સદ્ધિં એકતો ભણન્તો વાચં નિચ્છારેતિ. એવં વાચેન્તસ્સાપિ અનુબ્યઞ્જનગણનાય પાચિત્તિયા. અયં પનેત્થ સઙ્ખેપો – ઇમેસુ પદાદીસુ યં યં એકતો ભણતિ તેન તેન આપત્તિં આપજ્જતીતિ.

બુદ્ધભાસિતોતિ સકલં વિનયપિટકં અભિધમ્મપિટકં ધમ્મપદં ચરિયાપિટકં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં જાતકં સુત્તનિપાતો વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ બ્રહ્મજાલાદીનિ ચ સુત્તાનિ. સાવકભાસિતોતિ ચતુપરિસપરિયાપન્નેહિ સાવકેહિ ભાસિતો અનઙ્ગણસમ્માદિટ્ઠિઅનુમાનસુત્તચુળવેદલ્લમહાવેદલ્લાદિકો. ઇસિભાસિતોતિ બાહિરપરિબ્બાજકેહિ ભાસિતો સકલો પરિબ્બાજકવગ્ગો, બાવરિયસ્સ અન્તેવાસિકાનં સોળસન્નં બ્રાહ્મણાનં પુચ્છાતિ એવમાદિ. દેવતાભાસિતોતિ દેવતાહિ ભાસિતો; સો દેવતાસંયુત્તદેવપુત્તસંયુત્તમારસંયુત્તબ્રહ્મસંયુત્તસક્કસંયુત્તાદિવસેન વેદિતબ્બો.

અત્થૂપસઞ્હિતોતિ અટ્ઠકથાનિસ્સિતો. ધમ્મૂપસઞ્હિતોતિ પાળિનિસ્સિતો; ઉભયેનાપિ વિવટ્ટૂપનિસ્સિતમેવ વદતિ. કિઞ્ચાપિ વિવટ્ટૂપનિસ્સિતં વદતિ, તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હધમ્મંયેવ પન પદસો વાચેન્તસ્સ આપત્તિ. વિવટ્ટૂપનિસ્સિતેપિ નાનાભાસાવસેન ગાથાસિલોકબન્ધાદીહિ અભિસઙ્ખતે અનાપત્તિ. તિસ્સો સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હેપિ કુલુમ્બસુત્તં રાજોવાદસુત્તં તિક્ખિન્દ્રિયં ચતુપરિવટ્ટં નન્દોપનન્દન્તિ ઈદિસે આપત્તિયેવ. અપલાલદમનમ્પિ વુત્તં, મહાપચ્ચરિયમ્પન પટિસિદ્ધં. મેણ્ડકમિલિન્દપઞ્હેસુ થેરસ્સ સકપટિભાને અનાપત્તિ, યં રઞ્ઞો સઞ્ઞાપનત્થં આહરિત્વા વુત્તં, તત્થ આપત્તિ. વણ્ણપિટકઅઙ્ગુલિમાલપિટકરટ્ઠપાલગઅજતઆળવકગજ્જિતગુળ્હમગ્ગગુળ્હવેસ્સન્તરગુળ્હવિનયવેદલ્લપિટકાનિ પન અબુદ્ધવચનાનિયેવાતિ વુત્તં. સીલૂપદેસો નામ ધમ્મસેનાપતિના વુત્તોતિ વદન્તિ, તસ્મિં આપત્તિયેવ. અઞ્ઞાનિપિ મગ્ગકથાઆરમ્મણકથાબુદ્ધિકદણ્ડક ઞાણવત્થુઅસુભકથાદીનિ અત્થિ, તેસુ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા વિભત્તા, ધુતઙ્ગપઞ્હે પટિપદા વિભત્તા; તસ્મા તેસુ આપત્તીતિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયાદીસુ પન સઙ્ગીતિં અનારુળ્હેસુ રાજોવાદતિક્ખિન્દ્રિયચતુપરિવટ્ટનન્દોપનન્દકુલુમ્બસુત્તેસુયેવ આપત્તીતિ વત્વા અવસેસેસુ યં બુદ્ધવચનતો આહરિત્વા વુત્તં, તદેવ આપત્તિવત્થુ હોતિ, ન ઇતરન્તિ અયમત્થો પરિગ્ગહિતો.

૪૮. એકતો ઉદ્દિસાપેન્તોતિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકતો ઉદ્દેસં ગણ્હન્તોપિ એકતો વદતિ અનાપત્તીતિ અત્થો.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઉપસમ્પન્નો ચ અનુપસમ્પન્નો ચ નિસીદિત્વા ઉદ્દિસાપેન્તિ. આચરિયો નિસિન્નાનં ભણામીતિ તેહિ સદ્ધિં એકતો વદતિ, આચરિયસ્સ આપત્તિ. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ. દ્વેપિ ઠિતા ગણ્હન્તિ, એસેવ નયો. દહરભિક્ખુ નિસિન્નો, સામણેરો ઠિતો, નિસિન્નસ્સ ભણામીતિ ભણતો અનાપત્તિ. સચે દહરો તિટ્ઠતિ, ઇતરો નિસીદતિ, ઠિતસ્સ ભણામીતિ ભણતોપિ અનાપત્તિ. સચે બહૂનં ભિક્ખૂનં અન્તરે એકો સામણેરો નિસિન્નો હોતિ, તસ્મિં નિસિન્ને પદસો ધમ્મં વાચેન્તસ્સ આચરિયસ્સ અચિત્તકાપત્તિ. સચે સામણેરો ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા ઠિતો વા નિસિન્નો વા હોતિ, યેસં વાચેતિ, તેસુ અપરિયાપન્નત્તા એકેન દિસાભાગેન પલાયનકગન્થં નામ ગણ્હાતીતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, તસ્મા અનાપત્તિ. એકતો સજ્ઝાયં કરોન્તોપિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ઉપસમ્પન્નો એકતો સજ્ઝાયં કરોન્તો તેન સદ્ધિંયેવ ભણતિ, અનાપત્તિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસં ગણ્હન્તસ્સપિ તેન સદ્ધિં એકતો ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. અયમ્પિ હિ એકતો સજ્ઝાયં કરોતિચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

