૨. ઉપોસથક્ખન્ધકં

સન્નિપાતાનુજાનનાદિકથા

૧૩૨. ઉપોસથક્ખન્ધકે – અઞ્ઞતિત્થિયાતિ એત્થ તિત્થં વુચ્ચતિ લદ્ધિ; અઞ્ઞં તિત્થં અઞ્ઞતિત્થં; અઞ્ઞતિત્થં એતેસં અત્થીતિ અઞ્ઞતિત્થિયા; ઇતો અઞ્ઞલદ્ધિકાતિ વુત્તં હોતિ. ધમ્મં ભાસન્તીતિ યં તેસં કત્તબ્બાકત્તબ્બં, તં કથેન્તિ. તે લભન્તીતિ તે મનુસ્સા લભન્તિ. મૂગસૂકરાતિ થૂલસરીરસૂકરા.

૧૩૫. અનજ્ઝાપન્નો વા હોતિ આપજ્જિત્વા વા વુટ્ઠિતોતિ એત્થ યં આપત્તિં ભિક્ખુ અનજ્ઝાપન્નો વા હોતિ, આપજ્જિત્વા વા વુટ્ઠિતો, અયં અસન્તી નામ આપત્તીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. સમ્પજાનમુસાવાદે કિં હોતીતિ ય્વાયં સમ્પજાનમુસાવાદો અસ્સ હોતીતિ વુત્તો, સો આપત્તિતો કિં હોતિ, કતરા આપત્તિ હોતીતિ અત્થો. દુક્કટં હોતીતિ દુક્કટાપત્તિ હોતિ; સા ચ ખો ન મુસાવાદલક્ખણેન; ભગવતો પન વચનેન વચીદ્વારે અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બા. વક્ખતિ હિ –

‘‘અનાલપન્તો મનુજેન કેનચિ,

વાચાગિરં નો ચ પરે ભણેય્ય;

આપજ્જેય્ય વાચસિકં ન કાયિકં,

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૭૯);

અન્તરાયિકોતિ અન્તરાયકરો. કિસ્સ ફાસુ હોતીતિ કિમત્થાય ફાસુ હોતિ. પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમાયાતિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ અધિગમનત્થાય તસ્સ ભિક્ખુનો ફાસુ હોતિ સુખં હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇતિ ભગવા ઉદ્દેસતો ચ નિદ્દેસતો ચ પઠમં પાતિમોક્ખુદ્દેસં દસ્સેસિ.

૧૩૬. દેવસિકન્તિ દિવસે દિવસે. ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વાતિ એકસ્સ ઉતુનો તતિયે ચ સત્તમે ચ પક્ખે દ્વિક્ખત્તું ચાતુદ્દસે અવસેસે છક્ખત્તું પન્નરસે; અયં તાવ એકો અત્થો. અયં પન પકતિચારિત્તવસેન વુત્તો ‘‘સકિં પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા’’તિ વચનતો પન તથારૂપે પચ્ચયે સતિ યસ્મિં તસ્મિં ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા ઉદ્દિસિતું વટ્ટતિ, આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં ચાતુદ્દસો હોતિ, આગન્તુકાનં પન્નરસો. સચે આવાસિકા બહુતરા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બ’’ન્તિ વચનતોપિ ચેતં વેદિતબ્બં.

સીમાનુજાનનકથા

૧૩૮. પઠમં નિમિત્તા કિત્તેતબ્બાતિ વિનયધરેન પુચ્છિતબ્બં ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ? પબ્બતો ભન્તેતિ. પુન વિનયધરેન ‘‘એસો પબ્બતો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. ‘‘એતં પબ્બતં નિમિત્તં કરોમ, કરિસ્સામ, નિમિત્તં કતો, નિમિત્તં હોતુ, હોતિ ભવિસ્સતી’’તિ એવં પન કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. પાસાણાદીસુપિ એસેવ નયો. પુરત્થિમાય અનુદિસાય, દક્ખિણાય દિસાય, દક્ખિણાય અનુદિસાય, પચ્છિમાય દિસાય, પચ્છિમાય અનુદિસાય, ઉત્તરાય દિસાય, ઉત્તરાય અનુદિસાય, કિં નિમિત્તં? ઉદકં ભન્તે. એતં ઉદકં નિમિત્તન્તિ એત્થ પન અટ્ઠત્વા પુન પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં. પબ્બતો ભન્તે. એસો પબ્બતો નિમિત્તન્તિ એવં પઠમં કિત્તિતનિમિત્તં કિત્તેત્વાવ ઠપેતબ્બં. એવઞ્હિ નિમિત્તેન નિમિત્તં ઘટિતં હોતિ. એવં નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા અથાનન્તરં વુત્તાય કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. કમ્મવાચાપરિયોસાને નિમિત્તાનં અન્તો સીમા હોતિ, નિમિત્તાનિ સીમતો બહિ હોન્તિ. તત્થ નિમિત્તાનિ સકિં કિત્તિતાનિપિ કિત્તિતાનેવ હોન્તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન તિક્ખત્તું સીમમણ્ડલં સમ્બન્ધન્તેન નિમિત્તં કિત્તેતબ્બન્તિ વુત્તં. ‘‘પબ્બતો ભન્તેતિ…પે… ઉદકં ભન્તે’’તિ એવં પન ઉપસમ્પન્નો વા આચિક્ખતુ અનુપસમ્પન્નો વા વટ્ટતિયેવ.

ઇદાનિ પબ્બતનિમિત્તાદીસુ એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – તિવિધો પબ્બતો, સુદ્ધપંસુપબ્બતો, સુદ્ધપાસાણપબ્બતો, ઉભયમિસ્સકોતિ. સો તિવિધોપિ વટ્ટતિ. વાલિકરાસિ પન ન વટ્ટતિ. ઇતરોપિ હત્થિપ્પમાણતો ઓમકતરો ન વટ્ટતિ. હત્થિપ્પમાણતો પન પટ્ઠાય સિનેરુપ્પમાણોપિ વટ્ટતિ. સચે ચતૂસુ દિસાસુ ચત્તારો તીસુ વા તયો પબ્બતા હોન્તિ, ચતૂહિ વા તીહિ વા પબ્બતનિમિત્તેહિ એવ સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ. દ્વીહિ પન નિમિત્તેહિ એકેન વા સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ. ઇતો પરેસુ પાસાણનિમિત્તાદીસુપિ એસેવ નયો. તસ્મા પબ્બતનિમિત્તં કરોન્તેન પુચ્છિતબ્બં ‘‘એકાબદ્ધો ન એકાબદ્ધો’’તિ. સચે એકાબદ્ધો હોતિ, ન કાતબ્બો. તઞ્હિ ચતૂસુ વા અટ્ઠસુ વા દિસાસુ કિત્તેન્તેનાપિ એકમેવ નિમિત્તં કિત્તિતં હોતિ, તસ્મા યો એવં ચક્કસણ્ઠાનેન વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતો પબ્બતો, તં એકદિસાય કિત્તેત્વા અઞ્ઞાસુ દિસાસુ તં બહિદ્ધા કત્વા અન્તો અઞ્ઞાનિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ.

સચે પબ્બતસ્સ તતિયભાગં વા ઉપડ્ઢં વા અન્તોસીમાય કત્તુકામા હોન્તિ, પબ્બતં અકિત્તેત્વા યત્તકં પદેસં અન્તો કત્તુકામા, તસ્સ પરતો તસ્મિંયેવ પબ્બતે જાતરુક્ખવમ્મિકાદીસુ અઞ્ઞતરં નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. સચે એકયોજનદ્વિયોજનપ્પમાણં સબ્બં પબ્બતં અન્તો કત્તુકામા હોન્તિ, પબ્બતસ્સ પરતો ભૂમિયં જાતરુક્ખવમ્મિકાદીનિ નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ.

પાસાણનિમિત્તે – અયગુળોપિ પાસાણસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તસ્મા યો કોચિ પાસાણો વટ્ટતિ. પમાણતો પન હત્થિપ્પમાણો પબ્બતસઙ્ખ્યં ગતો, તસ્મા સો ન વટ્ટતિ. મહાગોણમહામહિંસપ્પમાણો પન વટ્ટતિ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપરિમાણો વટ્ટતિ. તતો ખુદ્દકતરો ઇટ્ઠકા વા મહન્તીપિ ન વટ્ટતિ. અનિમિત્તુપગપાસાણરાસિપિ ન વટ્ટતિ, પગેવ પંસુવાલિકરાસિ. ભૂમિસમો ખલમણ્ડલસદિસો પિટ્ઠિપાસાણો વા ભૂમિતો ખાણુકો વિય ઉટ્ઠિતપાસાણો વા હોતિ, સોપિ પમાણુપગો ચે વટ્ટતિ. પિટ્ઠિપાસાણો અતિમહન્તોપિ પાસાણસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તસ્મા સચે મહતો પિટ્ઠિપાસાણસ્સ એકપ્પદેસં અન્તોસીમાય કત્તુકામા હોન્તિ, તં અકિત્તેત્વા તસ્સુપરિ અઞ્ઞો પાસાણો કિત્તેતબ્બો. સચે પિટ્ઠિપાસાણુપરિ વિહારં કરોન્તિ, વિહારમજ્ઝેન વા પિટ્ઠિપાસાણો વિનિવિજ્ઝિત્વા ગચ્છતિ, એવરૂપો પિટ્ઠિપાસાણો ન વટ્ટતિ. સચે હિ તં કિત્તેન્તિ, નિમિત્તસ્સ ઉપરિ વિહારો હોતિ, નિમિત્તઞ્ચ નામ બહિસીમાય હોતિ, વિહારોપિ બહિસીમાયં આપજ્જતિ. વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતપિટ્ઠિપાસાણો એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ ન કિત્તેતબ્બો.

વનનિમિત્તે – તિણવનં વા તચસારતાલનાળિકેરાદિરુક્ખવનં વા ન વટ્ટતિ. અન્તોસારાનં પન સાકસાલાદીનં અન્તોસારમિસ્સકાનં વા રુક્ખાનં વનં વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તમ્પિ તતો ઓરં ન વટ્ટતિ, પરં યોજનસતિકમ્પિ વટ્ટતિ. સચે પન વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તિ, વનં ન કિત્તેતબ્બં. એકદેસં અન્તોસીમાય કત્તુકામેહિપિ વનં અકિત્તેત્વા તત્થ રુક્ખપાસાણાદયો કિત્તેતબ્બા. વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતવનં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ ન કિત્તેતબ્બં.

રુક્ખનિમિત્તે – તચસારો તાલનાળિકેરાદિરુક્ખો ન વટ્ટતિ, અન્તોસારો જીવમાનકો અન્તમસો ઉબ્બેધતો અટ્ઠઙ્ગુલો પરિણાહતો સૂચિદણ્ડકપ્પમાણોપિ વટ્ટતિ, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ, પરં દ્વાદસયોજનો સુપ્પતિટ્ઠિતનિગ્રોધોપિ વટ્ટતિ. વંસનળકસરાવાદીસુ બીજં રોપેત્વા વડ્ઢાપિતો પમાણુપગોપિ ન વટ્ટતિ. તતો અપનેત્વા પન તઙ્ખણમ્પિ ભૂમિયં રોપેત્વા કોટ્ઠકં કત્વા ઉદકં આસિઞ્ચિત્વા કિત્તેતું વટ્ટતિ. નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં અકારણં. ખન્ધં છિન્દિત્વા રોપિતે પન એતં યુજ્જતિ. કિત્તેન્તેન ચ ‘‘રુક્ખો’’તિપિ વત્તું વટ્ટતિ, ‘‘સાકરુક્ખોતિપિ સાલરુક્ખો’’તિપિ. એકાબદ્ધં પન સુપ્પતિટ્ઠિતનિગ્રોધસદિસં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ.

મગ્ગનિમિત્તે – અરઞ્ઞખેત્તનદીતળાકમગ્ગાદયો ન વટ્ટન્તિ, જઙ્ઘમગ્ગો વા સકટમગ્ગો વા વટ્ટતિ, યો નિબ્બિજ્ઝિત્વા દ્વે તીણિ ગામન્તરાનિ ગચ્છતિ. યો પન જઙ્ઘમગ્ગો સકટમગ્ગતો ઓક્કમિત્વા પુન સકટમગ્ગમેવ ઓતરતિ, યે વા જઙ્ઘમગ્ગસકટમગ્ગા અવળઞ્જા, તે ન વટ્ટન્તિ. જઙ્ઘસત્થસકટસત્થેહિ વળઞ્જિયમાનાયેવ વટ્ટન્તિ. સચે દ્વે મગ્ગા નિક્ખમિત્વા પચ્છા સકટધુરમિવ એકીભવન્તિ, દ્વિધા ભિન્નટ્ઠાને વા સમ્બન્ધટ્ઠાને વા સકિં કિત્તેત્વા પુન ન કિત્તેતબ્બા, એકાબદ્ધનિમિત્તઞ્હેતં હોતિ.

સચે વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ચત્તારો મગ્ગા ચતૂસુ દિસાસુ ગચ્છન્તિ, મજ્ઝે એકં કિત્તેત્વા અપરં કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. એકાબદ્ધનિમિત્તઞ્હેતં હોતિ. કોણં નિબ્બિજ્ઝિત્વા ગતમગ્ગં પન પરભાગે કિત્તેતું વટ્ટતિ. વિહારમજ્ઝેન નિબ્બિજ્ઝિત્વા ગતમગ્ગો પન ન કિત્તેતબ્બો. કિત્તિતે નિમિત્તસ્સ ઉપરિ વિહારો હોતિ. સચે સકટમગ્ગસ્સ અન્તિમચક્કમગ્ગં નિમિત્તં કરોન્તિ, મગ્ગો બહિસીમાય હોતિ. સચે બાહિરચક્કમગ્ગં નિમિત્તં કરોન્તિ, બાહિરચક્કમગ્ગોવ બહિસીમાય હોતિ, સેસં અન્તોસીમં ભજતિ. મગ્ગં કિત્તેન્તેન ‘‘મગ્ગો પન્થો પથો પજ્જો’’તિ દસસુ યેન કેનચિ નામેન કિત્તેતું વટ્ટતિ. પરિખાસણ્ઠાનેન વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ગતમગ્ગો એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ.

