૧૦. કોસમ્બકક્ખન્ધકં

કોસમ્બકવિવાદકથા

૪૫૧. કોસમ્બકક્ખન્ધકે – તં ભિક્ખું આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિંસૂતિ એત્થ અયમનુપુબ્બિકથા – દ્વે કિર ભિક્ખૂ એકસ્મિં આવાસે વસન્તિ વિનયધરો ચ સુત્તન્તિકો ચ. તેસુ સુત્તન્તિકો ભિક્ખુ એકદિવસં વચ્ચકુટિં પવિટ્ઠો આચમનઉદકાવસેસં ભાજને ઠપેત્વાવ નિક્ખમિ. વિનયધરો પચ્છા પવિટ્ઠો તં ઉદકં દિસ્વા નિક્ખમિત્વા તં ભિક્ખું પુચ્છિ – ‘‘આવુસો, તયા ઇદં ઉદકં ઠપિત’’ન્તિ? ‘‘આમાવુસો’’તિ. ‘‘કિં ત્વં એત્થ આપત્તિભાવં ન જાનાસી’’તિ? ‘‘આમ, ન જાનામી’’તિ. ‘‘હોતિ, આવુસો એત્થ આપત્તી’’તિ? ‘‘સચે હોતિ, દેસિસ્સામી’’તિ. ‘‘સચે પન તે, આવુસો, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા કતં, નત્થિ આપત્તી’’તિ. સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસિ.

વિનયધરોપિ અત્તનો નિસ્સિતકાનં ‘‘અયં સુત્તન્તિકો આપત્તિં આપજ્જમાનોપિ ન જાનાતી’’તિ આરોચેસિ. તે તસ્સ નિસ્સિતકે દિસ્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો આપત્તિં આપજ્જિત્વાપિ આપત્તિભાવં ન જાનાતી’’તિ આહંસુ. તે ગન્ત્વા અત્તનો ઉપજ્ઝાયસ્સ આરોચેસું. સો એવમાહ – ‘‘અયં વિનયધરો પુબ્બે અનાપત્તી’’તિ વત્વા ‘‘ઇદાનિ આપત્તી’’તિ વદતિ. મુસાવાદી એસોતિ. તે ગન્ત્વા ‘‘તુમ્હાકં ઉપજ્ઝાયો મુસાવાદી’’તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞં કલહં વડ્ઢયિંસુ. તતો વિનયધરો ઓકાસં લભિત્વા તસ્સ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખેપનીયકમ્મં અકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘તં ભિક્ખું આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિંસૂ’’તિ.

૪૫૩. ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો ભિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ એત્થ ન તાવ ભિન્નો; અપિચ ખો યથા દેવે વુટ્ઠે ‘‘ઇદાનિ સસ્સં નિપ્ફન્ન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, અવસ્સઞ્હિ તં નિપ્ફજ્જિસ્સતિ, એવમેવ ઇમિના કારણેન આયતિં અવસ્સં ભિજ્જિસ્સતિ, સો ચ ખો કલહવસેન ન સઙ્ઘભેદવસેન, તસ્મા ‘‘ભિન્નો’’તિ વુત્તં. સમ્ભમઅત્થવસેન ચેત્થ આમેડિતં વેદિતબ્બં.

૪૫૪. એતમત્થં ભાસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામીતિ કસ્મા એવં ભાસિત્વા પક્કામિ? સચે હિ ભગવા ઉક્ખેપકે વા ‘‘અકારણે તુમ્હેહિ સો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તો’’તિ વદેય્ય, ઉક્ખિત્તાનુવત્તકે વા ‘‘તુમ્હે આપત્તિં આપન્ના’’તિ વદેય્ય, ‘‘એતેસં ભગવા પક્ખો, એતેસં ભગવા પક્ખો’’તિ વત્વા આઘાતં બન્ધેય્યું, તસ્મા તન્તિમેવ ઠપેત્વા એતમત્થં ભાસિત્વા ઉટ્ઠાયાસના પક્કામિ.