યેભુય્યેન પગુણં ગન્થં ભણન્તં ઓપાતેતીતિ સચે એકગાથાય એકો પાદો ન આગચ્છતિ, સેસં આગચ્છતિ, અયં યેભુય્યેન પગુણગન્થો નામ. એતેન નયેન સુત્તેપિ વેદિતબ્બો. તં ઓપાતેન્તસ્સ એવં ભણાહીતિ એકતોપિ ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઓસારેન્તં ઓપાતેતીતિ સુત્તં ઉચ્ચારેન્તં પરિસમજ્ઝે પરિસઙ્કમાનં એવં વદેહીતિ તેન સદ્ધિં એકતોપિ વદન્તસ્સ અનાપત્તિ. યં પન મહાપચ્ચરિયાદીસુ ‘‘મયા સદ્ધિં મા વદા’’તિ વુત્તો યદિ વદતિ, ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તં, તં મહાઅટ્ઠકથાયં નત્થિ, નત્થિભાવોયેવ ચસ્સ યુત્તો. કસ્મા? કિરિયસમુટ્ઠાનત્તા. ઇતરથા હિ કિરિયાકિરિયં ભવેય્ય. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં – વાચતો ચ વાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદં ચતુત્થં.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯. પઞ્ચમસિક્ખાપદે – મુટ્ઠસ્સતી અસમ્પજાનાતિ પુબ્બભાગે સતિસમ્પજઞ્ઞસ્સ અકરણવસેનેતં વુત્તં, ભવઙ્ગોતિણ્ણકાલે પન કુતો સતિસમ્પજઞ્ઞન્તિ! વિકૂજમાનાતિ વિપ્પલપમાના. કાકચ્છમાનાતિ નાસાય કાકસદ્દં વિય નિરત્થકસદ્દં મુઞ્ચમાના. ઉપાસકાતિ પઠમતરં ઉટ્ઠિતઉપાસકા.

૫૦. એતદવોચુન્તિ ‘‘ભગવતા આવુસો રાહુલ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ ભિક્ખૂ સિક્ખાપદગારવેનેવ એતં અવોચું. પકતિયા પન તે ભગવતિ ચ ગારવેન આયસ્મતો ચ રાહુલસ્સ સિક્ખાકામતાય તસ્સ આયસ્મતો વસનટ્ઠાનં આગતસ્સ ચૂળમઞ્ચકં વા અપસ્સેનં વા યં અત્થિ તં પઞ્ઞપેત્વા ચીવરં વા ઉત્તરાસઙ્ગં વા ઉસ્સીસકરણત્થાય દેન્તિ. તત્રિદં તસ્સાયસ્મતો સિક્ખાકામતાય – ભિક્ખૂ કિર તં દૂરતોવ આગચ્છન્તં દિસ્વા મુટ્ઠિસમ્મુઞ્જનિઞ્ચ કચવરછડ્ડનકઞ્ચ બહિ ખિપન્તિ. અથઞ્ઞેહિ ‘‘આવુસો કેનિદં પાતિત’’ન્તિ વુત્તે અઞ્ઞે એવં વદન્તિ – ‘‘ભન્તે, રાહુલો ઇમસ્મિં પદેસે સઞ્ચરિ, તેન નુ ખો પાતિત’’ન્તિ. સો પનાયસ્મા ‘‘ન મય્હં ભન્તે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એકદિવસમ્પિ અવત્વા તં પટિસામેત્વા ભિક્ખૂ ખમાપેત્વા ગચ્છતિ. વચ્ચકુટિયા સેય્યં કપ્પેસીતિ તંયેવ સિક્ખાકામતં અનુબ્રૂહન્તો ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનઆનન્દત્થેરાદીનં સન્તિકં અગન્ત્વા ભગવતો વળઞ્જનકવચ્ચકુટિયં સેય્યં કપ્પેસિ. સા કિર કુટિ કવાટબદ્ધા ગન્ધપરિભણ્ડકતા સમોસરિતપુપ્ફદામા ચેતિયટ્ઠાનમિવ તિટ્ઠતિ, અપરિભોગા અઞ્ઞેસં.

૫૧. ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ ભગવા સામણેરાનં સઙ્ગહકરણત્થાય તિરત્તં પરિહારં અદાસિ. ન હિ યુત્તં કુલદારકે પબ્બાજેત્વા નાનુગ્ગહેતુન્તિ. સહસેય્યન્તિ એકતો સેય્યં. સેય્યાતિ કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સયનમ્પિ વુચ્ચતિ, યસ્મિં સેનાસને સયન્તિ, તમ્પિ. તત્થ સેનાસનં તાવ દસ્સેતું ‘‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના’’તિઆદિ વુત્તં. કાયપ્પસારણં દસ્સેતું અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – ‘‘સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં પવિસિત્વા કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સેય્યં કપ્પેય્ય વિદહેય્ય સમ્પાદેય્યા’’તિ. સબ્બચ્છન્નાતિઆદિના પન તસ્સા સેનાસનસઙ્ખાતાય સેય્યાય લક્ખણં વુત્તં. તસ્મા યં સેનાસનં ઉપરિ પઞ્ચહિ છદનેહિ અઞ્ઞેન વા કેનચિ સબ્બમેવ પટિચ્છન્નં, અયં સબ્બચ્છન્ના નામ સેય્યા. અટ્ઠકથાસુ પન પાકટવોહારં ગહેત્વા વાચુગ્ગતવસેન ‘‘સબ્બચ્છન્ના નામ પઞ્ચહિ છદનેહિ છન્ના’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ વુત્તં? અથ ખો દુસ્સકુટિયં વસન્તસ્સાપિ ન સક્કા અનાપત્તિ કાતું, તસ્મા યં કિઞ્ચિ પટિચ્છાદનસમત્થં ઇધ છદનઞ્ચ પરિચ્છન્નઞ્ચ વેદિતબ્બં. પઞ્ચવિધચ્છદનેયેવ હિ ગય્હમાને પદરચ્છન્નેપિ સહસેય્યા ન ભવેય્ય. યં પન સેનાસનં ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનાપિ પરિક્ખિત્તં, અયં સબ્બપરિચ્છન્ના નામ સેય્યા. છદનં અનાહચ્ચ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિક્ખિત્તાપિ સબ્બપરિચ્છન્નાયેવાતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં. યસ્સા પન ઉપરિ બહુતરં ઠાનં છન્નં, અપ્પં અચ્છન્નં, સમન્તતો વા બહુતરં પરિક્ખિત્તં, અપ્પં અપરિક્ખિત્તં, અયં યેભુય્યેન છન્ના યેભુય્યેન પરિચ્છન્ના નામ. ઇમિના હિ લક્ખણેન સમન્નાગતો સચેપિ સત્તભૂમકો પાસાદો એકૂપચારો હોતિ, સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં વા, એકસેય્યાઇચ્ચેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચતુત્થે દિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિઆદિ.

તત્થ ચ નિપજ્જનમત્તેનેવ પાચિત્તિયં. સચે પન સમ્બહુલા સામણેરા, એકો ભિક્ખુ, સામણેરગણનાય પાચિત્તિયા. તે ચે ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જન્તિ, તેસં પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ. ભિક્ખુસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જને પન ભિક્ખુસ્સેવ પયોગેન ભિક્ખુસ્સ આપત્તિ. સચે પન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ એકો સામણેરો સબ્બેસં આપત્તિં કરોતિ, તસ્સ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય નિપજ્જનેનપિ ભિક્ખૂનં આપત્તિયેવ. ઉભયેસં સમ્બહુલભાવેપિ એસેવ નયો.