વમ્મિકનિમિત્તે – હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન તં દિવસં જાતો અટ્ઠઙ્ગુલુબ્બેધો ગોવિસાણપ્પમાણોપિ વમ્મિકો વટ્ટતિ, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ, પરં હિમવન્તપબ્બતસદિસોપિ વટ્ટતિ. વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતં પન એકાબદ્ધં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ.

નદીનિમિત્તે – યસ્સા ધમ્મિકાનં રાજૂનં કાલે અન્વદ્ધમાસં અનુદસાહં અનુપઞ્ચાહન્તિ એવં અનતિક્કમિત્વા દેવે વસ્સન્તે વલાહકેસુ વિગતમત્તેસુ સોતં પચ્છિજ્જતિ, અયં નદીસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ. યસ્સા પન ઈદિસે સુવુટ્ઠિકાલે વસ્સાનસ્સ ચાતુમાસે સોતં ન પચ્છિજ્જતિ, તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વા યત્થ કત્થચિ ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયા અન્તરવાસકો તેમિયતિ, અયં નદીસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, સીમં બન્ધન્તાનં નિમિત્તં હોતિ. ભિક્ખુનિયા નદીપારગમનેપિ ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્મકરણેપિ નદીપારસીમસમ્મન્નનેપિ અયમેવ નદી.

યા પન મગ્ગો વિય સકટધુરસણ્ઠાનેન વા પરિખાસણ્ઠાનેન વા વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ગતા, તં એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. વિહારસ્સ ચતૂસુ દિસાસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિનિબ્બિજ્ઝિત્વા ગતે નદિચતુક્કેપિ એસેવ નયો. અસમ્મિસ્સનદિયો પન ચતસ્સોપિ કિત્તેતું વટ્ટતિ. સચે વતિં કરોન્તો વિય રુક્ખપાદે નિખણિત્વા વલ્લિપલાલાદીહિ નદિસોતં રુમ્ભન્તિ, ઉદકઞ્ચ અજ્ઝોત્થરિત્વા આવરણં પવત્તતિયેવ, નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ. યથા પન ઉદકં નપ્પવત્તતિ, એવં સેતુમ્હિ કતે અપ્પવત્તમાના નદી નિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતિ. પવત્તનટ્ઠાને નદિનિમિત્તં, અપ્પવત્તનટ્ઠાને ઉદકનિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ.

યા પન દુબ્બુટ્ઠિકાલે વા ગિમ્હે વા નિરુદકભાવેન નપ્પવત્તતિ, સા વટ્ટતિ. મહાનદિતો ઉદકમાતિકં નીહરન્તિ, સા કુન્નદિસદિસા હુત્વા તીણિ સસ્સાનિ સમ્પાદેન્તી નિચ્ચં પવત્તતિ, કિઞ્ચાપિ પવત્તતિ, નિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતિ. યા પન મૂલે મહાનદિતો નિગ્ગતાપિ કાલન્તરેન તેનેવ નિગ્ગતમગ્ગેન નદિં ભિન્દિત્વા સયઞ્ચ ગચ્છતિ, ગચ્છન્તી પરતો સુસુમારાદિસમાકિણ્ણા નાવાદીહિ સઞ્ચરિતબ્બા નદી હોતિ, તં નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ.

ઉદકનિમિત્તે – નિરુદકે ઠાને નાવાય વા ચાટિઆદીસુ વા ઉદકં પૂરેત્વા ઉદકનિમિત્તં કિત્તેતું ન વટ્ટતિ, ભૂમિગતમેવ વટ્ટતિ. તઞ્ચ ખો અપ્પવત્તનઉદકં આવાટપોક્ખરણિતળાકજાતસ્સરલોણિસમુદ્દાદીસુ ઠિતં, અટ્ઠિતં પન ઓઘનદિઉદકવાહકમાતિકાદીસુ ઉદકં ન વટ્ટતિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘ગમ્ભીરેસુ આવાટાદીસુ ઉક્ખેપિમં ઉદકં નિમિત્તં ન કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં દુવુત્તં અત્તનોમતિમત્તમેવ. ઠિતં પન અન્તમસો સૂકરખતાયપિ ગામદારકાનં કીળનવાપિયમ્પિ તઙ્ખણઞ્ઞેવ પથવિયં આવાટકં કત્વા કુટેહિ આહરિત્વા પૂરિતઉદકમ્પિ સચે યાવ કમ્મવાચાપરિયોસાના તિટ્ઠતિ, અપ્પં વા હોતુ બહુ વા, વટ્ટતિ. તસ્મિં પન ઠાને નિમિત્તસઞ્ઞાકરણત્થં પાસાણવાલિકાપંસુઆદિરાસિ વા પાસાણત્થમ્ભો વા દારુત્થમ્ભો વા કાતબ્બો. તં કાતુઞ્ચ કારેતુઞ્ચ ભિક્ખુસ્સ વટ્ટતિ. લાભસીમાયં પન ન વટ્ટતિ. સમાનસંવાસકસીમા કસ્સચિ પીળનં ન કરોતિ, કેવલં ભિક્ખૂનં વિનયકમ્મમેવ સાધેતિ, તસ્મા એત્થ વટ્ટતિ.

ઇમેહિ ચ અટ્ઠહિ નિમિત્તેહિ અસમ્મિસ્સેહિપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્મિસ્સેહિપિ સીમં સમ્મન્નિતું વટ્ટતિયેવ. સા એવં સમ્મન્નિત્વા બજ્ઝમાના એકેન દ્વીહિ વા નિમિત્તેહિ અબદ્ધા હોતિ, તીણિ પન આદિં કત્વા વુત્તપ્પકારાનં નિમિત્તાનં સતેનાપિ બદ્ધા હોતિ. સા તીહિ સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાના હોતિ, ચતૂહિ ચતુરસ્સા વા સિઙ્ઘાટકઅડ્ઢચન્દમુદિઙ્ગાદિસણ્ઠાના વા, તતો અધિકેહિ નાનાસણ્ઠાના. તં બન્ધિતુકામેહિ સામન્તવિહારેસુ ભિક્ખૂ તસ્સ તસ્સ વિહારસ્સ સીમાપરિચ્છેદં પુચ્છિત્વા, બદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય સીમન્તરિકં, અબદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વા દિસાચારિકભિક્ખૂનં નિસ્સઞ્ચારસમયે સચે એકસ્મિં ગામખેત્તે સીમં બન્ધિતુકામા, યે તત્થ બદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂનં ‘‘મયં અજ્જ સીમં બન્ધિસ્સામ, તુમ્હે સકસીમાપરિચ્છેદતો મા નિક્ખમિત્થા’’તિ પેસેતબ્બં. યે અબદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂ એકજ્ઝં સન્નિપાતેતબ્બા, છન્દારહાનં છન્દો આહરાપેતબ્બો. સચે અઞ્ઞાનિપિ ગામક્ખેત્તાનિ અન્તોકાતુકામા, તેસુ ગામેસુ યે ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેહિપિ આગન્તબ્બં. અનાગચ્છન્તાનં છન્દો આહરિતબ્બોતિ મહાસુમત્થેરો આહ. મહાપદુમત્થેરો પન ‘‘નાનાગામખેત્તાનિ નામ પાટેક્કં બદ્ધસીમાસદિસાનિ, ન તતો છન્દપારિસુદ્ધિ આગચ્છતિ. અન્તોનિમિત્તગતેહિ પન ભિક્ખૂહિ આગન્તબ્બ’’ન્તિ વત્વા પુન આહ – ‘‘સમાનસંવાસકસીમાસમ્મન્નનકાલે આગમનમ્પિ અનાગમનમ્પિ વટ્ટતિ. અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે પન અન્તોનિમિત્તગતેહિ આગન્તબ્બં, અનાગચ્છન્તાનં છન્દો આહરિતબ્બો’’તિ.

એવં સન્નિપતિતેસુ પન ભિક્ખૂસુ છન્દારહાનં છન્દે આહટે તેસુ તેસુ મગ્ગેસુ નદીતિત્થગામદ્વારાદીસુ ચ આગન્તુકભિક્ખૂનં સીઘં સીઘં હત્થપાસાનયનત્થઞ્ચ બહિસીમાકરણત્થઞ્ચ આરામિકે ચેવ સમણુદ્દેસે ચ ઠપેત્વા ભેરિસઞ્ઞં વા સઙ્ખસઞ્ઞં વા કત્વા નિમિત્તકિત્તનાનન્તરં વુત્તાય ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિઆદિકાય કમ્મવાચાય સીમા બન્ધિતબ્બા. કમ્મવાચાપરિયોસાનેયેવ નિમિત્તાનિ બહિ કત્વા હેટ્ઠા પથવિસન્ધારકં ઉદકં પરિયન્તં કત્વા સીમા ગતા હોતિ.

ઇમં પન સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નન્તેહિ પબ્બજ્જુપસમ્પદાદીનં સઙ્ઘકમ્માનં સુખકરણત્થં પઠમં ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બા. તં પન બન્ધન્તેહિ વત્તં જાનિતબ્બં. સચે હિ બોધિચેતિયભત્તસાલાદીનિ સબ્બવત્થૂનિ પતિટ્ઠાપેત્વા કતવિહારે બન્ધન્તિ, વિહારમજ્ઝે બહૂનં સમોસરણટ્ઠાને અબન્ધિત્વા વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે બન્ધિતબ્બા. અકતવિહારે બન્ધન્તેહિ બોધિચેતિયાદીનં સબ્બવત્થૂનં ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા યથા પતિટ્ઠિતેસુ વત્થૂસુ વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે હોતિ, એવં બન્ધિતબ્બા. સા હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સચે એકવીસતિ ભિક્ખૂ ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ. તતો ઓરં ન વટ્ટતિ, પરં ભિક્ખુસહસ્સં ગણ્હન્તીપિ વટ્ટતિ. તં બન્ધન્તેહિ સીમામાળકસ્સ સમન્તા નિમિત્તુપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા, ન ખણ્ડસીમાય ઠિતેહિ મહાસીમા બન્ધિતબ્બા, ન મહાસીમાય ઠિતેહિ ખણ્ડસીમા, ખણ્ડસીમાયમેવ પન ઠત્વા ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બા, મહાસીમાયમેવ ઠત્વા મહાસીમા.

તત્રાયં બન્ધનવિધિ – સમન્તા ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. અથ તસ્સા એવ દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચા કાતબ્બા. એવઞ્હિ સીમં સમૂહનિસ્સામાતિ આગતા સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. સીમં સમ્મન્નિત્વા બહિસીમન્તરિકપાસાણા ઠપેતબ્બા. સીમન્તરિકા પચ્છિમકોટિયા એકરતનપ્પમાણા વટ્ટતિ. વિદત્થિપ્પમાણાપિ વટ્ટતીતિ કુરુન્દિયં, ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાપિ વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સચે પન વિહારો મહા હોતિ, દ્વેપિ તિસ્સોપિ તતુત્તરિપિ ખણ્ડસીમાયો બન્ધિતબ્બા.

એવં ખણ્ડસીમં સમ્મન્નિત્વા મહાસીમાસમ્મુતિકાલે ખણ્ડસીમતો નિક્ખમિત્વા મહાસીમાય ઠત્વા સમન્તા અનુપરિયાયન્તેહિ સીમન્તરિકપાસાણા કિત્તેતબ્બા. તતો અવસેસનિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા હત્થપાસં અવિજહન્તેહિ કમ્મવાચાય સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નિત્વા તસ્સા દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચાપિ કાતબ્બા. એવઞ્હિ ‘‘સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ આગતા સમૂહનિતું ન સક્ખિસ્સન્તિ. સચે પન ખણ્ડસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા તતો સીમન્તરિકાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા મહાસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેન્તિ, એવં તીસુ ઠાનેસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા યં સીમં ઇચ્છન્તિ, તં પઠમં બન્ધિતું વટ્ટતિ. એવં સન્તેપિ યથાવુત્તેનયેન ખણ્ડસીમતોવ પટ્ઠાય બન્ધિતબ્બા. એવં બદ્ધાસુ પન સીમાસુ ખણ્ડસીમાય ઠિતા ભિક્ખૂ મહાસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં ન કોપેન્તિ, મહાસીમાય વા ઠિતા ખણ્ડસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં સીમન્તરિકાય પન ઠિતા ઉભિન્નમ્પિ ન કોપેન્તિ. ગામખેત્તે ઠત્વા કમ્મં કરોન્તાનં પન સીમન્તરિકાય ઠિતા કોપેન્તિ. સીમન્તરિકા હિ ગામખેત્તં ભજતિ.

સીમા ચ નામેસા ન કેવલં પથવિતલેયેવ બદ્ધા બદ્ધા નામ હોતિ. અથ ખો પિટ્ઠિપાસાણેપિ કુટિગેહેપિ લેણેપિ પાસાદેપિ પબ્બતમત્થકેપિ બદ્ધા બદ્ધાયેવ હોતિ. તત્થ પિટ્ઠિપાસાણે બન્ધન્તેહિ પાસાણપિટ્ઠિયં રાજિં વા કોટ્ટેત્વા ઉદુક્ખલં વા ખણિત્વા નિમિત્તં ન કાતબ્બં, નિમિત્તુપગપાસાણે ઠપેત્વા નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ. કમ્મવાચાપરિયોસાને સીમા પથવિસન્ધારકં ઉદકં પરિયન્તં કત્વા ઓતરતિ. નિમિત્તપાસાણા યથાઠાને ન તિટ્ઠન્તિ, તસ્મા સમન્તતો રાજિ વા ઉટ્ઠાપેતબ્બા, ચતૂસુ વા કોણેસુ પાસાણા વિજ્ઝિતબ્બા, ‘‘અયં સીમાપરિચ્છેદો’’તિ વત્વા અક્ખરાનિ વા છિન્દિતબ્બાનિ. કેચિ ઉસૂયકા સીમં ઝાપેસ્સામાતિ અગ્ગિં દેન્તિ, પાસાણાવ ઝાયન્તિ, ન સીમા.