૪૫૫. અત્તના વા અત્તાનન્તિ એત્થ યો સઙ્ઘેન ઉક્ખેપનીયકતાનં અધમ્મવાદીનં પક્ખે નિસિન્નો ‘‘તુમ્હે કિં ભણથા’’તિ તેસઞ્ચ ઇતરેસઞ્ચ લદ્ધિં સુત્વા ‘‘ઇમે અધમ્મવાદિનો, ઇતરે ધમ્મવાદિનો’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ, અયં તેસં મજ્ઝે નિસિન્નોવ તેસં નાનાસંવાસકો હોતિ, કમ્મં કોપેતિ, ઇતરેસમ્પિ હત્થપાસં અનાગતત્તા કોપેતિ. એવં અત્તના વા અત્તાનં નાનાસંવાસકં કરોતિ. સમાનસંવાસકન્તિ એત્થાપિ યો અધમ્મવાદીનં પક્ખે નિસિન્નો ‘‘અધમ્મવાદિનો ઇમે, ઇતરે ધમ્મવાદિનો’’તિ તેસં મજ્ઝં પવિસતિ, યત્થ વા તત્થ વા પન પક્ખે નિસિન્નો ‘‘ઇમે ધમ્મવાદિનો’’તિ ગણ્હાતિ, અયં અત્તના વા અત્તાનં સમાનસંવાસકં કરોતીતિ વેદિતબ્બો.

૪૫૬. કાયકમ્મં વચીકમ્મન્તિ એત્થ કાયેન પહરન્તા કાયકમ્મં ઉપદંસેન્તિ, ફરુસં વદન્તા વચીકમ્મં ઉપદંસેન્તીતિ વેદિતબ્બા. હત્થપરામાસં કરોન્તીતિ કોધવસેન હત્થેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં પરામસનં કરોન્તિ. અધમ્મિયાયમાનેતિ અધમ્મિયાનિ કિચ્ચાનિ કુરુમાને. અસમ્મોદિકાવત્તમાનાયાતિ અસમ્મોદિકાય વત્તમાનાય. અયમેવ વા પાઠો. સમ્મોદનકથાય અવત્તમાનાયાતિ અત્થો. એત્તાવતા ન અઞ્ઞમઞ્ઞન્તિ એત્થ દ્વે પન્તિયો કત્વા ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા નિસીદિતબ્બં, ધમ્મિયાયમાને પન સમ્મોદિકાય વત્તમાનાય આસનન્તરિકાય નિસીદિતબ્બં, એકેકં આસનં અન્તરં કત્વા નિસીદિતબ્બં.

૪૫૭-૪૫૮. મા ભણ્ડનન્તિઆદીસુ ‘‘અકત્થા’’તિ પાઠસેસં ગહેત્વા ‘‘મા ભણ્ડનં અકત્થા’’તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. અધમ્મવાદીતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તકેસુ અઞ્ઞતરો. અયં પન ભિક્ખુ ભગવતો અત્થકામો, અયં કિરસ્સ અધિપ્પાયો ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ કોધાભિભૂતા સત્થુ વચનં ન ગણ્હન્તિ, મા ભગવા એતે ઓવદન્તો કિલમિત્થા’’તિ તસ્મા એવમાહ. ભગવા પન ‘‘પચ્છાપિ સઞ્ઞં લભિત્વા ઓરમિસ્સન્તી’’તિ તેસં અનુકમ્પાય અતીતવત્થું આહરિત્વા કથેસિ. તત્થ અનત્થતોતિ અનત્થો અતો; એતસ્મા મે પુરિસા અનત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા અનત્થતોતિ અનત્થદો. સેસં પાકટમેવ.

૪૬૪. પુથુસદ્દોતિઆદિગાથાસુ પન પુથુ મહા સદ્દો અસ્સાતિ પુથુસદ્દો. સમજનોતિ સમાનો એકસદિસો જનો; સબ્બો ચાયં ભણ્ડનકારકોજનો સમન્તતો સદ્દનિચ્છારણેન પુથુસદ્દો ચેવ સદિસો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ન બાલો કોચિ મઞ્ઞથાતિ તત્થ કોચિ એકોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ન મઞ્ઞિત્થ; સબ્બેપિ પણ્ડિતમાનિનોયેવ. નાઞ્ઞં ભિય્યો અમઞ્ઞરુન્તિ કોચિ એકોપિ ‘‘અહં બાલો’’તિ ચ ન મઞ્ઞિત્થ; ભિય્યો ચ સઙ્ઘસ્મિં ભિજ્જમાને અઞ્ઞમ્પિ એકં ‘‘મય્હં કારણા સઙ્ઘો ભિજ્જતી’’તિ ઇદં કારણં ન મઞ્ઞિત્થાતિ અત્થો.