અપિચેત્થ એકાવાસાદિકમ્પિ ચતુક્કં વેદિતબ્બં. યો હિ એકસ્મિં આવાસે એકેનેવ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સ ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય દેવસિકા આપત્તિ. યોપિ એકસ્મિંયેવ આવાસે નાનાઅનુપસમ્પન્નેહિ સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ. યોપિ નાનાઆવાસેસુ એકેનેવ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ. યોપિ નાનાઆવાસેસુ નાનાઅનુપસમ્પન્નેહિ સદ્ધિં યોજનસતમ્પિ ગન્ત્વા સહસેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સપિ ચતુત્થદિવસતો પટ્ઠાય દેવસિકા આપત્તિ.

અયઞ્ચ સહસેય્યાપત્તિ નામ ‘‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’’તિ વચનતો તિરચ્છાનગતેનપિ સદ્ધિં હોતિ, તત્ર તિરચ્છાનગતસ્સ પરિચ્છેદો મેથુનધમ્માપત્તિયા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તસ્મા સચેપિ ગોધાબિળાલમઙ્ગુસાદીસુ કોચિ પવિસિત્વા ભિક્ખુનો વસનસેનાસને એકૂપચારટ્ઠાને સયતિ, સહસેય્યાવ હોતિ.

યદિ પન થમ્ભાનં ઉપરિ કતપાસાદસ્સ ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સ ભિત્તિયા ઉપરિ ઠિતસુસિરતુલાસીસસ્સ સુસિરેન પવિસિત્વા તુલાય અબ્ભન્તરે સયિત્વા તેનેવ સુસિરેન નિક્ખમિત્વા ગચ્છતિ, હેટ્ઠાપાસાદે સયિતભિક્ખુસ્સ અનાપત્તિ. સચે છદને છિદ્દં હોતિ, તેન પવિસિત્વા અન્તોછદને વસિત્વા તેનેવ પક્કમતિ, નાનૂપચારે ઉપરિમતલે છદનબ્ભન્તરે સયિતસ્સ આપત્તિ, હેટ્ઠિમતલે સયિતસ્સ અનાપત્તિ. સચે અન્તોપાસાદેનેવ આરોહિત્વા સબ્બતલાનિ પરિભુઞ્જન્તિ, એકૂપચારાનિ હોન્તિ, તેસુ યત્થ કત્થચિ સયિતસ્સ આપત્તિ.

સભાસઙ્ખેપેન કતે અડ્ઢકુટ્ટકસેનાસને સયિતસ્સ વાળસઙ્ઘાટાદીસુ કપોતાદયો પવિસિત્વા સયન્તિ, આપત્તિયેવ. પરિક્ખેપસ્સ બહિગતે નિબ્બકોસબ્ભન્તરે સયન્તિ, અનાપત્તિ. પરિમણ્ડલં વા ચતુરસ્સં વા એકચ્છદનાય ગબ્ભમાલાય સતગબ્ભં ચેપિ સેનાસનં હોતિ, તત્ર ચે એકેન સાધારણદ્વારેન પવિસિત્વા વિસું પાકારેન અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારે સબ્બગબ્ભે પવિસન્તિ, એકગબ્ભેપિ અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને સબ્બગબ્ભેસુ નિપન્નાનં આપત્તિ. સચે સપમુખા ગબ્ભા હોન્તિ, પમુખસ્સ ઉપરિ અચ્છન્નં ઉચ્ચવત્થુકં ચેપિ હોતિ, પમુખે સયિતો ગબ્ભે સયિતાનં આપત્તિં ન કરોતિ. સચે પન ગબ્ભચ્છદનેનેવ સદ્ધિં સમ્બદ્ધચ્છદનં હોતિ, તત્ર સયિતો સબ્બેસં આપત્તિં કરોતિ. કસ્મા? સબ્બચ્છન્નત્તા સબ્બપરિચ્છન્નત્તા ચ, ગબ્ભપરિક્ખેપોયેવ હિસ્સ પરિક્ખેપોતિ. એતેનેવ હિ નયેન અટ્ઠકથાસુ લોહપાસાદપરિક્ખેપસ્સ ચતૂસુ દ્વારકોટ્ઠકેસુ આપત્તિ વુત્તા.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તીતિ ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિન’’ન્તિ વુત્તં, તં અન્ધકરટ્ઠે પાટેક્કસન્નિવેસા એકચ્છદના ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્તં. યઞ્ચ તત્થ ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા’’તિ વુત્તં, તં નેવ અટ્ઠકથાસુ અત્થિ; ન પાળિયા સમેતિ. દસહત્થુબ્બેધાપિ હિ જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. તસ્મા યમ્પિ તત્થ દુતિયસિક્ખાપદે જગતિયા પમાણં વત્વા ‘‘એતં એકૂપચારં પરિચ્છન્નં નામ હોતી’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. યેપિ એકસાલદ્વિસાલતિસાલચતુસ્સાલસન્નિવેસા મહાપાસાદા એકસ્મિં ઓકાસે પાદે ધોવિત્વા પવિટ્ઠેન સક્કા હોન્તિ સબ્બત્થ અનુપરિગન્તું, તેસુપિ સહસેય્યાપત્તિયા ન મુચ્ચતિ. સચે તસ્મિં તસ્મિં ઠાને ઉપચારં પરિચ્છિન્દિત્વા કતા હોન્તિ, એકૂપચારટ્ઠાનેયેવ આપત્તિ.

દ્વીહિ દ્વારેહિ યુત્તસ્સ સુધાછદનમણ્ડપસ્સ મજ્ઝે પાકારં કરોન્તિ, એકેન દ્વારેન પવિસિત્વા એકસ્મિં પરિચ્છેદે અનુપસમ્પન્નો સયતિ, એકસ્મિં ભિક્ખુ, અનાપત્તિ. પાકારે ગોધાદીનં પવિસનમત્તમ્પિ છિદ્દં હોતિ, એકસ્મિઞ્ચ પરિચ્છેદે ગોધા સયન્તિ, અનાપત્તિયેવ. ન હિ છિદ્દેન ગેહં એકૂપચારં નામ હોતિ. સચે પાકારમજ્ઝે છિન્દિત્વા દ્વારં યોજેન્તિ, એકૂપચારતાય આપત્તિ. તં દ્વારં કવાટેન પિદહિત્વા સયન્તિ, આપત્તિયેવ. ન હિ દ્વારપિદહનેન ગેહં નાનૂપચારં નામ હોતિ, દ્વારં વા અદ્વારં. કવાટઞ્હિ સંવરણવિવરણેહિ યથાસુખં વળઞ્જનત્થાય કતં, ન વળઞ્જનૂપચ્છેદનત્થાય. સચે પન તં દ્વારં પુન ઇટ્ઠકાહિ પિદહન્તિ, અદ્વારં હોતિ, પુરિમે નાનૂપચારભાવેયેવ તિટ્ઠતિ. દીઘપમુખં ચેતિયઘરં હોતિ. એકં કવાટં અન્તો, એકં બહિ, દ્વિન્નં કવાટાનં અન્તરે અનુપસમ્પન્નો અન્તોચેતિયઘરે સયન્તસ્સ આપત્તિં કરોતિ, એકૂપચારત્તા.