કુટિગેહેપિ બન્ધન્તેહિ ભિત્તિં અકિત્તેત્વા એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસટ્ઠાનં અન્તો કરિત્વા પાસાણનિમિત્તાનિ ઠપેત્વા સીમા સમ્મન્નિતબ્બા, અન્તોકુટ્ટમેવ સીમા હોતિ. સચે અન્તોકુટ્ટે એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસો નત્થિ, પમુખે નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. સચે એવમ્પિ નપ્પહોતિ, બહિનિબ્બોદકપતનટ્ઠાનેપિ નિમિત્તાનિ ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. એવં સમ્મતાય પન સબ્બં કુટિગેહં સીમટ્ઠમેવ હોતિ.

ચતુભિત્તિયલેણેપિ બન્ધન્તેહિ કુટ્ટં અકિત્તેત્વા પાસાણાવ કિત્તેતબ્બા. સચે અન્તો ઓકાસો નત્થિ, પમુખેપિ નિમિત્તાનિ ઠપેતબ્બાનિ. સચે નપ્પહોતિ, બહિ નિબ્બોદકપતનટ્ઠાનેપિ નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વા નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. એવં લેણસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ સીમા હોતિ.

ઉપરિપાસાદેપિ ભિત્તિં અકિત્તેત્વા અન્તો પાસાણે ઠપેત્વા સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. સચે નપ્પહોતિ, પમુખેપિ પાસાણે ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. એવં સમ્મતા ઉપરિપાસાદેયેવ હોતિ, હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. સચે પન બહૂસુ થમ્ભેસુ તુલાનં ઉપરિ કતપાસાદસ્સ હેટ્ઠિમતલે કુટ્ટો યથા નિમિત્તાનં અન્તો હોતિ, એવં ઉટ્ઠહિત્વા તુલારુક્ખેહિ એકસમ્બદ્ધો ઠિતો, હેટ્ઠાપિ ઓતરતિ. એકથમ્ભપાસાદસ્સ પન ઉપરિમતલે બદ્ધા સીમા સચે થમ્ભમત્થકે એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસો હોતિ, હેટ્ઠા ઓતરતિ. સચે પાસાદભિત્તિતો નિગ્ગતેસુ નિય્યૂહકાદીસુ પાસાણે ઠપેત્વા સીમં બન્ધન્તિ, પાસાદભિત્તિ અન્તોસીમાયં હોતિ. હેટ્ઠા પનસ્સા ઓતરણાનોતરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. હેટ્ઠાપાસાદે કિત્તેન્તેહિપિ ભિત્તિ ચ રુક્ખત્થમ્ભા ચ ન કિત્તેતબ્બા. ભિત્તિલગ્ગે પન પાસાણત્થમ્ભે કિત્તેતું વટ્ટતિ. એવં કિત્તિતા સીમા હેટ્ઠા પાસાદસ્સ પરિયન્તથમ્ભાનં અન્તોયેવ હોતિ. સચે પન હેટ્ઠાપાસાદસ્સ કુડ્ડો ઉપરિમતલેન સમ્બદ્ધો હોતિ, ઉપરિપાસાદમ્પિ અભિરુહતિ. સચે પાસાદસ્સ બહિ નિબ્બોદકપતનટ્ઠાને નિમિત્તાનિ કરોન્તિ, સબ્બો પાસાદો સીમટ્ઠો હોતિ.

પબ્બતમત્થકે તલં હોતિ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસારહં, તત્થ પિટ્ઠિપાસાણે વિય સીમં બન્ધન્તિ. હેટ્ઠાપબ્બતેપિ તેનેવ પરિચ્છેદેન સીમા ઓતરતિ. તાલમૂલકપબ્બતેપિ ઉપરિ સીમા બદ્ધા હેટ્ઠા ઓતરતેવ. યો પન વિતાનસણ્ઠાનો હોતિ, ઉપરિ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસો અત્થિ, હેટ્ઠા નત્થિ, તસ્સ ઉપરિ બદ્ધા સીમા હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. એવં મુદિઙ્ગસણ્ઠાનો વા હોતુ પણવસણ્ઠાનો વા, યસ્સ હેટ્ઠા વા મજ્ઝે વા સીમપ્પમાણં નત્થિ, તસ્સુપરિ બદ્ધા સીમા હેટ્ઠા નેવ ઓતરતિ. યસ્સ પન દ્વે કૂટાનિ આસન્ને ઠિતાનિ, એકસ્સપિ ઉપરિ સીમપ્પમાણં નપ્પહોતિ, તસ્સ કૂટન્તરં ચિનિત્વા વા પૂરેત્વા વા એકાબદ્ધં કત્વા ઉપરિ સીમા સમ્મન્નિતબ્બા.

એકો સપ્પફણસદિસો પબ્બતો, તસ્સુપરિ સીમપ્પમાણસ્સ અત્થિતાય સીમં બન્ધન્તિ, તસ્સ ચે હેટ્ઠા આકાસપબ્ભારં હોતિ, સીમા ન ઓતરતિ. સચે પનસ્સ વેમજ્ઝે સીમપ્પમાણો સુસિરપાસાણો હોતિ, ઓતરતિ. સો ચ પાસાણો સીમટ્ઠોયેવ હોતિ. અથાપિસ્સ હેટ્ઠા લેણસ્સ કુટ્ટો અગ્ગકોટિં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, ઓતરતિ, હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ સીમાયેવ હોતિ. સચે પન હેટ્ઠા ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ પારતો અન્તો-લેણં હોતિ, બહિ સીમા ન ઓતરતિ. અથાપિ ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ ઓરતો બહિલેણં હોતિ, અન્તો સીમા ન ઓતરતિ. અથાપિ ઉપરિ સીમાય પરિચ્છેદો ખુદ્દકો, હેટ્ઠા લેણં મહન્તં સીમાપરિચ્છેદમતિક્કમિત્વા ઠિતં, સીમા ઉપરિયેવ હોતિ, હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. યદિ પન લેણં ખુદ્દકં સબ્બપચ્છિમસીમાપરિમાણં, ઉપરિ સીમા મહતી તં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઠિતા, સીમા ઓતરતિ. અથ લેણં અતિખુદ્દકં સીમપ્પમાણં ન હોતિ, સીમા ઉપરિયેવ હોતિ, હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. સચે તતો ઉપડ્ઢં ભિજ્જિત્વા પતતિ, સીમપ્પમાણં ચેપિ હોતિ, બહિ પતિતં અસીમા. અપતિતં પન યદિ સીમપ્પમાણં, સીમા હોતિયેવ.

ખણ્ડસીમા નીચવત્થુકા હોતિ, તં પૂરેત્વા ઉચ્ચવત્થુકં કરોન્તિ, સીમાયેવ. સીમાય ગેહં કરોન્તિ, સીમટ્ઠકમેવ હોતિ. સીમાય પોક્ખરણિં ખણન્તિ, સીમાયેવ. ઓઘો સીમામણ્ડલં ઓત્થરિત્વા ગચ્છતિ, સીમામાળકે અટ્ટં બન્ધિત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સીમાય હેટ્ઠા ઉમઙ્ગનદી હોતિ, ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ તત્થ નિસીદતિ, સચે સા નદી પઠમં ગતા, સીમા પચ્છા બદ્ધા, કમ્મં ન કોપેતિ. અથ પઠમં સીમા બદ્ધા, પચ્છા નદી ગતા, કમ્મં કોપેતિ. હેટ્ઠાપથવિતલે ઠિતો પન કોપેતિયેવ.

સીમામાળકે વટરુક્ખો હોતિ, તસ્સ સાખા વા તતો નિગ્ગતપારોહો વા મહાસીમાય પથવિતલં વા તત્થજાતરુક્ખાદીનિ વા આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, મહાસીમં સોધેત્વા વા કમ્મં કાતબ્બં, તે વા સાખાપારોહા છિન્દિત્વા બહિટ્ઠકા કાતબ્બા. અનાહચ્ચ ઠિતસાખાદીસુ આરુળ્હભિક્ખુ હત્થપાસં આનેતબ્બો. એવં મહાસીમાય જાતરુક્ખસ્સ સાખા વા પારોહો વા વુત્તનયેનેવ સીમામાળકે પતિટ્ઠાતિ, વુત્તનયેનેવ સીમં સોધેત્વા વા કમ્મં કાતબ્બં, તે વા સાખાપારોહા છિન્દિત્વા બહિટ્ઠકા કાતબ્બા.

સચે સીમામાળકે કમ્મે કરિયમાને કોચિ ભિક્ખુ સીમામાળકસ્સ અન્તો પવિસિત્વા વેહાસટ્ઠિતસાખાય નિસીદતિ, પાદા વાસ્સ ભૂમિગતા હોન્તિ, નિવાસનપારુપનં વા ભૂમિં ફુસતિ, કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. પાદે પન નિવાસનપારુપનઞ્ચ ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું વટ્ટતિ. ઇદઞ્ચ લક્ખણં પુરિમનયેપિ વેદિતબ્બં. અયં પન વિસેસો – તત્ર ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતિ, હત્થપાસમેવ આનેતબ્બો. સચે અન્તોસીમતો પબ્બતો અબ્ભુગચ્છતિ, તત્રટ્ઠો ભિક્ખુ હત્થપાસં આનેતબ્બો. ઇદ્ધિયા અન્તોપબ્બતં પવિટ્ઠેપિ એસેવ નયો. બજ્ઝમાના એવ હિ સીમા પમાણરહિતં પદેસં ન ઓતરતિ. બદ્ધસીમાય જાતં યંકિઞ્ચિ યત્થ કત્થચિ એકસમ્બદ્ધેન ગતં સીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ.

૧૪૦. તિયોજનપરમન્તિ એત્થ તિયોજનં પરમં પમાણમેતિસ્સાતિ તિયોજનપરમા; તં તિયોજનપરમં. સમ્મન્નન્તેન પન મજ્ઝે ઠત્વા યથા ચતૂસુપિ દિસાસુ દિયડ્ઢદિયડ્ઢયોજનં હોતિ, એવં સમ્મન્નિતબ્બા. સચે પન મજ્ઝે ઠત્વા એકેકદિસતો તિયોજનં કરોન્તિ, છયોજનં હોતીતિ ન વટ્ટતિ. ચતુરસ્સં વા તિકોણં વા સમ્મન્નન્તેન યથા કોણતો કોણં તિયોજનં હોતિ, એવં સમ્મન્નિતબ્બા. સચે હિ યેન કેનચિ પરિયન્તેન કેસગ્ગમત્તમ્પિ તિયોજનં અતિક્કામેતિ, આપત્તિઞ્ચ આપજ્જતિ સીમા ચ અસીમા હોતિ.

નદીપારન્તિ એત્થ પારયતીતિ પારા. કિં પારયતિ? નદિં. નદિયા પારા નદીપારા, તં નદીપારં; નદિં અજ્ઝોત્થરમાનન્તિ અત્થો. એત્થ ચ નદિયા લક્ખણં નદીનિમિત્તે વુત્તનયમેવ. યત્થસ્સ ધુવનાવા વાતિ યત્થ નદિયા સીમાબન્ધનટ્ઠાનગતેસુ તિત્થેસુ નિચ્ચસઞ્ચરણનાવા અસ્સ, યા સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન પાજનપુરિસેન સદ્ધિં તયો જને વહતિ. સચે પન સા નાવા ઉદ્ધં વા અધો વા કેનચિદેવ કરણીયેન પુન આગમનત્થાય નીતા, ચોરેહિ વા હટા, અવસ્સં લબ્ભનેય્યા, યા પન વાતેન વા છિન્નબન્ધના વીચીહિ નદિમજ્ઝં નીતા અવસ્સં આહરિતબ્બા, પુન ધુવનાવાવ હોતિ. ઉદકે ઓગતે થલં ઉસ્સારિતાપિ સુધાકસટાદીહિ પૂરેત્વા ઠપિતાપિ ધુવનાવાવ. સચે ભિન્ના વા વિસઙ્ખતપદરા વા ન વટ્ટતિ. મહાપદુમત્થેરો પનાહ – ‘‘સચેપિ તાવકાલિકં નાવં આનેત્વા સીમાબન્ધનટ્ઠાને ઠપેત્વા નિમિત્તાનિ કિત્તેન્તિ, ધુવનાવાવ હોતી’’તિ. તત્ર મહાસુમત્થેરો આહ – ‘‘નિમિત્તં વા સીમા વા કમ્મવાચાય ગચ્છતિ ન નાવાય. ભગવતા ચ ધુવનાવા અનુઞ્ઞાતા, તસ્મા નિબદ્ધનાવાયેવ વટ્ટતી’’તિ.

ધુવસેતુ વાતિ યત્થ રુક્ખસઙ્ઘાટમયો વા પદરબદ્ધો વા જઙ્ઘસત્થસેતુ વા હત્થિસ્સાદીનં સઞ્ચરણયોગ્ગો મહાસેતુ વા અત્થિ; અન્તમસો તઙ્ખણઞ્ઞેવ રુક્ખં છિન્દિત્વા મનુસ્સાનં સઞ્ચરણયોગ્ગો એકપદિકસેતુપિ ધુવસેતુત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. સચે પન ઉપરિ બદ્ધાનિ વેત્તલતાદીનિ હત્થેન ગહેત્વાપિ ન સક્કા હોતિ તેન સઞ્ચરિતું, ન વટ્ટતિ.

