૯. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકં

પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથા

૩૮૩. પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકે – (નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ અરુણુટ્ઠિતકાલેપિ હિ નન્દિમુખા વિય રત્તિ ખાયતિ. તેનાહ ‘‘નન્દિમુખિયા રત્તિયા’’તિ. અન્તોપૂતિન્તિ અત્તચિત્તસન્તાને કિલેસપૂતિભાવેન અન્તોપૂતિં. અવસ્સુતન્તિ કિલેસવસ્સનવસેન અવસ્સુતં. કસમ્બુકજાતન્તિ આકિણ્ણદોસતાય સંકિલિટ્ઠજાતં.) યાવ બાહાગહણાપિ નામાતિ ‘‘અપરિસુદ્ધા આનન્દ પરિસા’’તિ વચનં સુત્વાયેવ હિ તેન પક્કમિતબ્બં સિયા, એવં અપક્કમિત્વા યાવ બાહાગહણાપિ નામ સો મોઘપુરિસો આગમેસ્સતિ, અચ્છરિયમિદન્તિ દસ્સેતિ.

૩૮૪. ન આયતકેનેવ પપાતોતિ ન પઠમમેવ ગમ્ભીરો; અનુપુબ્બેન ગમ્ભીરોતિ અત્થો. ઠિતધમ્મો વેલં નાતિવત્તતીતિ વીચીનં ઓસક્કનકન્દરં મરિયાદવેલં નાતિક્કમતિ. તીરં વાહેતીતિ તીરતો અપ્પેતિ; ઉસ્સારેતીતિ અત્થો. અઞ્ઞાપટિવેધોતિ અરહત્તપ્પત્તિ.

૩૮૫. છન્નમતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તો અઞ્ઞં નવં આપત્તિં આપજ્જતિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં. વિવટં નાતિવસ્સતીતિ આપત્તિં આપજ્જિત્વા વિવરન્તો અઞ્ઞં નાપજ્જતિ ઇદમેતં સન્ધાય વુત્તં.

પાતિમોક્ખુદ્દેસયાચનકથા નિટ્ઠિતા.

પાતિમોક્ખસવનારહકથા

૩૮૬. ઠપિતં હોતિ પાતિમોક્ખન્તિ એત્થ પુરે વા પચ્છા વા ઠપિતમ્પિ અટ્ઠપિતં હોતિ, ખેત્તે ઠપિતમેવ પન ઠપિતં નામ હોતિ. તસ્મા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અજ્જુપોસથો પન્નરસો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ એત્થ યાવ રે-કારં ભણતિ, તાવ ઠપેતબ્બં, ઇદઞ્હિ ખેત્તં. ય્ય-કારે પન વુત્તે ઠપેન્તેન પચ્છા ઠપિતં નામ હોતિ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ અનારદ્ધેયેવ ઠપેન્તેન પુરે ઠપિતં હોતિ.

પાતિમોક્ખસવનારહકથા નિટ્ઠિતા.

ધમ્મિકાધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા

૩૮૭. અમૂલિકાય સીલવિપત્તિયા પાતિમોક્ખં ઠપેતિ અકતાયાતિ તેન પુગ્ગલેન સા વિપત્તિ કતા વા હોતુ અકતા વા, પાતિમોક્ખટ્ઠપનકસ્સ સઞ્ઞાઅમૂલિકવસેન અમૂલિકા હોતિ. કતાકતાયાતિ કતઞ્ચ અકતઞ્ચ ઉભયં ગહેત્વા વુત્તં.

ધમ્મિકં સામગ્ગિં ન ઉપેતીતિ કમ્મં કોપેતુકામતાય સઙ્ઘસ્સ કમ્મે કરીયમાને નેવ આગચ્છતિ, ન છન્દં દેતિ, સમ્મુખીભૂતોવ પટિક્કોસતિ, તેન દુક્કટં આપજ્જતિ. ઇચ્ચસ્સાપિ સાપત્તિકસ્સેવ પાતિમોક્ખં ઠપિતં હોતિ. પચ્ચાદિયતીતિ ‘‘પુન કાતબ્બં કમ્મ’’ન્તિ પચ્ચાદિયતિ, તેન ઉક્કોટનકેન પાચિત્તિયં આપજ્જતિ. ઇચ્ચસ્સાપિ સાપત્તિકસ્સેવ પાતિમોક્ખં ઠપિતં હોતિ.

ધમ્મિકાધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા નિટ્ઠિતા.

ધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા

૩૮૮. યેહિ આકારેહિ યેહિ લિઙ્ગેહિ યેહિ નિમિત્તેહીતિ એત્થ મગ્ગેનમગ્ગપટિપાદનાદીસુ આકારાદિસઞ્ઞા વેદિતબ્બા. તેન દિટ્ઠેન તેન સુતેન તાય પરિસઙ્કાયાતિ એત્થ દિટ્ઠઞ્ચ સુતઞ્ચ પાળિયં આગતમેવ. સચે પન તેહિ દિટ્ઠસુતેહિ પરિસઙ્કં ઉપ્પાદેય્ય, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તાય પરિસઙ્કાયા’’તિ.

ધમ્મિકપાતિમોક્ખટ્ઠપનકથા નિટ્ઠિતા.

અત્તાદાનઅઙ્ગકથા

૩૯૮. અત્તાદાનં આદાતુકામેનાતિ એત્થ સાસનં સોધેતુકામો ભિક્ખુ યં અધિકરણં અત્તના આદિયતિ, તં અત્તાદાનન્તિ વુચ્ચતિ. અકાલો ઇમં અત્તાદાનં આદાતુન્તિ એત્થ રાજભયં ચોરભયં દુબ્ભિક્ખભયં વસ્સારત્તોતિ અયં અકાલો, વિપરીતો કાલો.

અભૂતં ઇદં અત્તાદાનન્તિ અસન્તમિદં, મયા અધમ્મો વા ધમ્મોતિ, ધમ્મો વા અધમ્મોતિ, અવિનયો વા વિનયોતિ, વિનયો વા અવિનયોતિ, દુસ્સીલો વા પુગ્ગલો સીલવાતિ, સીલવા વા દુસ્સીલોતિ ગહિતોતિ અત્થો; વિપરિયાયેન ભૂતં વેદિતબ્બં. અનત્થસંહિતં ઇદં અત્તાદાનન્તિ એત્થ યં જીવિતન્તરાયાય વા બ્રહ્મચરિયન્તરાયાય વા સંવત્તતિ, ઇદં અનત્થસંહિતં, વિપરીતં અત્થસંહિતં નામ.

ન લભિસ્સામિ સન્દિટ્ઠે સમ્ભત્તે ભિક્ખૂતિ અપ્પેકદા હિ રાજભયાદીસુ એવરૂપા અત્તનો પક્ખસ્સ ઉપત્થમ્ભકા ભિક્ખૂ લદ્ધું ન સક્કા હોન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ન લભિસ્સામી’’તિ. અપ્પેકદા પન ખેમસુભિક્ખાદીસુ લદ્ધું સક્કા હોન્તિ, તં સન્ધાય ‘‘લભિસ્સામી’’તિ વુત્તં.

ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનન્તિ કોસમ્બકાનં વિય ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો ચ ભવિસ્સતીતિ. પચ્છાપિ અવિપ્પટિસારકરં ભવિસ્સતીતિ સુભદ્દં વુડ્ઢપબ્બજિતં નિગ્ગહેત્વા પઞ્ચસતિકસઙ્ગીતિં કરોન્તસ્સ મહાકસ્સપત્થેરસ્સેવ, દસવત્થુકે અધિકરણે દસભિક્ખુસહસ્સાનિ નિગ્ગહેત્વા સત્તસતિકસઙ્ગીતિં કરોન્તસ્સ આયસ્મતો યસસ્સેવ, સટ્ઠિભિક્ખુસહસ્સાનિ નિગ્ગહેત્વા સહસ્સિકસઙ્ગીતિં કરોન્તસ્સ મોગ્ગલિપુત્તતિસ્સત્થેરસ્સેવ ચ પચ્છા સમનુસ્સરણકરણં હોતિ, સાસનસ્સ ચ વિગતુપક્કિલેસચન્દિમસૂરિયસસ્સિરિકતાય સંવત્તતિ.

અત્તાદાનઅઙ્ગકથા નિટ્ઠિતા.

