૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

યેસં નવહિ વગ્ગેહિ, સઙ્ગહો સુપ્પતિટ્ઠિતો;

ખુદ્દકાનં અયં દાનિ, તેસં ભવતિ વણ્ણના.

૧. તત્થ મુસાવાદવગ્ગસ્સ તાવ પઠમસિક્ખાપદે હત્થકોતિ તસ્સ થેરસ્સ નામં. સક્યાનં પુત્તોતિ સક્યપુત્તો. બુદ્ધકાલે કિર સક્યકુલતો અસીતિ પુરિસસહસ્સાનિ પબ્બજિંસુ, તેસં સો અઞ્ઞતરોતિ. વાદક્ખિત્તોતિ ‘‘વાદં કરિસ્સામી’’તિ એવં પરિવિતક્કિતેન વાદેન પરવાદિસન્તિકં ખિત્તો પક્ખિત્તો પહિતો પેસિતોતિ અત્થો. વાદમ્હિ વા સકેન ચિત્તેન ખિત્તો. યત્ર યત્ર વાદો તત્ર તત્રેવ સન્દિસ્સતીતિપિ વાદક્ખિત્તો. અવજાનિત્વા અવજાનાતીતિ અત્તનો વાદે કઞ્ચિ દોસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો નિદ્દોસતં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘મમેવ અયં વાદો’’તિ પટિજાનાતિ. પટિજાનિત્વા અવજાનાતીતિ કિસ્મિઞ્ચિદેવ વચને આનિસંસં સલ્લક્ખેન્તો ‘‘અયં મમ વાદો’’તિ પટિજાનિત્વા પુન કથેન્તો કથેન્તો તત્થ દોસં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘નાયં મમ વાદો’’તિ અવજાનાતિ. અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન અઞ્ઞં કારણં પટિચરતિ પટિચ્છાદેતિ અજ્ઝોત્થરતિ, ‘‘રૂપં અનિચ્ચં જાનિતબ્બતો’’તિ વત્વા પુન ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિઆદીનિ વદતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘એતસ્સ પટિચ્છાદનહેતું અઞ્ઞં બહું કથેતી’’તિ વુત્તં. તત્રાયં અધિપ્પાયો – યં તં પટિજાનનઞ્ચ અવજાનનઞ્ચ, તસ્સ પટિચ્છાદનત્થં ‘‘કો આહ, કિં આહ, કિસ્મિં આહા’’તિ એવમાદિ બહું ભાસતીતિ. પુન મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અવજાનિત્વા પટિજાનન્તો પટિજાનિત્વા અવજાનન્તો એવ ચ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતી’’તિ વુત્તં. સમ્પજાનમુસા ભાસતીતિ જાનન્તો મુસા ભાસતિ. સઙ્કેતં કત્વા વિસંવાદેતીતિ પુરેભત્તાદીસુ ‘‘અસુકસ્મિં નામ કાલે અસુકસ્મિં નામ પદેસે વાદો હોતૂ’’તિ સઙ્કેતં કત્વા સઙ્કેતતો પુરે વા પચ્છા વા ગન્ત્વા ‘‘પસ્સથ ભો, તિત્થિયા ન આગતા પરાજિતા’’તિ પક્કમતિ.

૨. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચ મુસા ભણને.

૩. વિસંવાદનપુરેક્ખારસ્સાતિ વિસંવાદનચિત્તં પુરતો કત્વા વદન્તસ્સ. વાચાતિ મિચ્છાવાચાપરિયાપન્નવચનસમુટ્ઠાપિકા ચેતના. ગિરાતિ તાય ચેતનાય સમુટ્ઠાપિતસદ્દં દસ્સેતિ. બ્યપ્પથોતિ વચનપથો; વાચાયેવ હિ અઞ્ઞેસમ્પિ દિટ્ઠાનુગતિમાપજ્જન્તાનં પથભૂતતો બ્યપ્પથોતિ વુચ્ચતિ. વચીભેદોતિ વચીસઞ્ઞિતાય વાચાય ભેદો; પભેદગતા વાચા એવ એવં વુચ્ચતિ. વાચસિકા વિઞ્ઞત્તીતિ વચીવિઞ્ઞત્તિ. એવં પઠમપદેન સુદ્ધચેતના, મજ્ઝે તીહિ તંસમુટ્ઠાપિતસદ્દસહિતા ચેતના, અન્તે એકેન વિઞ્ઞત્તિસહિતા ચેતના ‘‘કથિતા’’તિ વેદિતબ્બા. અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં બાલપુથુજ્જનાનં વોહારા.