એવરૂપં નદીપારસીમં સમ્મન્નિતુન્તિ યત્થાયં વુત્તપ્પકારા ધુવનાવા વા ધુવસેતુ વા અભિમુખતિત્થેયેવ અત્થિ, એવરૂપં નદીપારસીમં સમ્મન્નિતું અનુજાનામીતિ અત્થો. સચે ધુવનાવા વા ધુવસેતુ વા અભિમુખતિત્થે નત્થિ, ઈસકં ઉદ્ધં અભિરુહિત્વા અધો વા ઓરોહિત્વા અત્થિ, એવમ્પિ વટ્ટતિ. કરવીકતિસ્સત્થેરો પન ‘‘ગાવુતમત્તબ્ભન્તરેપિ વટ્ટતી’’તિ આહ.

ઇમઞ્ચ પન નદીપારસીમં સમ્મન્નન્તેન એકસ્મિં તીરે ઠત્વા ઉપરિસોતે નદીતીરે નિમિત્તં કિત્તેત્વા તતો પટ્ઠાય અત્તાનં પરિક્ખિપન્તેન યત્તકં પરિચ્છેદં ઇચ્છતિ, તસ્સ પરિયોસાને અધોસોતેપિ નદીતીરે નિમિત્તં કિત્તેત્વા પરતીરે સમ્મુખટ્ઠાને નદીતીરે નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. તતો પટ્ઠાય યત્તકં પરિચ્છેદં ઇચ્છતિ, તસ્સ વસેન યાવ ઉપરિસોતે પઠમકિત્તિતનિમિત્તસ્સ સમ્મુખા નદીતીરે નિમિત્તં, તાવ કિત્તેત્વા પચ્ચાહરિત્વા પઠમકિત્તિતનિમિત્તેન સદ્ધિં ઘટેતબ્બં. અથ સબ્બનિમિત્તાનં અન્તો ઠિતે ભિક્ખૂ હત્થપાસગતે કત્વા કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. નદિયં ઠિતા અનાગતાપિ કમ્મં ન કોપેન્તિ. સમ્મુતિપરિયોસાને ઠપેત્વા નદિં નિમિત્તાનં અન્તો પારતીરે ચ ઓરિમતીરે ચ એકસીમા હોતિ. નદી પન બદ્ધસીમાસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતિ, વિસું નદિસીમા એવ હિ સા.

સચે અન્તોનદિયં દીપકો હોતિ, તં અન્તોસીમાય કાતુકામેન પુરિમનયેનેવ અત્તના ઠિતતીરે નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા દીપકસ્સ ઓરિમન્તે ચ પારિમન્તે ચ નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. અથ પરતીરે નદિયા ઓરિમતીરે નિમિત્તસ્સ સમ્મુખટ્ઠાને નિમિત્તં કિત્તેત્વા તતો પટ્ઠાય પુરિમનયેનેવ યાવ ઉપરિસોતે પઠમકિત્તિતનિમિત્તસ્સ સમ્મુખા નિમિત્તં, તાવ કિત્તેતબ્બં. અથ દીપકસ્સ પારિમન્તે ચ ઓરિમન્તે ચ નિમિત્તં કિત્તેત્વા પચ્ચાહરિત્વા પઠમકિત્તિતનિમિત્તેન સદ્ધિં ઘટેતબ્બં. અથ દ્વીસુ તીરેસુ દીપકે ચ ભિક્ખૂ સબ્બેવ હત્થપાસગતે કત્વા કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. નદિયં ઠિતા અનાગચ્છન્તાપિ કમ્મં ન કોપેન્તિ. સમ્મુતિપરિયોસાને ઠપેત્વા નદિં નિમિત્તાનં અન્તો તીરદ્વયઞ્ચ દીપકો ચ એકસીમા હોતિ, નદી પન નદિસીમાયેવ.

સચે પન દીપકો વિહારસીમાપરિચ્છેદતો ઉદ્ધં વા અધો વા અધિકતરો હોતિ, અથ વિહારસીમાપરિચ્છેદનિમિત્તસ્સ ઉજુકમેવ સમ્મુખિભૂતે દીપકસ્સ સોરિમન્તે નિમિત્તં કિત્તેત્વા તતો પટ્ઠાય દીપકસિખરં પરિક્ખિપન્તોન પુન દીપકસ્સ સોરિમન્તે નિમિત્તસમ્મુખે પારિમન્તે નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં. તતો પરં પુરિમનયેનેવ પારતીરે સમ્મુખનિમીત્તમાદિંકત્વા પારતીરનિમિત્તાનિ ચ દીપકસ્સ પારિમન્તસોરિમન્તનિમિત્તાનિ ચ કિત્તેત્વા પઠમકિત્તિતનિમિત્તેન સદ્ધિં ઘટના કાતબ્બા. એવં કિત્તેત્વા સમ્મતા સીમા પબ્બતસણ્ડાના હોતિ.

સચે પન દીપકો વિહારસીમાપરિચ્છેદતો ઉદ્ધમ્પિ અધોપિ અધિકતરો હોતિ. પુરિમનયેનેવ દીપકસ્સ ઉભોપિ સીખરાનિ પરિક્ખિપિત્વા નિમિત્તાનિ કિત્તેન્તેન નિમિત્તઘટના કાતબ્બા. એવં કિત્તેત્વા સમ્મતા સીમા મુદિઙ્ગસણ્ઠાના હોતિ.

સચે દીપકો વિહારસીમાપરિચ્છેદસ્સ અન્તો ખુદ્દકો હોતિ, સબ્બપઠમનયેન દીપકે નિમિત્તાનિ કિત્તેતબ્બાનિ. એવં કિત્તેત્વા સમ્મતા સીમા પણવસણ્ઠાના હોતિ.

સીમાનુજાનનકથા નિટ્ઠિતા.

ઉપોસથાગારાદિકથા

૧૪૧. અનુપરિવેણિયન્તિ એકસીમમહાવિહારે તસ્મિં તસ્મિં પરિવેણે. અસઙ્કેતેનાતિ સઙ્કેતં અકત્વા. એકં સમૂહનિત્વાતિ કમ્મવાચાય સમૂહનિત્વા.

૧૪૨. યતો પાતિમોક્ખં સુણાતીતિ યત્થ કત્થચિ ભિક્ખૂનં હત્થપાસે નિસિન્નો યસ્મા પાતિમોક્ખં સુણાતિ; કતોવસ્સ ઉપોસથોતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ વત્થુવસેન વુત્તં, હત્થપાસે નિસિન્નસ્સ પન અસુણન્તસ્સાપિ કતોવ હોતિ ઉપોસથો. નિમિત્તા કિત્તેતબ્બાતિ ઉપોસથપમુખસ્સ ખુદ્દકાનિ વા મહન્તાનિ વા પાસાણઇટ્ઠકદારુખણ્ડદણ્ડકાદીનિ યાનિ કાનિચિ નિમિત્તાનિ અબ્ભોકાસે વા માળકાદીસુ વા યત્થ કત્થચિ સઞ્ઞં કત્વા કિત્તેતું વટ્ટતિ. અથ વા નિમિત્તા કિત્તેતબ્બાતિ નિમિત્તુપગા વા અનિમિત્તુપગા વા પરિચ્છેદજાનનત્થં કિત્તેતબ્બા.

થેરેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં સન્નિપતિતુન્તિ એત્થ સચે મહાથેરો પઠમતરં ન આગચ્છતિ, દુક્કટં. સબ્બેહેવ એકજ્ઝં સન્નિપતિત્વા ઉપોસથો કાતબ્બોતિ એત્થ સચે પોરાણકો આવાસો મજ્ઝે વિહારસ્સ હોતિ, પહોતિ ચેત્થ ભિક્ખૂનં નિસજ્જટ્ઠાનં, તત્થ સન્નિપતિત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પોરાણકો પરિદુબ્બલો ચેવ સમ્બાધો ચ અઞ્ઞો પચ્છા ઉટ્ઠિતાવાસો અસમ્બાધો, તત્થ ઉપોસથો કાતબ્બો.

યત્થ વા પન થેરો ભિક્ખુ વિહરતીતિ એત્થાપિ સચે થેરસ્સ વિહારો સબ્બેસં પહોતિ, ફાસુકો હોતિ, તત્થ ઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પન સો પચ્ચન્તે વિસમપ્પદેસે હોતિ, થેરસ્સ વત્તબ્બં – ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં વિહારો અફાસુકદેસો, નત્થિ એત્થ સબ્બેસં ઓકાસો, અસુકસ્મિં નામ આવાસે ઓકાસો અત્થિ, તત્થ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. સચે થેરો નાગચ્છતિ, તસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આનેત્વા સબ્બેસં પહોનકે ફાસુકટ્ઠાને ઉપોસથો કાતબ્બો.

અવિપ્પવાસસીમાનુજાનનકથા

૧૪૩. અન્ધકવિન્દાતિ રાજગહતો ગાવુતત્તયે અન્ધકવિન્દં નામ, તં ઉપનિસ્સાય થેરો વસતિ; તતો રાજગહં ઉપોસથં આગચ્છન્તો. રાજગહઞ્હિ પરિક્ખિપિત્વા અટ્ઠારસ મહાવિહારા સબ્બે એકસીમા, ધમ્મસેનાપતિના નેસં સીમા બદ્ધા, તસ્મા વેળુવને સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગીદાનત્થં આગચ્છન્તોતિ અત્થો. નદિં તરન્તોતિ સિપ્પિનિયં નામ નદિં અતિક્કમન્તો. મનં વુળ્હો અહોસીતિ ઈસકં અપ્પત્તવુળ્હભાવો અહોસિ. સા કિર નદી ગિજ્ઝકૂટતો ઓતરિત્વા ચણ્ડેન સોતેન વહતિ. તત્થ વેગેન આગચ્છન્તં ઉદકં અમનસિકરોન્તો થેરો મનં વુળ્હો અહોસિ, ન પન વુળ્હો, ઉદકબ્ભાહતાનિસ્સ ચીવરાનિ અલ્લાનિ જાતાનિ.

૧૪૪. સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન તિચીવરેન અવિપ્પવાસા ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચાતિ ઇમિસ્સા કમ્મવાચાય ઉપ્પન્નકાલતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં પુરિમકમ્મવાચા ન વટ્ટતિ. અયમેવ હિ થાવરા હોતિ. ભિક્ખુનીનં પન અયં ન વટ્ટતિ, પુરિમાયેવ વટ્ટતિ. કસ્મા? ભિક્ખુનિસઙ્ઘો હિ અન્તોગામે વસતિ. યદિ એવં સિયા, સો એતાય કમ્મવાચાય તિચીવરપરિહારં ન લભેય્ય, અત્થિ ચસ્સ પરિહારો, તસ્મા પુરિમાયેવ વટ્ટતિ. ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સ હિ દ્વેપિ સીમાયો લબ્ભન્તિ. તત્થ ભિક્ખૂનં સીમં અજ્ઝોત્થરિત્વાપિ તસ્સા અન્તોપિ ભિક્ખુનીનં સીમં સમ્મન્નિતું વટ્ટતિ. ભિક્ખૂનમ્પિ ભિક્ખુનિસીમાય એસેવ નયો. ન હિ તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ કમ્મે ગણપૂરકા હોન્તિ, ન કમ્મવાચં વગ્ગં કરોન્તિ. એત્થ ચ નિગમનગરાનમ્પિ ગામેનેવ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

ગામૂપચારોતિ પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપો, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસો. તેસુ અધિટ્ઠિતતેચીવરિકો ભિક્ખુ પરિહારં ન લભતિ. ઇતિ ભિક્ખૂનં અવિપ્પવાસસીમા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ન ઓત્થરતિ, સમાનસંવાસકસીમાવ ઓત્થરતિ. સમાનસંવાસકસીમા ચેત્થ અત્તનો ધમ્મતાય ગચ્છતિ. અવિપ્પવાસસીમા પન યત્થ સમાનસંવાસકસીમા, તત્થેવ ગચ્છતિ. ન હિ તસ્સા વિસું નિમિત્તકિત્તનં અત્થિ, તત્થ સચે અવિપ્પવાસાય સમ્મુતિકાલે ગામો અત્થિ, તં સા ન ઓત્થરતિ. સચે પન સમ્મતાય સીમાય પચ્છા ગામો નિવિસતિ, સોપિ સીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. યથા ચ પચ્છા નિવિટ્ઠો, એવં પઠમં નિવિટ્ઠસ્સ પચ્છા વડ્ઢિતપ્પદેસોપિ સીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. સચેપિ સીમાસમ્મુતિકાલે ગેહાનિ કતાનિ, પવિસિસ્સામાતિ આલયોપિ અત્થિ, મનુસ્સા પન અપ્પવિટ્ઠા, પોરાણકગામં વા સગેહમેવ છડ્ડેત્વા અઞ્ઞત્થ ગતા, અગામોયેવ એસ, સીમા ઓત્થરતિ. સચે પન એકમ્પિ કુલં પવિટ્ઠં વા આગતં વા અત્થિ, ગામોયેવ સીમા ન ઓત્થરતિ.