પરિમુટ્ઠાતિ પરિમુટ્ઠસ્સતિનો. વાચાગોચરભાણિનોતિ રાકારસ્સ રસ્સાદેસો કતો, વાચાગોચરા ન સતિપટ્ઠાનાદિગોચરા. ભાણિનો ચ કથં ભાણિનો? યાવિચ્છન્તિ મુખાયામં યાવ મુખં પસારેતું ઇચ્છન્તિ, તાવ પસારેત્વા ભાણિનો, એકોપિ સઙ્ઘગારવેન મુખસઙ્કોચં ન કરોતીતિ અત્થો. યેન નીતાતિ યેન કલહેન ઇમં નિલ્લજ્જભાવં નીતા. ન તં વિદૂતિ ન તં જાનન્તિ, ‘‘એવં સાદીનવો અય’’ન્તિ.

યે ચ તં ઉપનય્હન્તીતિ તં ‘‘અક્કોચ્છિ મં, અવધિ મ’’ન્તિઆદિકં આકારં યે ચ ઉપનય્હન્તિ. સનન્તનોતિ પોરાણો.

પરેતિ પણ્ડિતે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞે ભણ્ડનકારકા પરે નામ. તે એત્થ સઙ્ઘમજ્ઝે કલહં કરોન્તા ‘‘મયં યમામસે ઉપયમામ; સતતં સમિતં મચ્ચુસન્તિકં ગચ્છામા’’તિ ન જાનન્તિ. યે ચ તત્થ વિજાનન્તીતિ યે તત્થ પણ્ડિતા ‘‘મયં મચ્ચુસમીપં ગચ્છામા’’તિ વિજાનન્તિ. તતો સમ્મન્તિ મેધગાતિ એવઞ્હિ તે જાનન્તા યોનિસોમનસિકારં ઉપ્પાદેત્વા મેધગાનં કલહાનં વૂપસમાય પટિપજ્જન્તિ.

અટ્ઠિચ્છિન્નાતિ અયં ગાથા બ્રહ્મદત્તઞ્ચ દીઘાવુકુમારઞ્ચ સન્ધાય વુત્તા. તેસમ્પિ હોતિ સઙ્ગતિ, કસ્મા તુમ્હાકં ન હોતિ, યેસં વો નેવ માતાપિતૂનં અટ્ઠીનિ છિન્નાનિ, ન પાણા હતા, ન ગવાસ્સધનાનિ હટાનીતિ.

સચે લભેથાતિઆદિગાથા પણ્ડિતસહાયસ્સ ચ બાલસહાયસ્સ ચ વણ્ણાવણ્ણદીપનત્થં વુત્તા. અભિભુય્ય સબ્બાનિ પરિસ્સયાનીતિ પાકટપરિસ્સયે ચ પટિચ્છન્નપરિસ્સયે ચ અભિભવિત્વા તેન સદ્ધિં અત્તમનો સતિમા ચરેય્ય.

રાજાવ રટ્ઠં વિજિતન્તિ યથા અત્તનો વિજિતં રટ્ઠં મહાજનકરાજા ચ અરિન્દમમહારાજા ચ પહાય એકકા ચરિંસુ; એવં ચરેય્યાતિ અત્થો. માતઙ્ગરઞ્ઞેવ નાગોતિ માતઙ્ગો અરઞ્ઞે નાગોવ. માતઙ્ગોતિ હત્થી વુચ્ચતિ; નાગોતિ મહન્તાધિવચનમેતં. યથા હિ માતુપોસકો માતઙ્ગનાગો અરઞ્ઞે એકો ચરિ, ન ચ પાપાનિ અકાસિ. યથા ચ પાલિલેય્યકો, એવં એકો ચરે, ન ચ પાપાનિ કયિરાતિ વુત્તં હોતિ.

પાલિલેય્યકગમનકથા

૪૬૭. પાલિલેય્યકે વિહરતિ રક્ખિતવનસણ્ડેતિ પાલિલેય્યકં ઉપનિસ્સાય રક્ખિતવનસણ્ડે વિહરતિ. હત્થિનાગોતિ મહાહત્થી. હત્થિકલભેહીતિ હત્થિપોતકેહિ. હત્થિચ્છાપેહીતિ ખીરૂપકેહિ દહરપોતકેહિ. છિન્નગ્ગાનીતિ તેહિ પુરતો પુરતો ગચ્છન્તેહિ છિન્નગ્ગાનિ ખાયિતાવસેસાનિ ખાણુસદિસાનિ તિણાનિ ખાદતિ. ઓભગ્ગોભગ્ગન્તિ તેન હત્થિનાગેન ઉચ્ચટ્ઠાનતો ભઞ્જિત્વા ભઞ્જિત્વા પાતિતં. અસ્સ સાખાભઙ્ગન્તિ એતસ્સ સન્તકં સાખાભઙ્ગં તે ખાદન્તિ. આવિલાનીતિ તેહિ પઠમતરં ઓતરિત્વા પિવન્તેહિ આલુલિતાનિ કદ્દમોદકાનિ પિવતિ. ઓગાહાતિ તિત્થતો.