તત્ર યસ્સ ‘‘સિયા અયં એકૂપચારનાનૂપચારતા નામ ઉદોસિતસિક્ખાપદે વુત્તા, ઇધ પન ‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના સબ્બપરિચ્છન્ના યેભુય્યેન છન્ના યેભુય્યેન પરિચ્છન્ના’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, પિહિતદ્વારો ચ ગબ્ભો સબ્બપરિચ્છન્નોવ હોતિ. તસ્મા તત્થ અન્તો સયિતેનેવ સદ્ધિં આપત્તિ, બહિ સયિતેન અનાપત્તી’’તિ. સો એવં વત્તબ્બો – ‘‘અપિહિતદ્વારે પન કસ્મા બહિ સયિતેન આપત્તી’’તિ? પમુખસ્સ ગબ્ભેન સદ્ધિં સબ્બચ્છન્નત્તા. ‘‘કિં પન ગબ્ભે પિહિતે છદનં વિદ્ધસ્તં હોતી’’તિ? ન વિદ્ધસ્તં, ગબ્ભેન સદ્ધિં પમુખસ્સ સબ્બપરિચ્છન્નતા ન હોતિ. ‘‘કિં પરિક્ખેપો વિદ્ધસ્તો’’તિ? અદ્ધા વક્ખતિ ‘‘ન વિદ્ધસ્તો, કવાટેન ઉપચારો પરિચ્છન્નો’’તિ. એવં દૂરમ્પિ ગન્ત્વા પુન એકૂપચારનાનૂપચારતંયેવ પચ્ચાગમિસ્સતિ.

અપિચ યદિ બ્યઞ્જનમત્તેયેવ અત્થો સુવિઞ્ઞેય્યો સિયા, સબ્બચ્છન્નાતિ વચનતો પઞ્ચન્નં અઞ્ઞતરેન છદનેન છન્ના એવ સેય્યા સિયા, ન અઞ્ઞેન. એવઞ્ચ સતિ પદરચ્છન્નાદીસુ અનાપત્તિ સિયા. તતો યદત્થં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, સ્વેવ અત્થો પરિહાયેય્ય. પરિહાયતુ વા મા વા, કથં અવુત્તં ગહેતબ્બન્તિ; કો વા વદતિ ‘‘અવુત્તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ? વુત્તઞ્હેતં અનિયતેસુ – ‘‘પટિચ્છન્નં નામ આસનં કુટ્ટેન વા કવાટેન વા કિલઞ્જેન વા સાણિપાકારેન વા રુક્ખેન વા થમ્ભેન વા કોટ્ઠલિકાય વા યેન કેનચિ પટિચ્છન્નં હોતી’’તિ. તસ્મા યથા તત્થ યેન કેનચિ પટિચ્છન્નં પટિચ્છન્નમેવ, એવમિધાપિ ગહેતબ્બં. તસ્મા સેનાસનં ખુદ્દકં વા હોતુ મહન્તં વા અઞ્ઞેન સદ્ધિં સમ્બદ્ધં વા અસમ્બદ્ધં વા દીઘં વા વટ્ટં વા ચતુરસ્સં વા એકભૂમકં વા, અનેકભૂમકં વા, યં યં એકૂપચારં સબ્બત્થ યેન કેનચિ પટિચ્છાદનેન સબ્બચ્છન્ને સબ્બપરિચ્છન્ને યેભુય્યેન વા છન્ને યેભુય્યેન વા પરિચ્છન્ને સહસેય્યાપત્તિ હોતીતિ.

૫૩. ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એત્થ સબ્બચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્નેતિ એવમાદીસુપિ મહાપચ્ચરિયં દુક્કટમેવાતિ વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘સબ્બચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનછન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિચ્છન્ને યેભુય્યેનછન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિછન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયેન સદ્ધિં સત્ત પાચિત્તિયાની’’તિ વુત્તં. ‘‘સબ્બચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનછન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, સબ્બપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, પાળિયં દુક્કટેન સહ પઞ્ચ દુક્કટાની’’તિ વુત્તં.

‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તિ, ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને અનાપત્તિ, ચૂળકચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને અનાપત્તિ, સબ્બચ્છન્ને સબ્બઅપરિચ્છન્નેતિ ચ એત્થ સેનમ્બમણ્ડપવણ્ણં હોતી’’તિ વુત્તં. ઇમિનાપેતં વેદિતબ્બં – ‘‘યથા જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખય ન ગચ્છતી’’તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ.

એળકલોમસમુટ્ઠાનં – કાયતો ચ કાયચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદે – આવસથાગારન્તિ આગન્તુકાનં વસનાગારં. પઞ્ઞત્તં હોતીતિ પુઞ્ઞકામતાય કત્વા ઠપિતં હોતિ. યેન સા ઇત્થી તેનુપસઙ્કમીતિ અસુકસ્મિં નામ ઠાને આવસથાગારં પઞ્ઞત્તં અત્થીતિ મનુસ્સાનં સુત્વા ઉપસઙ્કમિ. ગન્ધગન્ધિનીતિ અગરુકુઙ્કુમાદીનં ગન્ધાનં ગન્ધો ગન્ધગન્ધો, સો અસ્સા અત્થીતિ ગન્ધગન્ધિની. સાટકં નિક્ખિપિત્વાતિ અપ્પેવ નામસ્સ ઇમમ્પિ વિપ્પકારં પસ્સન્તસ્સ રાગો ઉપ્પજ્જેય્યાતિ ચિન્તેત્વા એવમકાસિ. ઓક્ખિપિત્વાતિ અધો ખિપિત્વા. અચ્ચયોતિ અપરાધો. મં અચ્ચગમાતિ મં અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પવત્તો. સેસં પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અયમેવ હિ વિસેસો – પઠમસિક્ખાપદે ચતુત્થદિવસે આપત્તિ ઇધ પઠમદિવસેપિ. યક્ખીપેતીહિ દિસ્સમાનકરૂપાહિ તિરચ્છાનગતિત્થિયા ચ મેથુનધમ્મવત્થુભૂતાય એવ દુક્કટં. સેસાહિ અનાપત્તિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમસદિસાનેવાતિ.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદં છટ્ઠં.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૦. સત્તમસિક્ખાપદે – ઘરણીતિ ઘરસામિની. નિવેસનદ્વારેતિ નિવેસનસ્સ મહાદ્વારે. ઘરસુણ્હાતિ તસ્મિં ઘરે સુણ્હા. આવસથદ્વારેતિ ઓવરકદ્વારે. વિસ્સટ્ઠેનાતિ સુનિગ્ગતેન સદ્દેન. વિવટેનાતિ સુટ્ઠુ પકાસેન અસંવુતેન. ધમ્મો દેસેતબ્બોતિ અયં સરણસીલાદિભેદો ધમ્મો કથેતબ્બો. અઞ્ઞાતુન્તિ આજાનિતું. વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેનાતિ વિઞ્ઞુના પુરિસેન, પુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વાપિ ઠિતેન ન યક્ખેન ન પેતેન ન તિરચ્છાનગતેન.