એવઞ્ચ પન ભિક્ખવે તિચીવરેન અવિપ્પવાસો સમૂહન્તબ્બોતિ એત્થ સમૂહનન્તેન ભિક્ખુના વત્તં જાનિતબ્બં. તત્રિદં વત્તં – ખણ્ડસીમાય ઠત્વા અવિપ્પવાસસીમા ન સમૂહન્તબ્બા, તથા અવિપ્પવાસસીમાય ઠત્વા ખણ્ડસીમાપિ. ખણ્ડસીમાયં પન ઠિતેન ખણ્ડસીમાવ સમૂહનિતબ્બા, તથા ઇતરાય ઠિતેન ઇતરા. સીમં નામ દ્વીહિ કારણેહિ સમૂહનન્તિ પકતિયા ખુદ્દકં પુન આવાસવડ્ઢનત્થાય મહતિં વા કાતું; પકતિયા મહતિં પુન અઞ્ઞેસં વિહારોકાસદાનત્થાય ખુદ્દકં વા કાતું. તત્થ સચે ખણ્ડસીમઞ્ચ અવિપ્પવાસસીમઞ્ચ જાનન્તિ, સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તિ. ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તિ. ખણ્ડસીમં અજાનન્તા અવિપ્પવાસંયેવ જાનન્તા ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણઉપોસથાગારાદીસુ નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુ ઠત્વા અપ્પેવ નામ સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તિ, પટિબન્ધિતું પન ન સક્ખિસ્સન્તેવ. સચે બન્ધેય્યું, સીમાસમ્ભેદં કત્વા વિહારં અવિહારં કરેય્યું, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બા. યે પન ઉભોપિ ન જાનન્તિ, તેનેવ સમૂહનિતું ન બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તિ. અયઞ્હિ સીમા નામ કમ્મવાચાય વા અસીમા હોતિ સાસનન્તરધાનેન વા, ન ચ સક્કા સીમં અજાનન્તેહિ કમ્મવાચા કાતું, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બા. સાધુકં પન ઞત્વાયેવ સમૂહનિતબ્બા ચ બન્ધિતબ્બા ચાતિ.

ગામસીમાદિકથા

૧૪૭. એવં બદ્ધસીમાવસેન સમાનસંવાસઞ્ચ એકૂપોસથભાવઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અબદ્ધસીમેસુપિ ઓકાસેસુ તં દસ્સેન્તો ‘‘અસમ્મતાય, ભિક્ખવે, સીમાય અટ્ઠપિતાયા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અટ્ઠપિતાયાતિ અપરિચ્છિન્નાય. ગામગ્ગહણેન ચેત્થ નગરમ્પિ ગહિતમેવ હોતિ. તત્થ યત્તકે પદેસે તસ્સ ગામસ્સ ભોજકા બલિં લભન્તિ, સો પદેસો અપ્પો વા હોતુ મહન્તો વા, ગામસીમાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. નગરનિગમસીમાસુપિ એસેવ નયો. યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામખેત્તે એકં પદેસં ‘‘અયં વિસું ગામો હોતૂ’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવ. તસ્મા સા ચ ઇતરા ચ પકતિગામનગરનિગમસીમા બદ્ધસીમાસદિસાયેવ હોન્તિ, કેવલં પન તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારં ન લભન્તિ.

એવં ગામન્તવાસીનં સીમાપરિચ્છેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ આરઞ્ઞકાનં સીમાપરિચ્છેદં દસ્સેન્તો ‘‘અગામકે ચે’’તિઆદિમાહ. તત્થ અગામકે ચેતિ ગામનિગમનગરસીમાહિ અપરિચ્છિન્ને અટવિપ્પદેસે. અથ વા અગામકે ચેતિ વિજ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞે ભિક્ખુ વસતિ, અથસ્સ ઠિતોકાસતો સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા સમાનસંવાસકસીમાતિ અત્થો. અયં સીમા તિચીવરવિપ્પવાસપરિહારમ્પિ લભતિ. તત્થ એકં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસતિ હત્થપ્પમાણં હોતિ. મજ્ઝે ઠિતસ્સ સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા વિનિબ્બેધેન ચુદ્દસ હોન્તિ. સચે દ્વે સઙ્ઘા વિસું વિનયકમ્માનિ કરોન્તિ, દ્વિન્નં સત્તબ્ભન્તરાનં અન્તરે અઞ્ઞં એકં સત્તબ્ભન્તરં ઉપચારત્થાય ઠપેતબ્બં. સેસા સત્તબ્ભન્તરસીમકથા મહાવિભઙ્ગે ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણનાયં વુત્તનયેન ગહેતબ્બા.

સબ્બા ભિક્ખવે નદી અસીમાતિ યા કાચિ નદીલક્ખણપ્પત્તા નદી નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા ‘‘એતં બદ્ધસીમં કરોમા’’તિ કતાપિ અસીમાવ હોતિ, સા પન અત્તનો સભાવેનેવ બદ્ધસીમાસદિસા, સબ્બમેત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સમુદ્દજાતસ્સરેસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ જાતસ્સરો નામ યેન કેનચિ ખણિત્વા અકતો સયંજાતસોબ્ભો સમન્તતો આગતેન ઉદકેન પૂરિતો તિટ્ઠતિ.

એવં નદીસમુદ્દજાતસ્સરાનં બદ્ધસીમાભાવં પટિક્ખિપિત્વા પુન તત્થ અબદ્ધસીમાપઅચ્છેદં દસ્સેન્તો ‘‘નદિયા વા ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ યં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સમન્તા ઉદકુક્ખેપાતિ યં ઠાનં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સમન્તતો ઉદકુક્ખેપેન પરિચ્છિન્નં. કથં પન ઉદકં ઉક્ખિપિતબ્બં? યથા અક્ખધુત્તા દારુગુળં ખિપન્તિ, એવં ઉદકં વા વાલિકં વા હત્થેન ગહેત્વા થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન સબ્બથામેન ખિપિતબ્બં. યત્થ એવં ખિત્તં ઉદકં વા વાલિકા વા પતતિ, અયમેકો ઉદકુક્ખેપો. તસ્સ અન્તો હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતો કમ્મં કોપેતિ. યાવ પરિસા વડ્ઢતિ, તાવ સીમાપિ વડ્ઢતિ. પરિસપરિયન્તતો ઉદકુક્ખેપોયેવ પમાણં. જાતસ્સરસમુદ્દેસુપિ એસેવ નયો.

એત્થ ચ સચે નદી નાતિદીઘા હોતિ, પભવતો પટ્ઠાય યાવ મુખદ્વારા સબ્બત્થ સઙ્ઘો નિસીદતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાકમ્મં નત્થિ, સકલાપિ નદી એતેસંયેવ ભિક્ખૂનં પહોતિ. યં પન મહાસુમત્થેરેન વુત્તં ‘‘યોજનં પવત્તમાનાયેવ નદી, તત્રાપિ ઉપરિ અદ્ધયોજનં પહાય હેટ્ઠા અદ્ધયોજને કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ, તં મહાપદુમત્થેરેનેવ પટિક્ખિત્તં. ભગવતા હિ ‘‘તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેત્વા યત્થ કત્થચિ ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયા અન્તરવાસકો તેમિયતી’’તિ ઇદં નદિયા પમાણં વુત્તં, ન યોજનં વા અદ્ધયોજનં વા. તસ્મા યા ઇમસ્સ સુત્તસ્સ વસેન પુબ્બે વુત્તલક્ખણા નદી, તસ્સા પભવતો પટ્ઠાય સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ. સચે પનેત્થ બહૂ ભિક્ખૂ વિસું વિસું કમ્મં કરોન્તિ, સબ્બેહિ અત્તનો ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ અન્તરા અઞ્ઞો ઉદકુક્ખેપો સીમન્તરિકત્થાય ઠપેતબ્બો. તતો અધિકં વટ્ટતિયેવ, ઊનકં પન ન વટ્ટતીતિ વુત્તં. જાતસ્સરસમુદ્દેસુપિ એસેવ નયો.

નદિયા પન કમ્મં કરિસ્સામાતિ ગતેહિ સચે નદી પરિપુણ્ણા હોતિ સમતિત્તિકા, ઉદકસાટિકં નિવાસેત્વાપિ અન્તોનદિયંયેવ કમ્મં કાતબ્બં. સચે ન સક્કોન્તિ, નાવાયપિ ઠત્વા કાતબ્બં. ગચ્છન્તિયા પન નાવાય કાતું ન વટ્ટતિ. કસ્મા? ઉદકુક્ખેપમત્તમેવ હિ સીમા, તં નાવા સીઘમેવ અતિક્કામેતિ. એવં સતિ અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઞત્તિ અઞ્ઞિસ્સા અનુસાવના હોતિ, તસ્મા નાવં અરિત્તેન વા ઠપેત્વા પાસાણે વા લમ્બિત્વા અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે વા બન્ધિત્વા કમ્મં કાતબ્બં. અન્તોનદિયં બદ્ધઅટ્ટકેપિ અન્તોનદિયં જાતરુક્ખેપિ ઠિતેહિ કાતું વટ્ટતિ.

સચે પન રુક્ખસ્સ સાખા વા તતો નિક્ખન્તપારોહો વા બહિનદીતીરે વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો, સીમં વા સોધેત્વા સાખં વા છિન્દિત્વા કમ્મં કાતબ્બં. બહિનદીતીરે જાતરુક્ખસ્સ અન્તોનદિયં પવિટ્ઠસાખાય વા પારોહે વા નાવં બન્ધિત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. કરોન્તેહિ સીમા વા સોધેતબ્બા, છિન્દિત્વા વાસ્સ બહિપતિટ્ઠિતભાવો નાસેતબ્બો. નદીતીરે પન ખાણુકં કોટ્ટેત્વા તત્થ બદ્ધનાવાય ન વટ્ટતિયેવ.

નદિયં સેતું કરોન્તિ, સચે અન્તોનદિયંયેવ સેતુ વા સેતુપાદા વા, સેતુમ્હિ ઠિતેહિ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતા, કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ, સીમં સોધેત્વા કાતબ્બં. અથ સેતુપાદા અન્તો, સેતુ પન ઉભિન્નમ્પિ તીરાનં ઉપરિઆકાસે ઠિતો, વટ્ટતિ. અન્તોનદિયં પાસાણો વા દીપકો વા હોતિ, તસ્સ યત્તકં પદેસં પુબ્બે વુત્તપ્પકારે પકતિવસ્સકાલે વસ્સાનસ્સ ચતૂસુ માસેસુ ઉદકં ઓત્થરતિ, સો નદીસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. અતિવુટ્ઠિકાલે પન ઓઘેન ઓત્થટોકાસો ન ગહેતબ્બો, સો હિ ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ.

નદિતો માતિકં નીહરન્તા નદિયં આવરણં કરોન્તિ, તઞ્ચે ઓત્થરિત્વા વા વિનિબ્બિજ્ઝિત્વા વા ઉદકં ગચ્છતિ, સબ્બત્થ પવત્તનટ્ઠાને કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે પન આવરણેન વા કોટ્ટકબન્ધનેન વા સોતં પચ્છિજ્જતિ, ઉદકં નપ્પવત્તતિ, અપ્પવત્તનટ્ઠાને કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. આવરણમત્થકેપિ કાતું ન વટ્ટતિ. સચે કોચિ આવરણપ્પદેસો પુબ્બે વુત્તપાસાણદીપકપ્પદેસો વિય ઉદકેન અજ્ઝોત્થરિયતિ, તત્થ વટ્ટતિ. સો હિ નદીસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. નદિં વિનાસેત્વા તળાકં કરોન્તિ, હેટ્ઠા પાળિ બદ્ધા, ઉદકં આગન્ત્વા તળાકં પૂરેત્વા તિટ્ઠતિ, એત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. ઉપરિ પવત્તનટ્ઠાને હેટ્ઠા ચ છડ્ડિતમોદકં નદિં ઓત્થરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતો પટ્ઠાય વટ્ટતિ. દેવે અવસ્સન્તે હેમન્તગિમ્હેસુ વા સુક્ખનદિયાપિ વટ્ટતિ. નદિતો નીહટમાતિકાય ન વટ્ટતિ. સચે સા કાલન્તરેન ભિજ્જિત્વા નદી હોતિ, વટ્ટતિ. કાચિ નદી કાલન્તરેન ઉપ્પતિત્વા ગામનિગમસીમં ઓત્થરિત્વા પવત્તતિ, નદીયેવ હોતિ, કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે પન વિહારસીમં ઓત્થરતિ, વિહારસીમાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

સમુદ્દેપિ કમ્મં કરોન્તેહિ યં પદેસં ઉદ્ધં વડ્ઢનઉદકં વા પકતિવીચિ વા વેગેન આગન્ત્વા ઓત્થરતિ, તત્થ કાતું ન વટ્ટતિ. યસ્મિં પન પદેસે પકતિવીચિયો ઓત્થરિત્વા સણ્ઠહન્તિ, સો ઉદકન્તતો પટ્ઠાય અન્તોસમુદ્દો નામ, તત્થ ઠિતેહિ કમ્મં કાતબ્બં. સચે ઊમિવેગો બાધતિ, નાવાય વા અટ્ટકે વા ઠત્વા કાતબ્બં. તેસુ વિનિચ્છયો નદિયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સમુદ્દે પિટ્ઠિપાસાણો હોતિ, તં કદાચિ ઊમિયો આગન્ત્વા ઓત્થરન્તિ, કદાચિ ન ઓત્થરન્તિ, તત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ, સો હિ ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. સચે પન વીચીસુ આગતાસુપિ અનાગતાસુપિ પકતિઉદકેનેવ ઓત્થરિયતિ, વટ્ટતિ. દીપકો વા પબ્બતો વા હોતિ, સો ચે દૂરે હોતિ મચ્છબન્ધાનં અગમનપથે, અરઞ્ઞસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. તેસં ગમનપરિયન્તસ્સ ઓરતો પન ગામસીમાસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. તત્થ ગામસીમં અસોધેત્વા કમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. સમુદ્દો ગામસીમં વા નિગમસીમં વા ઓત્થરિત્વા તિટ્ઠતિ, સમુદ્દોવ હોતિ, તત્થ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે પન વિહારસીમં ઓત્થરતિ, વિહારસીમાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

જાતસ્સરે કમ્મં કરોન્તેહિપિ યત્થ પુબ્બે વુત્તપ્પકારે વસ્સકાલે વસ્સે પચ્છિન્નમત્તે પિવિતું વા હત્થપાદે વા ધોવિતું ઉદકં ન હોતિ, સુક્ખતિ, અયં ન જાતસ્સરો, ગામખેત્તસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ, તત્થ કમ્મં ન કાતબ્બં. યત્થ પન વુત્તપ્પકારે વસ્સકાલે ઉદકં સન્તિટ્ઠતિ, અયમેવ જાતસ્સરો. તસ્સ યત્તકે પદેસે વસ્સાનં ચાતુમાસે ઉદકં તિટ્ઠતિ, તત્થ કમ્મં કાતું વટ્ટતિ. સચે ગમ્ભીરં ઉદકં, અટ્ટકં બન્ધિત્વા તત્થ ઠિતેહિપિ જાતસ્સરસ્સ અન્તો જાતરુક્ખમ્હિ બદ્ધઅટ્ટકેપિ કાતું વટ્ટતિ. પિટ્ઠિપાસાણદીપકેસુ પનેત્થ નદિયં વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. સમવસ્સદેવકાલે પહોનકજાતસ્સરો પન સચેપિ દુબ્બુટ્ઠિકાલે વા ગિમ્હહેમન્તેસુ વા સુક્ખતિ, નિરુદકો હોતિ, તત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. યં અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સબ્બો જાતસ્સરો સુક્ખો અનોદકો, ગામખેત્તંયેવ ભજતી’’તિ, તં ન ગહેતબ્બં. સચે પનેત્થ ઉદકત્થાય આવાટં વા પોક્ખરણીઆદીનિ વા ખણન્તિ, તં ઠાનં અજાતસ્સરો હોતિ, ગામસીમાસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. લાબુતિપુસકાદિવપ્પે કતેપિ એસેવ નયો.