નાગસ્સ નાગેનાતિ હત્થિનાગસ્સ બુદ્ધનાગેન. ઈસાદન્તસ્સાતિ રથઈસાસદિસદન્તસ્સ. યદેકો રમતી વનેતિ યસ્મા બુદ્ધનાગો વિય અયમ્પિ હત્થિનાગો એકો પવિવિત્તો વને રમતિ; તસ્માસ્સ નાગસ્સ નાગેન ચિત્તં સમેતિ, એકીભાવરતિયા એકસદિસં હોતીતિ અત્થો.

યથાભિરન્તં વિહરિત્વાતિ એત્થ તેમાસં ભગવા તત્થ વિહાસીતિ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા કોસમ્બકેહિ કિર ઉબ્બાળ્હો ભગવા તેમાસં અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વસીતિ સબ્બત્થ કથા પત્થટા અહોસિ.

અથ ખો કોસમ્બકા ઉપાસકાતિ અથ ખો ઇમં કથાસલ્લાપં સુત્વા કોસમ્બિવાસિનો ઉપાસકા.

અટ્ઠારસવત્થુકથા

૪૬૮. અધમ્મં ધમ્મોતિઆદીનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકે વણ્ણયિસ્સામ.

૪૭૫. તં ઉક્ખિત્તકં ભિક્ખું ઓસારેત્વાતિ તં ગહેત્વા સીમં ગન્ત્વા આપત્તિં દેસાપેત્વા કમ્મવાચાય ઓસારેત્વા. તાવદેવ ઉપોસથોતિ તંદિવસમેવ ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ સામગ્ગીઉપોસથો કાતબ્બો.

૪૭૬. અમૂલા મૂલં ગન્ત્વાતિ ન મૂલા મૂલં ગન્ત્વા; તં વત્થું અવિનિચ્છિનિત્વાતિ અત્થો. અયં વુચ્ચતિ ઉપાલિ સઙ્ઘસામગ્ગી અત્થાપેતા બ્યઞ્જનૂપેતાતિ અત્થતો અપગતા, ‘‘સઙ્ઘસામગ્ગી’’તિ ઇમં પન બ્યઞ્જનમત્તં ઉપેતા.

૪૭૭. સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચેસૂતિ સઙ્ઘસ્સ કરણીયેસુ ઉપ્પન્નેસુ. મન્તનાસૂતિ વિનયમન્તનાસુ. અત્થેસુ જાતેસૂતિ વિનયઅત્થેસુ ઉપ્પન્નેસુ. વિનિચ્છયેસૂતિ તેસંયેવ અત્થાનં વિનિચ્છયેસુ. મહત્થિકોતિ મહાઉપકારો. પગ્ગહારહોતિ પગ્ગણ્હિતું વુત્તો.

અનાનુવજ્જો પઠમેન સીલતોતિઆદિમ્હિયેવ તાવ સીલતો ન ઉપવજ્જો. અવેક્ખિતાચારોતિ અપેક્ખિતાચારો; આલોકિતે વિલોકિતે સમ્પજાનકારીતિઆદિના નયેન ઉપપરિક્ખિતાચારો. અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘અપ્પટિચ્છન્નાચારો’’તિ વુત્તં.

વિસય્હાતિ અભિભવિત્વા. અનુય્યુતં ભણન્તિ અનુઞ્ઞાતં અનપગતં ભણન્તો. યસ્મા હિ સો અનુય્યુતં ભણતિ, ઉસૂયાય વા અગતિગમનવસેન વા કારણાપગતં ન ભણતિ, તસ્મા અત્થં ન હાપેતિ. ઉસૂયાય પન અગતિગમનવસેન વા ભણન્તો અત્થં હાપેતિ, કારણં ન દેતિ, તસ્મા સો પરિસગતો છમ્ભતિ ચેવ વેધતિ ચ. યો ઈદિસો ન હોતિ, અયં ‘‘પગ્ગહારહો’’તિ દસ્સેતિ.