૬૬. અનાપત્તિ વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેનાતિ વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેન સદ્ધિં ઠિતાય બહુમ્પિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ અનાપત્તિ. છપ્પઞ્ચવાચાહીતિ છહિ પઞ્ચહિ વાચાહિ યો દેસેતિ, તસ્સપિ અનાપત્તિ. તત્થ એકો ગાથાપાદો એકવાચાતિ એવં સબ્બત્થ વાચાપમાણં વેદિતબ્બં. સચે અટ્ઠકથં ધમ્મપદં જાતકાદિવત્થું વા કથેતુકામો હોતિ, છપ્પઞ્ચપદમત્તમેવ કથેતું વટ્ટતિ. પાળિયા સદ્ધિં કથેન્તેન એકપદં પાળિતો પઞ્ચ અટ્ઠકથાતોતિ એવં છ પદાનિ અનતિક્કામેત્વાવ કથેતબ્બો. પદસોધમ્મે વુત્તપ્પભેદો હિ ઇધાપિ સબ્બો ધમ્મોયેવ. તસ્મિં દેસેતીતિ તસ્મિં ખણે દેસેતિ. સમ્પદાનત્થે વા એતં ભુમ્મવચનં. તસ્સા દેસેતીતિ અત્થો. અઞ્ઞિસ્સા માતુગામસ્સાતિ એકિસ્સા દેસેત્વા પુન આગતાગતાય અઞ્ઞિસ્સાપિ દેસેતીતિ એવં એકાસને નિસિન્નો માતુગામસતસહસ્સન્નમ્પિ દેસેતીતિ અત્થો. મહાપચ્ચરિયટ્ઠકથાયં વુત્તં સમં નિસિન્નાનં માતુગામાનં ‘‘તુમ્હાકં એકેકિસ્સા એકેકં ગાથં દેસેસ્સામિ, તં સુણાથાતિ દેસેતિ, અનાપત્તિ. પઠમં એકેકિસ્સા એકેકં ગાથં કથેસ્સામીતિ આભોગં કત્વા જાનાપેત્વા કથેતું વટ્ટતિ, ન પચ્છાતિ. પઞ્હં પુચ્છતિ પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતીતિ માતુગામો ‘‘દીઘનિકાયો નામ ભન્તે કિમત્થં દીપેતી’’તિ પુચ્છતિ. એવં પઞ્હં પુટ્ઠો ભિક્ખુ સબ્બં ચેપિ દીઘનિકાયં કથેતિ, અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ.

પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં – વાચતો ચ વાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયાકિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદં સત્તમં.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૭. અટ્ઠમસિક્ખાપદે – વત્થુકથાય તાવ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં ચતુત્થપારાજિકવણ્ણનાયં વુત્તનયમેવ. અયમેવ હિ વિસેસો – તત્થ અભૂતં આરોચેસું, ઇધ ભૂતં. ભૂતમ્પિ પુથુજ્જના આરોચેસું, ન અરિયા. અરિયાનઞ્હિ પયુત્તવાચા નામ નત્થિ, અત્તનો ગુણે આરોચયમાને પન અઞ્ઞે ન પટિસેધેસું, તથાઉપ્પન્ને ચ પચ્ચયે સાદિયિંસુ, તથાઉપ્પન્નભાવં અજાનન્તા.

‘‘અથ ખો તે ભિક્ખૂ ભગવતો એતમત્થં આરોચેસુ’’ન્તિઆદિમ્હિ પન યે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસિંસુ, તે આરોચેસુન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘કચ્ચિ પન વો ભિક્ખવે ભૂત’’ન્તિ પુચ્છિતે પન સબ્બેપિ ‘‘ભૂતં ભગવા’’તિ પટિજાનિંસુ. અરિયાનમ્પિ હિ અબ્ભન્તરે ભૂતો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મોતિ. અથ ભગવા અરિયમિસ્સકત્તા ‘‘મોઘપુરિસા’’તિ અવત્વા ‘‘કથઞ્હિ નામ તુમ્હે ભિક્ખવે’’તિ વત્વા ‘‘ઉદરસ્સ કારણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા અરિયા અઞ્ઞેસં સુત્વા ‘‘અય્યો કિર, ભન્તે, સોતાપન્નો’’તિઆદિના નયેન પસન્નેહિ મનુસ્સેહિ પુચ્છિયમાના અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદે અનાદીનવદસ્સિનો સુદ્ધચિત્તતાય અત્તનો ચ પરેસઞ્ચ વિસેસાધિગમં પટિજાનિંસુ. એવં પટિજાનન્તેહિ ચ તેહિ યં અઞ્ઞે ઉદરસ્સ કારણા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસિત્વા પિણ્ડપાતં ઉપ્પાદેસું, તં સુદ્ધચિત્તતાય સાદિયન્તેહિપિ ઉદરસ્સ કારણા ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણો ભાસિતો વિય હોતિ. તસ્મા સબ્બસઙ્ગાહિકેનેવ નયેન ‘‘કથઞ્હિ નામ તુમ્હે, ભિક્ખવે, ઉદરસ્સ કારણા ગિહીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ વણ્ણં ભાસિસ્સથા’’તિ આહ. સેસં ચતુત્થપારાજિકવત્થુસદિસમેવ. સિક્ખાપદવિભઙ્ગેપિ કેવલં તત્થ પારાજિકઞ્ચેવ થુલ્લચ્ચયઞ્ચ ઇધ ભૂતત્તા પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચ અયં વિસેસો. સેસં વુત્તનયમેવ.