સચે પન તં પૂરેત્વા થલં વા કરોન્તિ, એકસ્મિં દિસાભાગે પાળિં બન્ધિત્વા સબ્બમેવ તં મહાતળાકં વા કરોન્તિ, સબ્બોપિ અજાતસ્સરો હોતિ, ગામસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. લોણીપિ જાતસ્સરસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતિ. વસ્સિકે ચત્તારો માસે ઉદકટ્ઠાનોકાસે કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ.

૧૪૮. સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તીતિ અત્તનો સીમાય પરેસં બદ્ધસીમં સમ્ભિન્દન્તિ. સચે હિ પોરાણકસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય અમ્બો ચેવ જમ્બૂ ચાતિ દ્વે રુક્ખા અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠવિટપા હોન્તિ, તેસુ અમ્બસ્સ પચ્છિમદિસાભાગે જમ્બૂ. વિહારસીમા ચ જમ્બું અન્તો કત્વા અમ્બં કિત્તેત્વા બદ્ધા હોતિ, અથ પચ્છા તસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય વિહારં કત્વા સીમં બન્ધન્તા તં અમ્બં અન્તો કત્વા જમ્બું કિત્તેત્વા બન્ધન્તિ, સીમાય સીમા સમ્ભિન્ના હોતિ. એવં છબ્બગ્ગિયા અકંસુ, તેનાહ – ‘‘સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તી’’તિ.

સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તીતિ અત્તનો સીમાય પરેસં બદ્ધસીમં અજ્ઝોત્થરન્તિ;

પરેસં બદ્ધસીમં સકલં વા તસ્સા પદેસં વા અન્તો કત્વા અત્તનો સીમં બન્ધન્તિ. સીમન્તરિકં ઠપેત્વા સીમં સમ્મન્નિતુન્તિ એત્થ સચે પઠમતરં કતસ્સ વિહારસ્સ સીમા અસમ્મતા હોતિ, સીમાય ઉપચારો ઠપેતબ્બો. સચે સમ્મતા હોતિ, પચ્છિમકોટિયા હત્થમત્તા સીમન્તરિકા ઠપેતબ્બા. કુરુન્દિયં વિદત્થિમત્તમ્પિ, મહાપચ્ચરિયં ચતુરઙ્ગુલમત્તમ્પિ વટ્ટતીતિ વુત્તં. એકરુક્ખોપિ ચ દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તં હોતિ, સો પન વડ્ઢન્તો સીમાસઙ્કરં કરોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બો.

ઉપોસથભેદાદિકથા

૧૪૯. ચાતુદ્દસિકો ચ પન્નરસિકો ચાતિ એત્થ ચાતુદ્દસિકસ્સ પુબ્બકિચ્ચે ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ વત્તબ્બં.

અધમ્મેન વગ્ગન્તિઆદીસુ સચે એકસ્મિં વિહારે ચતૂસુ ભિક્ખૂસુ વસન્તેસુ એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તીસુ વા વસન્તેસુ એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા દ્વે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અધમ્મેન વગ્ગં ઉપોસથકમ્મં હોતિ. સચે પન ચત્તારોપિ સન્નિપતિત્વા પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તયો વા દ્વે વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અધમ્મેન સમગ્ગં નામ હોતિ. સચે ચતૂસુ જનેસુ એકસ્સ પારિસુદ્ધિં આહરિત્વા તયો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, તીસુ વા જનેસુ એકસ્સ પારિસુદ્ધિં આહરિત્વા દ્વે પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, ધમ્મેન વગ્ગં નામ હોતિ. સચે પન ચત્તારો એકત્થ વસન્તા સબ્બેવ સન્નિપતિત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, દ્વે અઞ્ઞમઞ્ઞં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, ધમ્મેન સમગ્ગં નામ હોતીતિ.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકથા

૧૫૦. નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બન્તિ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો…પે… આવિકતા હિસ્સ ફાસુ હોતી’’તિ ઇમં નિદાનં ઉદ્દિસિત્વા ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં, તત્થાયસ્મન્તે પુચ્છામિ – કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા, દુતિયમ્પિ પુચ્છામિ…પે… એવમેતં ધારયામીતિ. સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહિ ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા…પે… અવિવદમાનેહિ સિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ એવં અવસેસં સુતેન સાવેતબ્બં. એતેન નયેન સેસાપિ ચત્તારો પાતિમોક્ખુદ્દેસા વેદિતબ્બા.

સવરભયન્તિ અટવિમનુસ્સભયં. રાજન્તરાયોતિઆદીસુ સચે ભિક્ખૂસુ ‘‘ઉપોસથં કરિસ્સામા’’તિ નિસિન્નેસુ રાજા આગચ્છતિ, અયં રાજન્તરાયો. ચોરા આગચ્છન્તિ, અયં ચોરન્તરાયો. દવદાહો વા આગચ્છતિ, આવાસે વા અગ્ગિ ઉટ્ઠહતિ, અયં અગ્ગન્તરાયો. મેઘો વા ઉટ્ઠેતિ, ઓઘો વા આગચ્છતિ, અયં ઉદકન્તરાયો. બહૂ મનુસ્સા આગચ્છન્તિ, અયં મનુસ્સન્તરાયો. ભિક્ખું યક્ખો ગણ્હાતિ, અયં અમનુસ્સન્તરાયો. બ્યગ્ઘાદયો ચણ્ડમિગા આગચ્છન્તિ, અયં વાળન્તરાયો. ભિક્ખું સપ્પાદયો ડંસન્તિ, અયં સરીસપન્તરાયો. ભિક્ખુ ગિલાનો વા હોતિ, કાલં વા કરોતિ, વેરિનો વા તં મારેતુકામા ગણ્હન્તિ, અયં જીવિતન્તરાયો. મનુસ્સા એકં વા બહૂ વા ભિક્ખૂ બ્રહ્મચરિયા ચાવેતુકામા ગણ્હન્તિ, અયં બ્રહ્મચરિયન્તરાયો. એવરૂપેસુ અન્તરાયેસુ સંખિત્તેન પાતિમોક્ખો ઉદ્દિસિતબ્બો, પઠમો વા ઉદ્દેસો ઉદ્દિસિતબ્બો, આદિમ્હિ દ્વે તયો ચત્તારો વા. એત્થ ચ દુતિયાદીસુ ઉદ્દેસેસુ યસ્મિં અપરિયોસિતે અન્તરાયો હોતિ, સોપિ સુતેનેવ સાવેતબ્બો.

અનજ્ઝિટ્ઠાતિ અનાણત્તા અયાચિતા વા. અજ્ઝેસના ચેત્થ સઙ્ઘેન સમ્મતધમ્મજ્ઝેસકાયત્તા વા સઙ્ઘત્થેરાયત્તા વા, તસ્મિં ધમ્મજ્ઝેસકે અસતિ સઙ્ઘત્થેરં આપુચ્છિત્વા વા તેન યાચિતો વા ભાસિતું લભતિ. સઙ્ઘત્થેરેનાપિ સચે વિહારે બહૂ ધમ્મકથિકા હોન્તિ, વારપટિપાટિયા વત્તબ્બા – ‘‘ત્વં ધમ્મં ભણ, ધમ્મં કથેહિ, ધમ્મદાનં દેહી’’તિ વા વુત્તેન તીહિપિ વિધીહિ ધમ્મો ભાસિતબ્બો. ‘‘ઓસારેહી’’તિ વુત્તો પન ઓસારેતુમેવ લભતિ, ‘‘કથેહી’’તિ વુત્તો કથેતુમેવ, ‘‘સરભઞ્ઞં ભણાહી’’તિ વુત્તો સરભઞ્ઞમેવ. સઙ્ઘત્થેરોપિ ચ ઉચ્ચતરે આસને નિસિન્નો યાચિતું ન લભતિ. સચે ઉપજ્ઝાયો ચેવ સદ્ધિવિહારિકો ચ હોન્તિ, ઉપજ્ઝાયો ચ નં ઉચ્ચાસને નિસિન્નો ‘‘ભણાહી’’તિ વદતિ, સજ્ઝાયં અધિટ્ઠહિત્વા ભણિતબ્બં. સચે પનેત્થ દહરા ભિક્ખૂ હોન્તિ, તેસં ‘‘ભણામી’’તિ ભણિતબ્બં.

સચે વિહારે સઙ્ઘત્થેરો અત્તનોયેવ નિસ્સિતકે ભણાપેતિ, અઞ્ઞે મધુરભાણકેપિ નાજ્ઝેસતિ, સો અઞ્ઞેહિ વત્તબ્બો – ‘‘ભન્તે અસુકં નામ ભણાપેમા’’તિ. સચે ‘‘ભણાપેથા’’તિ વા વદતિ, તુણ્હી વા હોતિ, ભણાપેતું વટ્ટતિ. સચે પન પટિબાહતિ, ન ભણાપેતબ્બં. યદિ અનાગતેયેવ સઙ્ઘત્થેરે ધમ્મસવનં આરદ્ધં, પુન આગતે ઠપેત્વા આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થિ. ઓસારેત્વા પન કથેન્તેન આપુચ્છિત્વા વા અટ્ઠપેત્વાયેવ વા કથેતબ્બં, કથેન્તસ્સ પુન આગતેપિ એસેવ નયો.

ઉપનિસિન્નકથાયપિ સઙ્ઘત્થેરોવ સામી, તસ્મા તેન સયં વા કથેતબ્બં, અઞ્ઞો વા ભિક્ખુ ‘‘કથેહી’’તિ વત્તબ્બો, નો ચ ખો ઉચ્ચતરે આસને નિસિન્નેન. મનુસ્સાનં પન ‘‘ભણાહી’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. મનુસ્સા અત્તનો જાનનકભિક્ખું આપુચ્છન્તિ, તેન થેરં આપુચ્છિત્વા કથેતબ્બં. સચે સઙ્ઘત્થેરો ‘‘ભન્તે ઇમે પઞ્હં પુચ્છન્તી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘કથેહી’’તિ વા ભણતિ, તુણ્હી વા હોતિ, કથેતું વટ્ટતિ. અન્તરઘરે અનુમોદનાદીસુપિ એસેવ નયો. સચે સઙ્ઘત્થેરો વિહારે વા અન્તરઘરે વા ‘‘મં અનાપુચ્છિત્વાપિ કથેય્યાસી’’તિ અનુજાનાતિ, લદ્ધકપ્પિયં હોતિ, સબ્બત્થ વત્તું વટ્ટતિ.

સજ્ઝાયં કરોન્તેનાપિ થેરો આપુચ્છિતબ્બોયેવ. એકં આપુચ્છિત્વા સજ્ઝાયન્તસ્સ અપરો આગચ્છતિ, પુન આપુચ્છનકિચ્ચં નત્થિ. સચે વિસ્સમિસ્સામીતિ ઠપિતસ્સ આગચ્છતિ, પુન આરભન્તેનાપિ આપુચ્છિતબ્બં. સઙ્ઘત્થેરે અનાગતેયેવ આરદ્ધં સજ્ઝાયન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. એકેન સઙ્ઘત્થેરેન ‘‘મં અનાપુચ્છાપિ યથાસુખં સજ્ઝાયાહી’’તિ અનુઞ્ઞાતે યથાસુખં સજ્ઝાયિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન આગતે તં આપુચ્છિત્વાવ સજ્ઝાયિતબ્બં.

૧૫૧. અત્તના વા અત્તાનં સમ્મન્નિતબ્બંતિ અત્તના વા અત્તા સમ્મન્નિતબ્બો; પુચ્છન્તેન પન પરિસં ઓલોકેત્વા સચે અત્તનો ઉપદ્દવો નત્થિ, વિનયો પુચ્છિતબ્બો.

૧૫૩. કતેપિ ઓકાસે પુગ્ગલં તુલયિત્વાતિ ‘‘અત્થિ નુ ખો મે ઇતો ઉપદ્દવો, નત્થી’’તિ એવં ઉપપરિક્ખિત્વા. પુરમ્હાકન્તિ પઠમં અમ્હાકં. પટિકચ્ચેવાતિ પઠમતરમેવ. પુગ્ગલં તુલયિત્વા ઓકાસં કાતુન્તિ ‘‘ભૂતમેવ નુ ખો આપત્તિં વદતિ, અભૂત’’ન્તિ એવં ઉપપરિક્ખિત્વા ઓકાસં કાતું અનુજાનામીતિ અત્થો.