કિઞ્ચ ભિય્યો ‘‘તથેવ પઞ્હ’’ન્તિ ગાથા, તસ્સત્થો – યથા ચ અનુય્યુતં ભણન્તો અત્થં ન હાપેતિ, તથેવ પરિસાય મજ્ઝે પઞ્હં પુચ્છિતો સમાનો ન ચેવ પજ્ઝાયતિ, ન ચ મઙ્કુ હોતિ. યો હિ અત્થં ન જાનાતિ, સો પજ્ઝાયતિ. યો વત્તું ન સક્કોતિ, સો મઙ્કુ હોતિ. યો પન અત્થઞ્ચ જાનાતિ, વત્તુઞ્ચ સક્કોતિ; સો ન પજ્ઝાયતિ, ન મઙ્કુ હોતિ. કાલાગતન્તિ કથેતબ્બયુત્તકાલે આગતં. બ્યાકરણારહન્તિ પઞ્હસ્સ અત્થાનુલોમતાય બ્યાકરણાનુચ્છવિકં. વચોતિ વદન્તો; એવરૂપં વચનં ભણન્તોતિ અત્થો. રઞ્જેતીતિ તોસેતિ. વિઞ્ઞૂપરિસન્તિ વિઞ્ઞૂનં પરિસં.

આચેરકમ્હિ ચ સકેતિ અત્તનો આચરિયવાદે. અલં પમેતુન્તિ વીમંસિતું તં તં કારણં પઞ્ઞાય તુલયિતું સમત્થો. પગુણોતિ કતપરિચયો લદ્ધાસેવનો. કથેતવેતિ કથેતબ્બે. વિરદ્ધિકોવિદોતિ વિરદ્ધટ્ઠાનકુસલો.

પચ્ચત્થિકા યેન વજન્તીતિ અયં ગાથા યાદિસે કથેતબ્બે પગુણો, તં દસ્સેતું વુત્તા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યાદિસેન કથિતેન પચ્ચત્થિકા ચ નિગ્ગહં ગચ્છન્તિ, મહાજનો ચ સઞ્ઞપનં ગચ્છતિ; સઞ્ઞત્તિં અવબોધનં ગચ્છતીતિ અત્થો. યઞ્ચ કથેન્તો સકં આદાયં અત્તનો આચરિયવાદં ન હાપેતિ, યસ્મિં વત્થુસ્મિં અધિકરણં ઉપ્પન્નં, તદનુરૂપં અનુપઘાતકરં પઞ્હં બ્યાકરમાનો તાદિસે કથેતબ્બે પગુણો હોતીતિ.

દૂતેય્યકમ્મેસુ અલન્તિ અટ્ઠહિ દૂતઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા સઙ્ઘસ્સ દૂતેય્યકમ્મેસુ સમત્થો. સુટ્ઠુ ઉગ્ગણ્હાતીતિ સમુગ્ગહો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ આહુનં આહુતિપિણ્ડં સમુગ્ગણ્હન્તિ, એવં પીતિસોમનસ્સજાતેનેવ ચેતસા સઙ્ઘસ્સ કિચ્ચેસુ સમુગ્ગહો, સઙ્ઘસ્સકિચ્ચેસુ તસ્સ તસ્સ કિચ્ચસ્સ પટિગ્ગાહકોતિ અત્થો. કરં વચોતિ વચનં કરોન્તો. ન તેન મઞ્ઞતીતિ તેન વચનકરણેન ‘‘અહં કરોમિ, સઙ્ઘભારં નિત્થરામી’’તિ ન માનાતિમાનં જપ્પેતિ.

આપજ્જતિ યાવતકેસુ વત્થૂસૂતિ યત્તકેસુ વત્થૂસુ આપત્તિં આપજ્જમાનો આપજ્જતિ. હોતિ યથા ચ વુટ્ઠિતીતિ તસ્સા ચ આપત્તિયા યથા વુટ્ઠાનં હોતિ. એતે વિભઙ્ગાતિ યેસુ વત્થૂસુ આપજ્જતિ, યથા ચ વુટ્ઠાનં હોતિ, ઇમેસં અત્થાનં જોતકા એતે વિભઙ્ગા. ઉભયસ્સાતિ ઉભયે અસ્સ. સ્વાગતાતિ સુટ્ઠુ આગતા. આપત્તિવુટ્ઠાનપદસ્સ કોવિદોતિ આપત્તિવુટ્ઠાનકારણકુસલો.

યાનિ ચાચરન્તિ યાનિ ચ ભણ્ડનકારણાદીનિ આચરન્તો તજ્જનીયકમ્માદિવસેન નિસ્સારણં ગચ્છતિ. ઓસારણં તંવુસિતસ્સ જન્તુનોતિ તં વત્તં વુસિતસ્સ જન્તુનો, યા ઓસારણા કાતબ્બા, એતમ્પિ જાનાતિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

કોસમ્બકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય

મહાવગ્ગવણ્ણના સમત્તા.

મહાવગ્ગ-અટ્ઠકથા નિટ્ઠિતા.