૭૭. ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સ ભૂતં આરોચેતી’’તિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મમેવ સન્ધાય વુત્તં. પરિનિબ્બાનકાલે હિ અન્તરા વા અતિકડ્ઢિયમાનેન ઉપસમ્પન્નસ્સ ભૂતં આરોચેતું વટ્ટતિ. સુતપરિયત્તિસીલગુણં પન અનુપસમ્પન્નસ્સાપિ આરોચેતું વટ્ટતિ. આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ. ‘‘ઉમ્મત્તકસ્સા’’તિ ઇદં પન ઇધ ન વુત્તં. કસ્મા? દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં ઉમ્માદસ્સ વા ચિત્તક્ખેપસ્સ વા અભાવાતિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ હિ વિચારિતં ‘‘ઝાનલાભી પન પરિહીને ઝાને ઉમ્મત્તકો ભવેય્ય, તસ્સપિ ભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ ન વત્તબ્બા, ભૂતસ્સેવ અભાવતો’’તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

ભૂતારોચનં નામેતં પુબ્બે અવુત્તેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતિ – કાયતો વાચતો કાયવાચતો ચાતિ. કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિ દ્વિચિત્તં, સુખમજ્ઝત્તવેદનાહિ દ્વિવેદનન્તિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮. નવમસિક્ખાપદે – દુટ્ઠુલ્લા નામ આપત્તિ ચત્તારિ ચ પારાજિકાનિ તેરસ ચ સઙ્ઘાદિસેસાતિ ઇમિસ્સા પાળિયા ‘‘પારાજિકાનિ દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, સઙ્ઘાદિસેસં પન ઇધ અધિપ્પેત’’ન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. તત્રાયં વિચારણા – સચે પારાજિકં આરોચેન્તસ્સ પાચિત્તિયં ન ભવેય્ય, યથા સમાનેપિ ભિક્ખુ-ભિક્ખુનીનં ઉપસમ્પન્નસદ્દે યત્થ ભિક્ખુની અનધિપ્પેતા હોતિ, તત્થ ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નોતિ વુચ્ચતિ; એવમિધ સમાનેપિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં દુટ્ઠુલ્લસદ્દે યદિ પારાજિકં અનધિપ્પેતં, ‘‘દુટ્ઠુલ્લા નામ આપત્તિ તેરસ સઙ્ઘાદિસેસા’’તિ એતદેવ વત્તબ્બં સિયા. તત્થ ભવેય્ય ‘‘યો પારાજિકં આપન્નો, સો ભિક્ખુભાવતો ચુતો, તસ્મા તસ્સ આપત્તિં આરોચેન્તો દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ. એવં સતિ અક્કોસન્તોપિ દુક્કટં આપજ્જેય્ય, પાચિત્તિયમેવ ચ આપજ્જતિ. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે અસુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો ઓકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદતિ, આપત્તિ ઓમસવાદસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯). એવં પાળિયા વિચારિયમાનાય પારાજિકં આરોચેન્તસ્સાપિ પાચિત્તિયમેવ દિસ્સતિ. કિઞ્ચાપિ દિસ્સતિ, અથ ખો સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાચરિયાવ એત્થ પમાણં, ન અઞ્ઞા વિચારણા. પુબ્બેપિ ચ આવોચુમ્હ – ‘‘બુદ્ધેન ધમ્મો વિનયો ચ વુત્તો, યો તસ્સ પુત્તેહિ તથેવ ઞાતો’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા). અટ્ઠકથાચરિયા હિ બુદ્ધસ્સ અધિપ્પાયં જાનન્તિ.

ઇમિનાપિ ચેતં પરિયાયેન વેદિતબ્બં. અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ હિ વુત્તં. ભિક્ખુસમ્મુતિયા ચ આરોચનં આયતિં સંવરત્થાય પુન તથારૂપં આપત્તિં અનાપજ્જનત્થાય ભગવતા અનુઞ્ઞાતં, ન તસ્સ ભિક્ખુનો અવણ્ણમત્તપ્પકાસનત્થાય, સાસને ચસ્સ પતિટ્ઠાનિસેધનત્થાય, ન ચ પારાજિકં આપન્નસ્સ પુન તથારૂપાય આપત્તિયા અનાપજ્જનેન ભિક્ખુભાવો નામ અત્થિ. તસ્મા ‘‘પારાજિકાનિ દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, સઙ્ઘાદિસેસં પન ઇધાધિપ્પેત’’ન્તિ યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, તં સુવુત્તમેવ.

૮૦. અત્થિ ભિક્ખુસમ્મુતિ આપત્તિપરિયન્તાતિઆદીસુ પન યા અયં ભિક્ખુસમ્મુતિ વુત્તા, સા ન કત્થચિ આગતા, ઇધ વુત્તત્તાયેવ પન અભિણ્હાપત્તિકં ભિક્ખું દિસ્વા એવમેસ પરેસુ હિરોત્તપ્પેનાપિ આયતિં સંવરં આપજ્જિસ્સતીતિ તસ્સ ભિક્ખુનો હિતેસિતાય તિક્ખત્તું અપલોકેત્વા સઙ્ઘેન કાતબ્બાતિ વેદિતબ્બાતિ.

૮૨. અદુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં આરોચેતિ આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ પઞ્ચપિ આપત્તિક્ખન્ધે આરોચેન્તસ્સ દુક્કટં. મહાપચ્ચરિયં પન પારાજિકં આરોચેન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ વુત્તં. અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં વા અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચારન્તિ એત્થ આદિતો પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ દુટ્ઠુલ્લો નામ અજ્ઝાચારો, સેસાનિ અદુટ્ઠુલ્લો. સુક્કવિસ્સટ્ઠિકાયસંસગ્ગદુટ્ઠુલ્લઅત્તકામા પનસ્સ અજ્ઝાચારો નામાતિ વુત્તં.

૮૩. વત્થું આરોચેતીતિ ‘‘અયં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપન્નો, દુટ્ઠુલ્લં આપન્નો, અત્તકામં આપન્નો’’ કાયસંસગ્ગં આપન્નોતિ એવં વદન્તસ્સ અનાપત્તિ. આપત્તિં આરોચેતીતિ એત્થ ‘‘અયં પારાજિકં આપન્નો, સઙ્ઘાદિસેસં થુલ્લચ્ચયં પાચિત્તિયં પાટિદેસનીયં દુક્કટં દુબ્ભાસિતં આપન્નો’’તિ વદતિ અનાપત્તિ. ‘‘અયં અસુચિં મોચેત્વા સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો’’તિઆદિના પન નયેન વત્થુના સદ્ધિં આપત્તિં ઘટેત્વા આરોચેન્તસ્સેવ આપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, દુક્ખવેદનન્તિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદં નવમં.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬. દસમસિક્ખાપદે – જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવીતિ ઇમેહિ પદેહિ જાતપથવિઞ્ચ અજાતપથવિઞ્ચ દસ્સેતિ. અપ્પપાસાણાદીસુ અપ્પા પાસાણા એત્થાતિ અપ્પપાસાણાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ મુટ્ઠિપ્પમાણતો ઉપરિ પાસાણાતિ વેદિતબ્બા, મુટ્ઠિપ્પમાણા સક્ખરા. કથલાતિ કપાલખણ્ડાનિ. મરુમ્બાતિ કટસક્ખરા. વાલિકાતિ વાલુકાયેવ. યેભુય્યેન પંસુકાતિ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા પંસુ, એકો પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરો. અદડ્ઢાપીતિ ઉદ્ધનપત્તપચનકુમ્ભકારાવાપાદિવસેન તથા તથા અદડ્ઢા. સા પન વિસું નત્થિ, સુદ્ધપંસુઆદીસુ અઞ્ઞતરાવ વેદિતબ્બા. યેભુય્યેનસક્ખરાતિ બહુતરા સક્ખરા. હત્થિકુચ્છિયં કિર એકપચ્છિપૂરં આહરાપેત્વા દોણિયં ધોવિત્વા પથવિયા યેભુય્યેન સક્ખરભાવં ઞત્વા સયં ભિક્ખૂ પોક્ખરણિં ખણિંસુ. યાનિ પન મજ્ઝે ‘‘અપ્પપંસુ અપ્પમત્તિકા’’તિ દ્વે પદાનિ, તાનિ યેભુય્યેનપાસાણાદિપઞ્ચકમેવ પવિસન્તિ તેસંયેવ હિ દ્વિન્નં પભેદદસ્સનમેતં. સયં ખણતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એત્થ પહારે પહારે પાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. સકિં આણત્તો બહુકમ્પિ ખણતીતિ સચેપિ સકલદિવસં ખણતિ, આણાપકસ્સ એકંયેવ પાચિત્તિયં. સચે પન કુસિતો હોતિ, પુનપ્પુનં આણાપેતબ્બો. તં આણાપેત્વા ખણાપેન્તસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયં. અયં તાવ પાળિવણ્ણના.

