૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૬. દસમસિક્ખાપદે – જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવીતિ ઇમેહિ પદેહિ જાતપથવિઞ્ચ અજાતપથવિઞ્ચ દસ્સેતિ. અપ્પપાસાણાદીસુ અપ્પા પાસાણા એત્થાતિ અપ્પપાસાણાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. તત્થ મુટ્ઠિપ્પમાણતો ઉપરિ પાસાણાતિ વેદિતબ્બા, મુટ્ઠિપ્પમાણા સક્ખરા. કથલાતિ કપાલખણ્ડાનિ. મરુમ્બાતિ કટસક્ખરા. વાલિકાતિ વાલુકાયેવ. યેભુય્યેન પંસુકાતિ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા પંસુ, એકો પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરો. અદડ્ઢાપીતિ ઉદ્ધનપત્તપચનકુમ્ભકારાવાપાદિવસેન તથા તથા અદડ્ઢા. સા પન વિસું નત્થિ, સુદ્ધપંસુઆદીસુ અઞ્ઞતરાવ વેદિતબ્બા. યેભુય્યેનસક્ખરાતિ બહુતરા સક્ખરા. હત્થિકુચ્છિયં કિર એકપચ્છિપૂરં આહરાપેત્વા દોણિયં ધોવિત્વા પથવિયા યેભુય્યેન સક્ખરભાવં ઞત્વા સયં ભિક્ખૂ પોક્ખરણિં ખણિંસુ. યાનિ પન મજ્ઝે ‘‘અપ્પપંસુ અપ્પમત્તિકા’’તિ દ્વે પદાનિ, તાનિ યેભુય્યેનપાસાણાદિપઞ્ચકમેવ પવિસન્તિ તેસંયેવ હિ દ્વિન્નં પભેદદસ્સનમેતં. સયં ખણતિ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ એત્થ પહારે પહારે પાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. સકિં આણત્તો બહુકમ્પિ ખણતીતિ સચેપિ સકલદિવસં ખણતિ, આણાપકસ્સ એકંયેવ પાચિત્તિયં. સચે પન કુસિતો હોતિ, પુનપ્પુનં આણાપેતબ્બો. તં આણાપેત્વા ખણાપેન્તસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયં. અયં તાવ પાળિવણ્ણના.

અયં પન પાળિમુત્તકવિનિચ્છયો – ‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વદતિ, વટ્ટતિ. ખતાયેવ હિ પોક્ખરણી નામ હોતિ, તસ્મા અયં કપ્પિયવોહારો. એસ નયો ‘‘વાપિં તળાકં આવાટં ખણા’’તિઆદીસુપિ. ‘‘ઇમં ઓકાસં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વત્તું પન ન વટ્ટતિ. ‘‘કન્દં ખણ, મૂલં ખણા’’તિ અનિયામેત્વા વત્તું વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણ, ઇમસ્મિં ઓકાસે કન્દં વા મૂલં વા ખણા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ. પોક્ખરણિં સોધેન્તેહિ યો કુટેહિ ઉસ્સિઞ્ચિતું સક્કા હોતિ તનુકકદ્દમો, તં અપનેતું વટ્ટતિ, બહલં ન વટ્ટતિ. આતપેન સુક્ખકદ્દમો ફલતિ, તત્ર યો હેટ્ઠા પથવિયા અસમ્બદ્ધો, તમેવ અપનેતું વટ્ટતિ. ઉદકેન ગતટ્ઠાને ઉદકપપ્પટકો નામ હોતિ, વાતપ્પહારેન ચલતિ, તં અપનેતું વટ્ટતિ.