અધમ્મકમ્મપટિક્કોસનાદિકથા

૧૫૪. અધમ્મકમ્મં વુત્તનયમેવ. પટિક્કોસિતુન્તિ વારેતું. દિટ્ઠિમ્પિ આવિકાતુન્તિ ‘‘અધમ્મકમ્મં ઇદં ન મે ખમતી’’તિ એવં અઞ્ઞસ્સ સન્તિકે અત્તનો દિટ્ઠિં પકાસેતું. ચતૂહિ પઞ્ચહીતિઆદિ તેસં અનુપદ્દવત્થાય વુત્તં. સઞ્ચિચ્ચ ન સાવેન્તીતિ યથા ન સુણન્તિ એવં ભણિસ્સામાતિ સઞ્ચિચ્ચ સણિકં ઉદ્દિસન્તિ.

૧૫૫. થેરાધિકન્તિ થેરાધીનં; થેરાયત્તં ભવિતુન્તિ અત્થો. ‘‘થેરાધેય્ય’’ન્તિપિ પાઠો, તસ્મા થેરેન સયં વા ઉદ્દિસિતબ્બં, અઞ્ઞો વા અજ્ઝેસિતબ્બો. અજ્ઝેસનવિધાનઞ્ચેત્થ ધમ્મજ્ઝેસને વુત્તનયમેવ. સો ન જાનાતિ ઉપોસથં વાતિઆદીસુ ચાતુદ્દસિકપન્નરસિકભેદેન દુવિધં, સઙ્ઘઉપોસથાદિભેદેન નવવિધઞ્ચ ઉપોસથં ન જાનાતિ, ચતુબ્બિધં ઉપોસથકમ્મં ન જાનાતિ, દુવિધં પાતિમોક્ખં ન જાનાતિ, નવવિધં પાતિમોક્ખુદ્દેસં ન જાનાતિ. યો તત્થ ભિક્ખુ બ્યત્તો પટિબલોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ દહરસ્સાપિ બ્યત્તસ્સ પાતિમોક્ખો અનુઞ્ઞાતો. અથ ખો એત્થ અયમધિપ્પાયો. સચે થેરસ્સ પઞ્ચ વા ચત્તારો વા તયો વા પાતિમોક્ખુદ્દેસા નાગચ્છન્તિ; દ્વે પન અખણ્ડા સુવિસદા વાચુગ્ગતા હોન્તિ, થેરાયત્તોવ પાતિમોક્ખા. સચે પન એત્તકમ્પિ વિસદં કાતું ન સક્કોતિ, બ્યત્તસ્સ ભિક્ખુનો આયત્તો હોતિ.

સામન્તા આવાસાતિ સામન્તં આવાસં. સજ્જુકન્તિ તદહેવ આગમનત્થાય. નવં ભિક્ખું આણાપેતુન્તિ એત્થ યો સક્કોતિ ઉગ્ગહેતું, એવરૂપો આણાપેતબ્બો, ન બાલો.

પક્ખગણનાદિઉગ્ગહણાનુજાનનકથા

૧૫૬. કતિમી ભન્તેતિ એત્થ કતીનં પૂરણીતિ કતિમી. કાલવતોતિ કાલસ્સેવ; પગેવાતિ અત્થો.

૧૫૮. યં કાલં સરતીતિ એત્થ સાયમ્પિ ‘‘અજ્જુપોસથો સમન્નાહરથા’’તિ આરોચેતું વટ્ટતિ.

૧૫૯. થેરેન ભિક્ખુના નવં ભિક્ખું આણાપેતુન્તિ એત્થાપિ કિઞ્ચિ કમ્મં કરોન્તો વા સદાકાલમેવ એકો વા ભારનિત્થરણકો વા સરભાણકધમ્મકથિકાદીસુ અઞ્ઞતરો વા ન ઉપોસથાગારસમ્મજ્જનત્થં આણાપેતબ્બો, અવસેસા પન વારેન આણાપેતબ્બા. સચે આણત્તો સમ્મુઞ્જનિં તાવકાલિકમ્પિ ન લભતિ, સાખાભઙ્ગં કપ્પિયં કારેત્વા સમ્મજ્જિતબ્બં, તમ્પિ અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ.

૧૬૦. આસનપઞ્ઞાપનાણત્તિયમ્પિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો. આણત્તેન ચ સચે ઉપોસથાગારે આસનાનિ નત્થિ, સઙ્ઘિકાવાસતોપિ આહરિત્વા પઞ્ઞપેત્વા પુન આહરિતબ્બાનિ. આસનેસુ અસતિ કટસારકેપિ તટ્ટિકાયોપિ પઞ્ઞપેતું વટ્ટતિ, તટ્ટિકાસુપિ અસતિ સાખાભઙ્ગાનિ કપ્પિયં કારેત્વા પઞ્ઞપેતબ્બાનિ, કપ્પિયકારકં અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ.

૧૬૧. પદીપકરણેપિ વુત્તનયેનેવ આણાપેતબ્બો. આણાપેન્તેન ચ ‘‘અમુકસ્મિં નામ ઓકાસે તેલં વા વટ્ટિ વા કપલ્લિકા વા અત્થિ, તં ગહેત્વા કરોહી’’તિ વત્તબ્બો. સચે તેલાદીનિ નત્થિ, પરિયેસિતબ્બાનિ, પરિયેસિત્વા અલભન્તસ્સ લદ્ધકપ્પિયં હોતિ. અપિચ કપાલે અગ્ગિપિ જાલેતબ્બો.

દિસંગમિકાદિવત્થુકથા

૧૬૩. સઙ્ગહેતબ્બોતિ ‘‘સાધુ ભન્તે આગતાત્થ, ઇધ ભિક્ખા સુલભા સૂપબ્યઞ્જનં અત્થિ, વસથ અનુક્કણ્ઠમાના’’તિ એવં પિયવચનેન સઙ્ગહેતબ્બો. પુનપ્પુનં તથાકરણવસેન અનુગ્ગહેતબ્બો. ‘‘આમ વસિસ્સામી’’તિ પટિવચનદાપનેન ઉપલાપેતબ્બો. અથ વા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સઙ્ગહેતબ્બો ચેવ અનુગ્ગહેતબ્બો ચ. પિયવચનેન ઉપલાપેતબ્બો, કણ્ણસુખં આલપિતબ્બોતિ અત્થો. ચુણ્ણાદીહિ ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સચે સકલોપિ સઙ્ઘો ન કરોતિ, સબ્બેસં દુક્કટં. ઇધ નેવ થેરા ન દહરા મુચ્ચન્તિ, સબ્બેહિ વારેન ઉપટ્ઠાપેતબ્બો. અત્તનો વારે અનુપટ્ઠહન્તસ્સ આપત્તિ. તેન પન મહાથેરાનં પરિવેણસમ્મજ્જનદન્તકટ્ઠદાનાદીનિ ન સાદિતબ્બાનિ. એવમ્પિ સતિ મહાથેરેહિ સાયંપાતં ઉપટ્ઠાનં આગન્તબ્બં. તેન પન તેસં આગમનં ઞત્વા પઠમતરં મહાથેરાનં ઉપટ્ઠાનં ગન્તબ્બં. સચસ્સ સદ્ધિંચરા ભિક્ખુઉપટ્ઠાકા અત્થિ, ‘‘મય્હં ઉપટ્ઠાકા અત્થિ, તુમ્હે અપ્પોસ્સુક્કા વિહરથા’’તિ વત્તબ્બં. અથાપિસ્સ સદ્ધિંચરા નત્થિ, તસ્મિંયેવ પન વિહારે એકો વા દ્વે વા વત્તસમ્પન્ના વદન્તિ ‘‘મયં થેરસ્સ કત્તબ્બં કરિસ્સામ, અવસેસા ફાસુ વિહરન્તૂ’’તિ સબ્બેસં અનાપત્તિ.

સો આવાસો ગન્તબ્બોતિ ઉપોસથકરણત્થાય અન્વદ્ધમાસં ગન્તબ્બો. સો ચ ખો ઉતુવસ્સેયેવ, વસ્સાને પન યં કત્તબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘વસ્સં વસન્તિ બાલા અબ્યત્તા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન ભિક્ખવે તેહિ ભિક્ખૂહિ તસ્મિં આવાસે વસ્સં વસિતબ્બન્તિ પુરિમિકાય પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વિના ન વસ્સં ઉપગન્તબ્બં. સચે સો વસ્સૂપગતાનં પક્કમતિ વા, વિબ્ભમતિ વા, કાલં વા કરોતિ, અઞ્ઞસ્મિં સતિયેવ પચ્છિમિકાય વસિતું વટ્ટતિ, અસતિ અઞ્ઞત્થ ગન્તબ્બં, અગચ્છન્તાનં દુક્કટં. સચે પન પચ્છિમિકાય પક્કમતિ વા વિબ્ભમતિ વા કાલં વા કરોતિ, માસદ્વયં વસિતબ્બં.

પારિસુદ્ધિદાનકથા

૧૬૪. કાયેન વિઞ્ઞાપેતીતિ પારિસુદ્ધિદાનં યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન વિઞ્ઞાપેતિ જાનાપેતિ; વાચં પન નિચ્છારેતું સક્કોન્તો વાચાય વિઞ્ઞાપેતિ; ઉભયથા સક્કોન્તો કાયવાચાહિ. સઙ્ઘેન તત્થ ગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બોતિ સચે બહૂ તાદિસા ગિલાના હોન્તિ, સઙ્ઘેન પટિપાટિયા ઠત્વા સબ્બે હત્થપાસે કાતબ્બા. સચે દૂરે દૂરે હોન્તિ, સઙ્ઘો નપ્પહોતિ, તં દિવસં ઉપોસથો ન કાતબ્બો, નત્વેવ વગ્ગેન સઙ્ઘેન ઉપોસથો કાતબ્બો.

તત્થેવ પક્કમતીતિ સઙ્ઘમજ્ઝં અનાગન્ત્વા તતોવ કત્થચિ ગચ્છતિ. સામણેરો પટિજાનાતીતિ ‘‘સામણેરો અહ’’ન્તિ એવં પટિજાનાતિ; ભૂતંયેવ વા સામણેરભાવં આરોચેતિ, પચ્છા વા સામણેરભૂમિયં તિટ્ઠતીતિ અત્થો. એસ નયો સબ્બત્થ.

સઙ્ઘપ્પત્તો પક્કમતીતિ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ઉપોસથત્થાય સન્નિપતિતાનં ચતુન્નં ભિક્ખૂનં હત્થપાસં પત્વા પક્કમતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. એત્થ ચ એકેન બહૂનમ્પિ આહટા પારિસુદ્ધિ આહટાવ હોતિ. સચે પન સો અન્તરામગ્ગે અઞ્ઞં ભિક્ખું દિસ્વા યેસં અનેન પારિસુદ્ધિ ગહિતા, તેસઞ્ચ અત્તનો ચ પારિસુદ્ધિં દેતિ, તસ્સેવ પારિસુદ્ધિ આગચ્છતિ, ઇતરા પન બિલાળસઙ્ખલિકપારિસુદ્ધિ નામ હોતિ. સા ન આગચ્છતિ.

સુત્તો ન આરોચેતીતિ આગન્ત્વા સુપતિ, ‘‘અસુકેન પારિસુદ્ધિ દિન્ના’’તિ ન આરોચેતિ. પારિસુદ્ધિહારકસ્સ અનાપત્તીતિ એત્થ સચે સઞ્ચિચ્ચ નારોચેતિ, દુક્કટં આપજ્જતિ, પારિસુદ્ધિ પન આહટાવ હોતિ. અસઞ્ચિચ્ચ અનારોચિતત્તા પનસ્સ અનાપત્તિ, ઉભિન્નમ્પિ ચ ઉપોસથો કતોયેવ હોતિ.

છન્દદાનકથા

૧૬૫. છન્દદાનેપિ પારિસુદ્ધિદાને વુત્તસદિસોયેવ વિનિચ્છયો. પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દમ્પિ દાતુન્તિ એત્થ સચે પારિસુદ્ધિમેવ દેતિ ન છન્દં, ઉપોસથો કતો હોતિ. યં પન સઙ્ઘો અઞ્ઞં કમ્મં કરોતિ, તં અકતં હોતિ. છન્દમેવ દેતિ ન પારિસુદ્ધિં, ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપોસથોપિ કમ્મમ્પિ કતમેવ હોતિ, છન્દદાયકસ્સ પન ઉપોસથો અકતો હોતિ. સચેપિ કોચિ ભિક્ખુ નદિયા વા સીમાય વા ઉપોસથં અધિટ્ઠહિત્વા આગચ્છતિ, ‘‘કતો મયા ઉપોસથો’’તિ અચ્છિતું ન લભતિ, સામગ્ગી વા છન્દો વા દાતબ્બો.

૧૬૭. સરતિપિ ઉપોસથં નપિ સરતીતિ એકદા સરતિ, એકદા ન સરતિ. અત્થિ નેવ સરતીતિ યો એકન્તં નેવ સરતિ, તસ્સ સમ્મુતિદાનકિચ્ચં નત્થિ. અનાગચ્છન્તોપિ કમ્મં ન કોપેતિ.

સઙ્ઘુપોસથાદિકથા

૧૬૮. સો દેસો સમ્મજ્જિત્વાતિ તં દેસં સમ્મજ્જિત્વા, ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તં. પાનીયં પરિભોજનીયન્તિઆદિ પન ઉત્તાનત્થમેવ. કસ્મા પનેતં વુત્તં? ઉપોસથસ્સ પુબ્બકરણાદિદસ્સનત્થં. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતિ’’.

ઇતિ ઇમાનિ ચત્તારિ ‘‘પુબ્બકરણ’’ન્તિ અક્ખાતાનિ.

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ.

ઇતિ ઇમાનિ પઞ્ચ પુબ્બકરણતો પચ્છા કત્તબ્બાનિ ‘‘પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ અક્ખાતાનિ.