ચોદકેનપચ્ચવેક્ખિતબ્બધમ્મકથા

૩૯૯. અચ્છિદ્દેન અપ્પટિમંસેનાતિઆદીસુ યેન ગહટ્ઠપબ્બજિતેસુ યો કોચિ પહટો વા હોતિ, ગિહીનં ગણ્ડફાલનાદીનિ વેજ્જકમ્માનિ વા કતાનિ, તસ્સ કાયસમાચારો ઉપચિકાહિ ખાયિતતાલપણ્ણમિવ છિદ્દો ચ પટિમાસિતું યત્થ કત્થચિ ગહેત્વા આકડ્ઢિતું સક્કુણેય્યતાય સપ્પટિમંસો ચ હોતિ, વિપરીતો અચ્છિદ્દો અપ્પટિમંસોતિ વેદિતબ્બોતિ. વચીસમાચારો પન મુસાવાદઓમસવાદપેસુઞ્ઞઅમૂલકાનુદ્ધંસનાદીહિ છિદ્દો ચ સપ્પટિમંસો ચ હોતિ, વિપરીતો અચ્છિદ્દો અપ્પટિમંસો.

મેત્તં નુ ખો મે ચિત્તન્તિ પલિબોધે છિન્દિત્વા કમ્મટ્ઠાનભાવનાનુયોગેન અધિગતં મેત્તચિત્તં. અનાઘાતન્તિ આઘાતવિરહિતં, વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતાઘાતન્તિ અત્થો. ઇદં પનાવુસો કત્થ વુત્તં ભગવતાતિ ઇદં સિક્ખાપદં કતરસ્મિં નગરે વુત્તન્તિ અત્થો.

ચોદકેનપચ્ચવેક્ખિતબ્બધમ્મકથા નિટ્ઠિતા.

ચોદકેનઉપટ્ઠાપેતબ્બકથા

૪૦૦. કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ એકો એકં ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તો કાલેન વદતિ નામ. સઙ્ઘમજ્ઝગણમજ્ઝસલાકગ્ગયાગુઅગ્ગવિતક્કમાળકભિક્ખાચારમગ્ગઆસનસાલાદીસુ ઉપટ્ઠાકેહિ પરિવારિતક્ખણે વા ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. તચ્છેન વદન્તો ભૂતેન વદતિ નામ. ‘‘અમ્ભો મહલ્લક, પરિસાવચર, પંસુકૂલિક, ધમ્મકથિક, પતિરૂપં તવ ઇદ’’ન્તિ વદન્તો ફરુસેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં પન કત્વા ‘‘ભન્તે મહલ્લકત્થ, પરિસાવચરા, પંસુકૂલિકા, ધમ્મકથિકત્થ, પતિરૂપં તુમ્હાકં ઇદ’’ન્તિ વદન્તો સણ્હેન વદતિ નામ. કારણનિસ્સિતં કત્વા વદન્તો અત્થસંહિતેન વદતિ નામ. મેત્તચિત્તો વક્ખામિ નો દોસન્તરોતિ મેત્તચિત્તં ઉપટ્ઠપેત્વા વક્ખામિ, ન દુટ્ઠચિત્તો હુત્વા.

ચોદકેનઉપટ્ઠાપેતબ્બકથા નિટ્ઠિતા.

ચોદકચુદિતકપટિસંયુત્તકથા

૪૦૧. અજ્ઝત્તં મનસિકરિત્વાતિ અત્તનો ચિત્તે ઉપ્પાદેત્વા. કારુઞ્ઞતાતિ કરુણાભાવો. ઇમિના કરુણઞ્ચ કરુણાપુબ્બભાગઞ્ચ દસ્સેતિ. હિતેસિતાતિ હિતગવેસનતા. અનુકમ્પિતાતિ તેન હિતેન સંયોજનતા. દ્વીહિપિ મેત્તઞ્ચ મેત્તાપુબ્બભાગઞ્ચ દસ્સેતિ. આપત્તિવુટ્ઠાનતાતિ આપત્તિતો વુટ્ઠાપેત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપના. વત્થું ચોદેત્વા સારેત્વા પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કમ્મકરણં વિનયપુરેક્ખારતા નામ. ઇમે પઞ્ચ ધમ્મેતિ યે એતે કારુઞ્ઞતાતિઆદિના નયેન વુત્તા, ઇમે પઞ્ચ ધમ્મે અજ્ઝત્તં મનસિ કરિત્વા પરો ચોદેતબ્બોતિ.

સચ્ચે ચ અકુપ્પે ચાતિ વચીસચ્ચે ચ અકુપ્પનતાય ચ. ચુદિતકેન હિ સચ્ચઞ્ચ વત્તબ્બં, કોપો ચ ન કાતબ્બો. નેવ અત્તના કુજ્ઝિતબ્બો, ન પરો ઘટ્ટેતબ્બોતિ અત્થો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ચોદકચુદિતકપટિસંયુત્તકથા નિટ્ઠિતા.

પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.