અયં પન પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો – ‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. ખતાયેવ હિ પોક્ખરણી નામ હોતિ, તસ્મા અયં કપ્પિયવોહારો. એસ નયો ‘‘વાપિં તળાકં આવાટં ખણા’’તિઆદીસુપિ. ‘‘ઇમં ઓકાસં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વત્તું પન ન વટ્ટતિ. ‘‘કન્દં ખણ, મૂલં ખણા’’તિ અનિયામેત્વા વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે કન્દં વા મૂલં વા ખણા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ. પોક્ખરણિં સોધેન્તેહિ યો કુટેહિ ઉસ્સિઞ્ચિતું સક્કા હોતિ તનુકકદ્દમો, તં અપનેતું વટ્ટતિ, બહલં ન વટ્ટતિ. આતપેન સુક્ખકદ્દમો ફલતિ, તત્ર યો હેટ્ઠા પથવિયા અસમ્બદ્ધો, તમેવ અપનેતું વટ્ટતિ. ઉદકેન ગતટ્ઠાને ઉદકપપ્પટકો નામ હોતિ, વાતપ્પહારેન ચલતિ, તં અપનેતું વટ્ટતિ.

પોક્ખરણીઆદીનં તટં ભિજ્જિત્વા ઉદકસામન્તા પતતિ, સચે ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠં, છિન્દિતું વા ભિન્દિતું વા વટ્ટતિ, ચાતુમાસતો ઉદ્ધં ન વટ્ટતિ. સચે પન ઉદકેયેવ પતતિ, દેવે અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠેપિ ઉદકેયેવ ઉદકસ્સ પતિતત્તા વટ્ટતિ. પાસાણપિટ્ઠિયં સોણ્ડિં ખણન્તિ, સચે તત્થ પઠમમેવ સુખુમરજં પતતિ, તઞ્ચે દેવેન ઓવટ્ઠં હોતિ, ચાતુમાસચ્ચયેન અકપ્પિયપથવીસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ઉદકે પરિયાદિણ્ણે સોણ્ડિં સોધેન્તેહિ તં વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. સચે પઠમમેવ ઉદકેન પૂરતિ, પચ્છા રજં પતતિ, તં વિકોપેતું વટ્ટતિ. તત્થ હિ દેવે વસ્સન્તેપિ ઉદકેયેવ ઉદકં પતતીતિ. પિટ્ઠિપાસાણે સુખુમરજં હોતિ, દેવે ફુસાયન્તે અલ્લીયતિ, તમ્પિ ચાતુમાસચ્ચયેન વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. સચે પન અકતપબ્ભારે વમ્મિકો ઉટ્ઠિતો હોતિ, યથાસુખં વિકોપેતું વટ્ટતિ. સચે અબ્ભોકાસે ઉટ્ઠહતિ, ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠોયેવ વટ્ટતિ. રુક્ખાદીસુ આરુળ્હઉપચિકામત્તિકાયપિ એસેવ નયો. ગણ્ડુપ્પાદગૂથમૂસિકુક્કરગોકણ્ટકાદીસુપિ એસેવ નયો.

ગોકણ્ટકો નામ ગાવીનં ખુરચ્છિન્નકદ્દમો વુચ્ચતિ. સચે પન હેટ્ઠિમતલેન ભૂમિસમ્બન્ધો હોતિ, એકદિવસમ્પિ ન વટ્ટતિ. કસિતટ્ઠાનેપિ નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડં ગણ્હન્તસ્સ એસેવ નયો. પુરાણસેનાસનં હોતિ અચ્છદનં વા વિનટ્ઠચ્છદનં વા, અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠં જાતપથવીસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તતો અવસેસં છદનિટ્ઠકં વા ગોપાનસીઆદિકં ઉપકરણં વા ‘‘ઇટ્ઠકં ગણ્હામિ ગોપનસિં ભિત્તિપાદં પદરત્થરણં પાસાણત્થમ્ભં ગણ્હામી’’તિ સઞ્ઞાય ગણ્હિતું વટ્ટતિ. તેન સદ્ધિં મત્તિકા પતતિ, અનાપત્તિ. ભિત્તિમત્તિકં ગણ્હન્તસ્સ પન આપત્તિ. સચે યા યા અતિન્તા તં તં ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ.

અન્તોગેહે મત્તિકાપુઞ્જો હોતિ, તસ્મિં એકદિવસં ઓવટ્ઠે ગેહં છાદેન્તિ, સચે સબ્બો તિન્તો ચાતુમાસચ્ચયેન જાતપથવીયેવ. અથસ્સ ઉપરિભાગોયેવ તિન્તો, અન્તો અતિન્તો, યત્તકં તિન્તં તં કપ્પિયકારકેહિ કપ્પિયવોહારેન અપનામેત્વા સેસં યથાસુખં વળઞ્જેતું વટ્ટતિ. ઉદકેન તેમેત્વા એકાબદ્ધાયેવ હિ જાતપથવી હોતિ, ન ઇતરાતિ.