‘‘ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા,

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ,

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતિ’’.

ઇતિ ઇમાનિ ચત્તારિ ‘‘પત્તકલ્લ’’ન્તિ અક્ખાતાનીતિ.

તેહિ સદ્ધિન્તિ તેહિ આગતેહિ સદ્ધિં એતાનિ પુબ્બકરણાદીનિ કત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો. અજ્જ મે ઉપોસથોતિ એત્થ સચે પન્નરસો હોતિ, ‘‘અજ્જ મે ઉપોસથો પન્નરસો’’તિપિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ. ચાતુદ્દસિકેપિ એસેવ નયો.

આપત્તિપટિકમ્મવિધિકથા

૧૬૯. ભગવતા પઞ્ઞત્તં ‘‘ન સાપત્તિકેન ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ ઇદં ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિઆદિવચનેનેવ પારિસુદ્ધિદાનપઞ્ઞાપનેન ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથપઞ્ઞાપનેન ચ પઞ્ઞત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. ઇત્થન્નામં આપત્તિન્તિ થુલ્લચ્ચયાદીસુ એકિસ્સા નામં ગહેત્વા ‘‘થુલ્લચ્ચયં આપત્તિં પાચિત્તિયં આપત્તિ’’ન્તિ એવં વત્તબ્બં. તં પટિદેસેમીતિ ઇદં ‘‘તં તુમ્હમૂલે, તં તુય્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વુત્તેપિ સુવુત્તમેવ હોતિ. પસ્સસીતિ ઇદઞ્ચ ‘‘પસ્સસિ આવુસો તં આપત્તિં, પસ્સથ ભન્તે તં આપત્તિ’’ન્તિ એવં વત્તબ્બં. આમ પસ્સામીતિ ઇદં પન ‘‘આમ ભન્તે પસ્સામિ, આમ આવુસો પસ્સામી’’તિ એવં વુત્તમ્પિ સુવુત્તમેવ હોતિ. આયતિં સંવરેય્યાસીતિ એત્થ પન સચે વુડ્ઢતરો ‘‘આયતિં સંવરેય્યાથા’’તિ વત્તબ્બો. એવં વુત્તેન પન ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ સંવરિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બમેવ.

યદા નિબ્બેમતિકોતિ એત્થ સચે પનેસ નિબ્બેમતિકો ન હોતિ, વત્થું કિત્તેત્વાવ દેસેતું વટ્ટતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. તત્રાયં દેસનાવિધિ – સચે મેઘચ્છન્ને સૂરિયે ‘‘કાલો નુ ખો નો’’તિ વેમતિકો ભુઞ્જતિ, તેન ભિક્ખુના ‘‘અહં ભન્તે વેમતિકો ભુઞ્જિં’’, સચે કાલો અત્થિ, ‘‘સમ્બહુલા દુક્કટા આપત્તિયો આપન્નોમ્હિ, નો ચે અત્થિ, ‘‘સમ્બહુલા પાચિત્તિયા આપન્નોમ્હી’’તિ એવં વત્થું કિત્તેત્વા ‘‘અહં ભન્તે યા તસ્મિં વત્થુસ્મિં સમ્બહુલા દુક્કટા વા પાચિત્તિયા વા આપત્તિયો આપન્નો, તા તુમ્હમૂલે પટિદેસેમી’’તિ વત્તબ્બં. એસ નયો સબ્બાપત્તીસુ.

ન ભિક્ખવે સભાગા આપત્તીતિ એત્થ યં દ્વેપિ જના વિકાલભોજનાદિના સભાગવત્થુના આપત્તિં આપજ્જન્તિ, એવરૂપા વત્થુસભાગા ‘‘સભાગા’’તિ વુચ્ચતિ. વિકાલભોજનપ્પચ્ચયા આપન્નં પન અનતિરિત્તભોજનપચ્ચયા આપન્નસ્સ સન્તિકે દેસેતું વટ્ટતિ. યાપિ ચાયં વત્થુસભાગા, સાપિ દેસિતા સુદેસિતાવ. અઞ્ઞં પન દેસનપચ્ચયા દેસકો, પટિગ્ગહણપ્પચ્ચયા પટિગ્ગહકો ચાતિ ઉભોપિ દુક્કટં આપજ્જન્તિ, તં નાનાવત્થુકં હોતિ, તસ્મા અઞ્ઞમઞ્ઞં દેસેતું વટ્ટતિ.

૧૭૦. સામન્તો ભિક્ખુ એવમસ્સ વચનીયોતિ એત્થ સભાગોયેવ વત્તબ્બો. વિસભાગસ્સ હિ વુચ્ચમાને ભણ્ડનકલહસઙ્ઘભેદાદીનિપિ હોન્તિ, તસ્મા તસ્સ અવત્વા ‘‘ઇતો વુટ્ઠહિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા ઉપોસથો કાતબ્બોતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં.

અનાપત્તિપન્નરસકાદિકથા

૧૭૨. અનાપત્તિપન્નરસકે – તે ન જાનિંસૂતિ સીમં ઓક્કન્તાતિ વા ઓક્કમન્તીતિ વાતિ ન જાનિંસુ. અથઞ્ઞે આવાસિકા ભિક્ખૂ આગચ્છન્તીતિ ગામં વા અરઞ્ઞં વા કેનચિ કરણીયેન ગન્ત્વા તેસં નિસિન્નટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ. વગ્ગા સમગ્ગસઞ્ઞિનોતિ તેસં સીમં ઓક્કન્તત્તા વગ્ગા; સીમં ઓક્કન્તભાવસ્સ અજાનનતો સમગ્ગસઞ્ઞિનો.

૧૭૩. વગ્ગાવગ્ગસઞ્ઞિપન્નરસકે – તે જાનન્તીતિ પબ્બતે વા થલે વા ઠિતા સીમં ઓક્કન્તે વા ઓક્કમન્તે વા પસ્સન્તિ. વેમતિકપન્નરસકં ઉત્તાનમેવ.

૧૭૫. કુક્કુચ્ચપકતપન્નરસકે – યથા ઇચ્છાય અભિભૂતો ‘‘ઇચ્છાપકતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં પુબ્બભાગે સન્નિટ્ઠાનં કત્વાપિ કરણક્ખણે અકપ્પિયે અકપ્પિયસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતેન કુક્કુચ્ચેન અભિભૂતા ‘‘કુક્કુચ્ચપકતા’’તિ વેદિતબ્બા.

૧૭૬. ભેદપુરેક્ખારપન્નરસકે – અકુસલબલવતાય થુલ્લચ્ચયં વુત્તં.

સીમોક્કન્તિકપેય્યાલકથા

૧૭૭. આવાસિકેનઆગન્તુકપેય્યાલે – યથા પુરિમે આવાસિકેનઆવાસિકપેય્યાલે ‘‘તે ન જાનન્તિ અથઞ્ઞે આવાસિકા’’તિઆદિ વુત્તં, એવં ‘‘તે ન જાનન્તિ અથઞ્ઞે આગન્તુકા’’તિઆદિના નયેન સબ્બં વેદિતબ્બં. આગન્તુકેનઆવાસિકપેય્યાલે પન – યથા પુરિમપેય્યાલે ‘‘આવાસિકા ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તી’’તિ આગતં, એવં ‘‘આગન્તુકા ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તી’’તિ આનેતબ્બં. આગન્તુકેનઆગન્તુકપેય્યાલે પન – ઉભયપદેસુ આગન્તુકવસેન યોજેતબ્બોતિ.

૧૭૮. આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં ચાતુદ્દસો હોતિ, આગન્તુકાનં પન્નરસોતિ એત્થ યેસં પન્નરસો, તે તિરોરટ્ઠતો વા આગતા, અતીતં વા ઉપોસથં ચાતુદ્દસિકં અકંસૂતિ વેદિતબ્બા. આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બન્તિ આવાસિકેહિ ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કરિયમાને અનુવત્તિતબ્બં, ન પટિક્કોસિતબ્બં. ન અકામા દાતબ્બાતિ ન અનિચ્છાય દાતબ્બા.

લિઙ્ગાદિદસ્સનકથા

૧૭૯. આવાસિકાકારન્તિ આવાસિકાનં આકારં. એસ નયો સબ્બત્થ. આકારો નામ યેન તેસં વત્તસમ્પન્ના વા ન વાતિ આચારસણ્ઠાનં ગય્હતિ. લિઙ્ગં નામ યં તે તત્થ તત્થ લીને ગમયતિ; અદિસ્સમાનેપિ જાનાપેતીતિ અત્થો. નિમિત્તં નામ યં દિસ્વા તે અત્થીતિ ઞાયન્તિ. ઉદ્દેસો નામ યેન તે એવરૂપપરિક્ખારાતિ ઉદ્દિસન્તિ; અપદેસં લભન્તીતિ અત્થો. સબ્બમેતં સુપઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠાદીનઞ્ચેવ પદસદ્દાદીનઞ્ચ અધિવચનં, યથાયોગં પન યોજેતબ્બં. આગન્તુકાકારાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ અઞ્ઞાતકન્તિ અઞ્ઞેસં સન્તકં. પાદાનં ધોતં ઉદકનિસ્સેકન્તિ પાદાનં ધોતાનં ઉદકનિસ્સેકં. બહુવચનસ્સ એકવચનં વેદિતબ્બં. ‘‘પાદાનં ધોતઉદકનિસ્સેક’’ન્તિ વા પાઠો; પાદાનં ધોવનઉદકનિસ્સેકન્તિ અત્થો.

૧૮૦. નાનાસંવાસકાદિવત્થૂસુ – સમાનસંવાસકદિટ્ઠિન્તિ ‘‘સમાનસંવાસકા એતે’’તિ દિટ્ઠિં. ન પુચ્છન્તીતિ તેસં લદ્ધિં ન પુચ્છન્તિ; અપુચ્છિત્વાવ વત્તપટિવત્તિં કત્વા એકતો ઉપોસથં કરોન્તિ. નાભિવિતરન્તીતિ નાનાસંવાસકભાવં મદ્દિતું અભિભવિતું ન સક્કોન્તિ; તં દિટ્ઠિં ન નિસ્સજ્જાપેન્તીતિ અત્થો.

નગન્તબ્બગન્તબ્બવારકથા

૧૮૧. સભિક્ખુકા આવાસાતિ યસ્મિં આવાસે ઉપોસથકારકા ભિક્ખૂ અત્થિ, તમ્હા આવાસા યં ન સક્કોતિ તદહેવ આગન્તું, સો આવાસો ઉપોસથં અકત્વા ન ગન્તબ્બો. અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેનાતિ સઙ્ઘપ્પહોનકેહિ ભિક્ખૂહિ વિના. અઞ્ઞત્ર અન્તરાયાતિ પુબ્બે વુત્તં દસવિધં અન્તરાયં વિના. સબ્બન્તિમેન પન પરિચ્છેદેન અત્તચતુત્થેન અન્તરાયે વા સતિ ગન્તું વટ્ટતિ. અનાવાસોતિ નવકમ્મસાલાદિકો યો કોચિ પદેસો. યથા ચ આવાસાદયો ન ગન્તબ્બા; એવં સચે વિહારે ઉપોસથં કરોન્તિ, ઉપોસથાધિટ્ઠાનત્થં સીમાપિ નદીપિ ન ગન્તબ્બા. સચે પનેત્થ કોચિ ભિક્ખુ હોતિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતિ. વિસ્સટ્ઠઉપોસથાપિ આવાસા ગન્તું વટ્ટતિ; એવં ગતો અધિટ્ઠાતુમ્પિ લભતિ. આરઞ્ઞકેનાપિ ભિક્ખુના ઉપોસથદિવસે ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા અત્તનો વિહારમેવ આગન્તબ્બં. સચે અઞ્ઞં વિહારં ઓક્કમતિ, તત્થ ઉપોસથં કત્વાવ આગન્તબ્બં, અકત્વા ન વટ્ટતિ.

૧૮૨. યં જઞ્ઞા સક્કોમિ અજ્જેવ ગન્તુન્તિ યં જાનેય્ય અજ્જેવ તત્થ ગન્તું સક્કોમીતિ; એવરૂપો આવાસો ગન્તબ્બો. તત્થ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથં કરોન્તેનાપિ હિ ઇમિના નેવ ઉપોસથન્તરાયો કતો ભવિસ્સતીતિ.

વજ્જનીયપુગ્ગલસન્દસ્સનકથા

૧૮૩. ભિક્ખુનિયા નિસિન્નપરિસાયાતિઆદીસુ હત્થપાસુપગમનમેવ પમાણં. અઞ્ઞત્ર અવુટ્ઠિતાય પરિસાયાતિ ઇદઞ્હિ પારિવાસિયપારિસુદ્ધિદાનં નામ પરિસાય વુટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વટ્ટતિ, અવુટ્ઠિતાય પન વટ્ટતિ. તેનાહ – ‘‘અઞ્ઞત્ર અવુટ્ઠિતાય પરિસાયા’’તિ. તસ્સ લક્ખણં ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે પરિવાસિયછન્દદાનવણ્ણનતો ગહેતબ્બં. અનુપોસથેતિ ચાતુદ્દસિકો ચ પન્નરસિકો ચાતિ ઇમે દ્વે ઉપોસથે ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં દિવસે. અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયાતિ યા કોસમ્બકભિક્ખૂનં વિય ભિન્ને સઙ્ઘે પુન સઙ્ઘસામગ્ગી કરિયતિ, તથારૂપિં સઙ્ઘસામગ્ગિં ઠપેત્વા. તદા ચ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો અજ્જુપોસથો સામગ્ગી’’તિ વત્વા કાતબ્બો. યે પન કિસ્મિઞ્ચિદેવ અપ્પમત્તકે ઉપોસથં ઠપેત્વા પુન સમગ્ગા હોન્તિ, તેહિ ઉપોસથેયેવ કાતબ્બોતિ.

ઉપોસથક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.