એવં સમ્પજાનમુસાવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અન્તે વુત્તાનં સમ્પજાનમુસાવાદસઙ્ખાતાનં અનરિયવોહારાનં લક્ખણં દસ્સેન્તો ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મેતિ એવં વદતો વચનં તંસમુટ્ઠાપિકા વા ચેતના એકો અનરિયવોહારોતિ ઇમિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અપિચેત્થ ચક્ખુવસેન અગ્ગહિતારમ્મણં અદિટ્ઠં, સોતવસેન અગ્ગહિતં અસુતં, ઘાનાદિવસેન મુનિત્વા તીહિ ઇન્દ્રિયેહિ એકાબદ્ધં વિય કત્વા પત્વા અગ્ગહિતં અમુતં, અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ સુદ્ધેન વિઞ્ઞાણેનેવ અગ્ગહિતં અવિઞ્ઞાતન્તિ વેદિતબ્બં. પાળિયં પન ‘‘અદિટ્ઠં નામ ન ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ એવં ઓળારિકેનેવ નયેન દેસના કતાતિ. દિટ્ઠાદીસુ ચ અત્તનાપિ પરેનપિ દિટ્ઠં દિટ્ઠમેવ. એવં સુતમુતવિઞ્ઞાતાનીતિ અયમેકો પરિયાયો. અપરો નયો યં અત્તના દિટ્ઠં દિટ્ઠમેવ તં. એસ નયો સુતાદીસુ. યં પન પરેન દિટ્ઠં, તં અત્તના સુતટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. એવં મુતાદીનિપિ.

૪. ઇદાનિ તેસં અનરિયવોહારાનં વસેન આપત્તિં આરોપેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તીહાકારેહી’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો ‘‘તીહિ આકારેહિ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિન્તિ સમ્પજાનમુસા ભણન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ એવમાદિચતુત્થપારાજિકપાળિવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હિ તત્થ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિ ઇધ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠં મે’’તિ, તત્થ ચ ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ ‘‘ઇધ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ એવં વત્થુમત્તે આપત્તિમત્તે ચ વિસેસો, સેસં એકલક્ખણમેવાતિ.

૯. તીહાકારેહિ દિટ્ઠે વેમતિકોતિઆદીનમ્પિ અત્થો ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠે વેમતિકો’’તિ એવમાદિદુટ્ઠદોસપાળિવણ્ણનાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પાળિમત્તમેવ હિ એત્થ વિસેસો, અત્થે પન સથેરવાદે કિઞ્ચિ નાનાકરણં નત્થિ.

૧૧. સહસા ભણતીતિ અવીમંસિત્વા અનુપધારેત્વા વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિ ભણતિ. અઞ્ઞં ભણિસ્સામીતિ અઞ્ઞં ભણતીતિ મન્દત્તા જળત્તા પક્ખલન્તો ‘‘ચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બે ‘‘ચીર’’ન્તિ આદિં ભણતિ. યો પન સામણેરેન ‘‘અપિ ભન્તે મય્હં ઉપજ્ઝાયં પસ્સિત્થા’’તિ વુત્તો કેળિં કુરુમાનો ‘‘તવ ઉપજ્ઝાયો દારુસકટં યોજેત્વા ગતો ભવિસ્સતી’’તિ વા સિઙ્ગાલસદ્દં સુત્વા ‘‘કસ્સાયં ભન્તે સદ્દો’’તિ વુત્તો ‘‘માતુયા તે યાનેન ગચ્છન્તિયા કદ્દમે લગ્ગચક્કં ઉદ્ધરન્તાનં અયં સદ્દો’’તિ વા એવં નેવ દવા ન રવા અઞ્ઞં ભણતિ, સો આપત્તિં આપજ્જતિયેવ. અઞ્ઞા પૂરણકથા નામ હોતિ, એકો ગામે થોકં તેલં લભિત્વા વિહારં આગતો સામણેરં ભણતિ – ‘‘ત્વં અજ્જ કુહિં ગતો, ગામો એકતેલો અહોસી’’તિ વા પચ્છિકાય ઠપિતં પૂવખણ્ડં લભિત્વા ‘‘અજ્જ ગામે પચ્છિકાહિ પૂવે ચારેસુ’’ન્તિ વા, અયં મુસાવાદોવ હોતિ. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

તિસમુટ્ઠાનં – કાયચિત્તતો વાચાચિત્તતો કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

મુસાવાદસિક્ખાપદં પઠમં.