પોક્ખરણીઆદીનં તટં ભિજ્જિત્વા ઉદકસામન્તા પતતિ, સચે ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠં, છિન્દિતું વા ભિન્દિતું વા વટ્ટતિ, ચાતુમાસતો ઉદ્ધં ન વટ્ટતિ. સચે પન ઉદકેયેવ પતતિ, દેવે અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠેપિ ઉદકેયેવ ઉદકસ્સ પતિતત્તા વટ્ટતિ. પાસાણપિટ્ઠિયં સોણ્ડિં ખણન્તિ, સચે તત્થ પઠમમેવ સુખુમરજં પતતિ, તઞ્ચે દેવેન ઓવટ્ઠં હોતિ, ચાતુમાસચ્ચયેન અકપ્પિયપથવીસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. ઉદકે પરિયાદિણ્ણે સોણ્ડિં સોધેન્તેહિ તં વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. સચે પઠમમેવ ઉદકેન પૂરતિ, પચ્છા રજં પતતિ, તં વિકોપેતું વટ્ટતિ. તત્થ હિ દેવે વસ્સન્તેપિ ઉદકેયેવ ઉદકં પતતીતિ. પિટ્ઠિપાસાણે સુખુમરજં હોતિ, દેવે ફુસાયન્તે અલ્લીયતિ, તમ્પિ ચાતુમાસચ્ચયેન વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. સચે પન અકતપબ્ભારે વમ્મિકો ઉટ્ઠિતો હોતિ, યથાસુખં વિકોપેતું વટ્ટતિ. સચે અબ્ભોકાસે ઉટ્ઠહતિ, ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠોયેવ વટ્ટતિ. રુક્ખાદીસુ આરુળ્હઉપચિકામત્તિકાયપિ એસેવ નયો. ગણ્ડુપ્પાદગૂથમૂસિકુક્કરગોકણ્ટકાદીસુપિ એસેવ નયો.

ગોકણ્ટકો નામ ગાવીનં ખુરચ્છિન્નકદ્દમો વુચ્ચતિ. સચે પન હેટ્ઠિમતલેન ભૂમિસમ્બન્ધો હોતિ, એકદિવસમ્પિ ન વટ્ટતિ. કસિતટ્ઠાનેપિ નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડં ગણ્હન્તસ્સ એસેવ નયો. પુરાણસેનાસનં હોતિ અચ્છદનં વા વિનટ્ઠચ્છદનં વા, અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠં જાતપથવીસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તતો અવસેસં છદનિટ્ઠકં વા ગોપાનસીઆદિકં ઉપકરણં વા ‘‘ઇટ્ઠકં ગણ્હામિ ગોપનસિં ભિત્તિપાદં પદરત્થરણં પાસાણત્થમ્ભં ગણ્હામી’’તિ સઞ્ઞાય ગણ્હિતું વટ્ટતિ. તેન સદ્ધિં મત્તિકા પતતિ, અનાપત્તિ. ભિત્તિમત્તિકં ગણ્હન્તસ્સ પન આપત્તિ. સચે યા યા અતિન્તા તં તં ગણ્હાતિ, અનાપત્તિ.

અન્તોગેહે મત્તિકાપુઞ્જો હોતિ, તસ્મિં એકદિવસં ઓવટ્ઠે ગેહં છાદેન્તિ, સચે સબ્બો તિન્તો ચાતુમાસચ્ચયેન જાતપથવીયેવ. અથસ્સ ઉપરિભાગોયેવ તિન્તો, અન્તો અતિન્તો, યત્તકં તિન્તં તં કપ્પિયકારકેહિ કપ્પિયવોહારેન અપનામેત્વા સેસં યથાસુખં વળઞ્જેતું વટ્ટતિ. ઉદકેન તેમેત્વા એકાબદ્ધાયેવ હિ જાતપથવી હોતિ, ન ઇતરાતિ.