અબ્ભોકાસે મત્તિકાપાકારો હોતિ, અતિરેકચાતુમાસં ચે ઓવટ્ઠો જાતપથવીસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તત્થ લગ્ગપંસું પન અલ્લહત્થેન છુપિત્વા ગહેતું વટ્ટતિ. સચે ઇટ્ઠકપાકારો હોતિ, યેભુય્યેનકથલટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, યથાસુખં વિકોપેતું વટ્ટતિ. અબ્ભોકાસે ઠિતમણ્ડપત્થમ્ભં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચાલેત્વા પથવિં વિકોપેન્તેન ગહેતું ન વટ્ટતિ, ઉજુકમેવ ઉદ્ધરિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞમ્પિ સુક્ખરુક્ખં વા સુક્ખખાણુકં વા ગણ્હન્તસ્સ એસેવ નયો. નવકમ્મત્થં પાસાણં વા રુક્ખં વા દણ્ડકેહિ ઉચ્ચાલેત્વા પવટ્ટેન્તા ગચ્છન્તિ, તત્થ પથવી ભિજ્જતિ, સચે સુદ્ધચિત્તા પવટ્ટેન્તિ, અનાપત્તિ. અથ પન તેન અપદેસેન પથવિં ભિન્દિતુકામાયેવ હોન્તિ, આપત્તિ. સાખાદીનિ કડ્ઢન્તાનમ્પિ પથવિયં દારૂનિ ફાલેન્તાનમ્પિ એસેવ નયો.

પથવિયં અટ્ઠિસૂચિકણ્ટકાદીસુપિ યંકિઞ્ચિ આકોટેતું વા પવેસેતું વા ન વટ્ટતિ. પસ્સાવધારાય વેગેન પથવિં ભિન્દિસ્સામીતિ એવં પસ્સાવમ્પિ કાતું ન વટ્ટતિ, કરોન્તસ્સ ભિજ્જતિ, આપત્તિ. વિસમભૂમિં સમં કરિસ્સામીતિ સમ્મુઞ્જનિયા ઘંસિતુમ્પિ ન વટ્ટતિ, વત્તસીસેનેવ હિ સમ્મજ્જિતબ્બં. કેચિ કત્તરયટ્ઠિયા ભૂમિં કોટ્ટેન્તિ, પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વિલિખન્તિ, ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામા’’તિ પુનપ્પુનં ભૂમિં ભિન્દન્તા ચઙ્કમન્તિ, સબ્બં ન વટ્ટતિ. વીરિયસમ્પગ્ગહત્થં પન સમણધમ્મં કરોન્તેન સુદ્ધચિત્તેન ચઙ્કમિતું વટ્ટતિ, ‘‘હત્થં ધોવિસ્સામા’’તિ પથવિયં ઘંસન્તિ, ન વટ્ટતિ. અઘંસન્તેન પન અલ્લહત્થં પથવિયં ઠપેત્વા રજં ગહેતું વટ્ટતિ. કેચિ કણ્ડુકચ્છુઆદીહિ આબાધિકા છિન્નતટાદીસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઘંસન્તિ ન વટ્ટતિ.

૮૭. ખણતિ વા ખણાપેતિ વાતિ અન્તમસો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનપિ સમ્મજ્જનીસલાકાયપિ સયં વા ખણતિ, અઞ્ઞેન વા ખણાપેતિ. ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો ઉદકમ્પિ છડ્ડેન્તો સયં વા ભિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા ભિન્દાપેતિ. દહતિ વા દહાપેતિ વાતિ અન્તમસો પત્તમ્પિ પચન્તો સયં વા દહતિ, અઞ્ઞેન વા દહાપેતિ. યત્તકેસુ ઠાનેસુ અગ્ગિં દેતિ વા દાપેતિ વા તત્તકાનિ પાચિત્તિયાનિ. પત્તં પચન્તેનપિ હિ પુબ્બે પક્કટ્ઠાનેયેવ હિ પચિતબ્બો. અદડ્ઢાય પથવિયા અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતિ. પત્તપચનકપાલસ્સ પન ઉપરિ અગ્ગિં ઠપેતું વટ્ટતિ. દારૂનં ઉપરિ ઠપેતિ, સો અગ્ગિ તાનિ દહન્તો ગન્ત્વા પથવિં દહતિ, ન વટ્ટતિ. ઇટ્ઠકકપાલાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાપિ હિ ઇટ્ઠકાદીનંયેવ ઉપરિ ઠપેતું વટ્ટતિ. કસ્મા? તેસં અનુપાદાનત્તા. ન હિ તાનિ અગ્ગિસ્સ ઉપાદાનસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. સુક્ખખાણુસુક્ખરુક્ખાદીસુપિ અગ્ગિં દાતું ન વટ્ટતિ. સચે પન પથવિં અપ્પત્તમેવ નિબ્બાપેત્વા ગમિસ્સામીતિ દેતિ, વટ્ટતિ. પચ્છા નિબ્બાપેતું ન સક્કોતિ, અવિસયત્તા અનાપત્તિ. તિણુક્કં ગહેત્વા ગચ્છન્તો હત્થે ડય્હમાને ભૂમિયં પાતેતિ, અનાપત્તિ. પતિતટ્ઠાનેયેવ ઉપાદાનં દત્વા અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. દડ્ઢપથવિયા ચ યત્તકં ઠાનં ઉસુમાય અનુગતં, સબ્બં વિકોપેતું વટ્ટતીતિ તત્થેવ વુત્તં. યો પન અજાનનકો ભિક્ખુ અરણીસહિતેન અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા હત્થેન ઉક્ખિપિત્વા ‘‘કિં કરોમી’’તિ વદતિ, ‘‘જાલેહી’’તિ વત્તબ્બો, ‘‘હત્થો ડય્હતી’’તિ વદતિ, ‘‘યથા ન ડય્હતિ તથા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘ભૂમિયં પાતેહી’’તિ પન ન વત્તબ્બો. સચે હત્થે ડય્હમાને પાતેતિ ‘‘પથવિં દહિસ્સામી’’તિ અપાતિતત્તા અનાપત્તિ. પતિતટ્ઠાને પન અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં.

૮૮. અનાપત્તિ ઇમં જાનાતિઆદીસુ ‘‘ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં જાન, મહામત્તિકં જાન, થુસમત્તિકં જાન, મહામત્તિકં દેહિ, થુસમત્તિકં દેહિ, મત્તિકં આહર, પંસું આહર, મત્તિકાય અત્થો, પંસુના અત્થો, ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં મત્તિકં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં પંસું કપ્પિયં કરોહી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ કત્તરદણ્ડેન વા આહચ્ચ આહચ્ચ ગચ્છન્તસ્સ પથવી ભિજ્જતિ, સા ‘‘તેન ભિન્દિસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અભિન્નત્તા અસઞ્ચિચ્ચ ભિન્ના નામ હોતિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ ભિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ. અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા કત્તરયટ્ઠિયા વા પથવિં વિલિખન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા વિલિખન્તસ્સ વા ભિન્દન્તસ્સ વા અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ અન્તોગેહે ઓવટ્ઠં છન્નં પથવિં ‘‘અકપ્પિયપથવી’’તિ ન જાનાતિ, ‘‘કપ્પિયપથવી’’તિ સઞ્ઞાય વિકોપેતિ, ‘‘ખણામિ ભિન્દામિ દહામી’’તિ વા ન જાનાતિ, કેવલં સઙ્ગોપનત્થાય ખણિત્તાદીનિ વા ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ, એવં અજાનન્તસ્સ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદં દસમં.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.