અબ્ભોકાસે મત્તિકાપાકારો હોતિ, અતિરેકચાતુમાસં ચે ઓવટ્ઠો જાતપથવીસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તત્થ લગ્ગપંસું પન અલ્લહત્થેન છુપિત્વા ગહેતું વટ્ટતિ. સચે ઇટ્ઠકપાકારો હોતિ, યેભુય્યેનકથલટ્ઠાને તિટ્ઠતિ, યથાસુખં વિકોપેતું વટ્ટતિ. અબ્ભોકાસે ઠિતમણ્ડપત્થમ્ભં ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચાલેત્વા પથવિં વિકોપેન્તેન ગહેતું ન વટ્ટતિ, ઉજુકમેવ ઉદ્ધરિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞમ્પિ સુક્ખરુક્ખં વા સુક્ખખાણુકં વા ગણ્હન્તસ્સ એસેવ નયો. નવકમ્મત્થં પાસાણં વા રુક્ખં વા દણ્ડકેહિ ઉચ્ચાલેત્વા પવટ્ટેન્તા ગચ્છન્તિ, તત્થ પથવી ભિજ્જતિ, સચે સુદ્ધચિત્તા પવટ્ટેન્તિ, અનાપત્તિ. અથ પન તેન અપદેસેન પથવિં ભિન્દિતુકામાયેવ હોન્તિ, આપત્તિ. સાખાદીનિ કડ્ઢન્તાનમ્પિ પથવિયં દારૂનિ ફાલેન્તાનમ્પિ એસેવ નયો.

પથવિયં અટ્ઠિસૂચિકણ્ટકાદીસુપિ યંકિઞ્ચિ આકોટેતું વા પવેસેતું વા ન વટ્ટતિ. પસ્સાવધારાય વેગેન પથવિં ભિન્દિસ્સામીતિ એવં પસ્સાવમ્પિ કાતું ન વટ્ટતિ, કરોન્તસ્સ ભિજ્જતિ, આપત્તિ. વિસમભૂમિં સમં કરિસ્સામીતિ સમ્મુઞ્જનિયા ઘંસિતુમ્પિ ન વટ્ટતિ, વત્તસીસેનેવ હિ સમ્મજ્જિતબ્બં. કેચિ કત્તરયટ્ઠિયા ભૂમિં કોટ્ટેન્તિ, પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વિલિખન્તિ, ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામા’’તિ પુનપ્પુનં ભૂમિં ભિન્દન્તા ચઙ્કમન્તિ, સબ્બં ન વટ્ટતિ. વીરિયસમ્પગ્ગહત્થં પન સમણધમ્મં કરોન્તેન સુદ્ધચિત્તેન ચઙ્કમિતું વટ્ટતિ, ‘‘હત્થં ધોવિસ્સામા’’તિ પથવિયં ઘંસન્તિ, ન વટ્ટતિ. અઘંસન્તેન પન અલ્લહત્થં પથવિયં ઠપેત્વા રજં ગહેતું વટ્ટતિ. કેચિ કણ્ડુકચ્છુઆદીહિ આબાધિકા છિન્નતટાદીસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ ઘંસન્તિ ન વટ્ટતિ.

૮૭. ખણતિ વા ખણાપેતિ વાતિ અન્તમસો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનપિ સમ્મજ્જનીસલાકાયપિ સયં વા ખણતિ, અઞ્ઞેન વા ખણાપેતિ. ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વાતિ અન્તમસો ઉદકમ્પિ છડ્ડેન્તો સયં વા ભિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા ભિન્દાપેતિ. દહતિ વા દહાપેતિ વાતિ અન્તમસો પત્તમ્પિ પચન્તો સયં વા દહતિ, અઞ્ઞેન વા દહાપેતિ. યત્તકેસુ ઠાનેસુ અગ્ગિં દેતિ વા દાપેતિ વા તત્તકાનિ પાચિત્તિયાનિ. પત્તં પચન્તેનપિ હિ પુબ્બે પક્કટ્ઠાનેયેવ હિ પચિતબ્બો. અદડ્ઢાય પથવિયા અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતિ. પત્તપચનકપાલસ્સ પન ઉપરિ અગ્ગિં ઠપેતું વટ્ટતિ. દારૂનં ઉપરિ ઠપેતિ, સો અગ્ગિ તાનિ દહન્તો ગન્ત્વા પથવિં દહતિ, ન વટ્ટતિ. ઇટ્ઠકકપાલાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્રાપિ હિ ઇટ્ઠકાદીનંયેવ ઉપરિ ઠપેતું વટ્ટતિ. કસ્મા? તેસં અનુપાદાનત્તા. ન હિ તાનિ અગ્ગિસ્સ ઉપાદાનસઙ્ખ્યં ગચ્છન્તિ. સુક્ખખાણુસુક્ખરુક્ખાદીસુપિ અગ્ગિં દાતું ન વટ્ટતિ. સચે પન પથવિં અપ્પત્તમેવ નિબ્બાપેત્વા ગમિસ્સામીતિ દેતિ, વટ્ટતિ. પચ્છા નિબ્બાપેતું ન સક્કોતિ, અવિસયત્તા અનાપત્તિ. તિણુક્કં ગહેત્વા ગચ્છન્તો હત્થે ડય્હમાને ભૂમિયં પાતેતિ, અનાપત્તિ. પતિતટ્ઠાનેયેવ ઉપાદાનં દત્વા અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. દડ્ઢપથવિયા ચ યત્તકં ઠાનં ઉસુમાય અનુગતં, સબ્બં વિકોપેતું વટ્ટતીતિ તત્થેવ વુત્તં. યો પન અજાનનકો ભિક્ખુ અરણીસહિતેન અગ્ગિં નિબ્બત્તેત્વા હત્થેન ઉક્ખિપિત્વા ‘‘કિં કરોમી’’તિ વદતિ, ‘‘જાલેહી’’તિ વત્તબ્બો, ‘‘હત્થો ડય્હતી’’તિ વદતિ, ‘‘યથા ન ડય્હતિ તથા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. ‘‘ભૂમિયં પાતેહી’’તિ પન ન વત્તબ્બો. સચે હત્થે ડય્હમાને પાતેતિ ‘‘પથવિં દહિસ્સામી’’તિ અપાતિતત્તા અનાપત્તિ. પતિતટ્ઠાને પન અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં.

૮૮. અનાપત્તિ ઇમં જાનાતિઆદીસુ ‘‘ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં જાન, મહામત્તિકં જાન, થુસમત્તિકં જાન, મહામત્તિકં દેહિ, થુસમત્તિકં દેહિ, મત્તિકં આહર, પંસું આહર, મત્તિકાય અત્થો, પંસુના અત્થો, ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં મત્તિકં કપ્પિયં કરોહિ, ઇમં પંસું કપ્પિયં કરોહી’’તિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ પાસાણરુક્ખાદીનિ વા પવટ્ટેન્તસ્સ કત્તરદણ્ડેન વા આહચ્ચ આહચ્ચ ગચ્છન્તસ્સ પથવી ભિજ્જતિ, સા ‘‘તેન ભિન્દિસ્સામી’’તિ એવં સઞ્ચિચ્ચ અભિન્નત્તા અસઞ્ચિચ્ચ ભિન્ના નામ હોતિ. ઇતિ અસઞ્ચિચ્ચ ભિન્દન્તસ્સ અનાપત્તિ. અસતિયાતિ અઞ્ઞવિહિતો કેનચિ સદ્ધિં કિઞ્ચિ કથેન્તો પાદઙ્ગુટ્ઠકેન વા કત્તરયટ્ઠિયા વા પથવિં વિલિખન્તો તિટ્ઠતિ, એવં અસતિયા વિલિખન્તસ્સ વા ભિન્દન્તસ્સ વા અનાપત્તિ. અજાનન્તસ્સાતિ અન્તોગેહે ઓવટ્ઠં છન્નં પથવિં ‘‘અકપ્પિયપથવી’’તિ ન જાનાતિ, ‘‘કપ્પિયપથવી’’તિ સઞ્ઞાય વિકોપેતિ, ‘‘ખણામિ ભિન્દામિ દહામી’’તિ વા ન જાનાતિ, કેવલં સઙ્ગોપનત્થાય ખણિત્તાદીનિ વા ઠપેતિ, ડય્હમાનહત્થો વા અગ્ગિં પાતેતિ, એવં અજાનન્તસ્સ અનાપત્તિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદં દસમં.

સમત્તો વણ્ણનાક્કમેન મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.