૭. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકં

છસક્યપબ્બજ્જાકથા

૩૩૦. સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકે અભિઞ્ઞાતા અભિઞ્ઞાતાતિ પાકટા પાકટા. સક્યકુમારા નામ કાળુદાયિપ્પભુતયો દસ દૂતા સદ્ધિં પરિવારેહિ અઞ્ઞે ચ બહૂ જના. અમ્હાકન્તિ અમ્હેસુ; અમ્હાકં કુલતોતિ વા વુત્તં હોતિ. ઘરાવાસત્થં અનુસાસિસ્સામીતિ ઘરાવાસે યં કત્તબ્બં, તં જાનાપેસ્સામિ. ઉદકં નિન્નેતબ્બન્તિ યથા ઉદકં સબ્બટ્ઠાને સમં હોતિ, એવં કાતબ્બં. નિદ્ધાપેતબ્બન્તિ તિણાનિ ઉદ્ધરિતબ્બાનિ. ભુસિકા ઉદ્ધરાપેતબ્બાતિ સુખુમપલાલમિસ્સધઞ્ઞા પલાલિકા પલાપેતબ્બા. ઓપુનાપેતબ્બન્તિ સુખુમપલાલં અપનેતબ્બં. ત્વઞ્ઞેવ ઘરાવાસત્થેન ઉપજાનાહીતિ ત્વઞ્ઞેવ ઘરાવાસત્થં જાનાહિ. અહં તયા યથાસુખં પબ્બજાહીતિ એત્થ અહં તયા સદ્ધિં પબ્બજિસ્સામીતિ સહાયસિનેહેન સહસા વત્તુકામો હુત્વા પુન રજ્જસિરિલોભેન પરિકડ્ઢિયમાનહદયો ‘‘અહં તયા’’તિ એત્તકમેવ વત્વા સેસં વત્તું નાસક્ખીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

૩૩૧. નિપ્પાતિતાતિ નિક્ખમિતા. માનસ્સિનોતિ માનસ્સયિનો; માનનિસ્સિતાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૩૨. યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપાતિ તતિયમગ્ગેન સમૂહતત્તા યસ્સ ચિત્તે કોપા ન સન્તિ. યસ્મા પન ભવોતિ સમ્પત્તિ, વિભવોતિ વિપત્તિ; તથા ભવોતિ વુડ્ઢિ, વિભવોતિ હાનિ; ભવોતિ સસ્સતં, વિભવોતિ ઉચ્છેદો; ભવોતિ પુઞ્ઞં, વિભવોતિ પાપં; વિભવોતિ ચ અભવોતિ ચ અત્થતો એકમેવ, તસ્મા ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તોતિ એત્થ યા એસા સમ્પત્તિવિપત્તિવુડ્ઢિહાનિસસ્સતુચ્છેદપુઞ્ઞપાપવસેન ઇતિ અનેકપ્પકારા ભવાભવતા વુચ્ચતિ; ચતૂહિપિ મગ્ગેહિ યથાસમ્ભવં તેન તેન નયેન તં ઇતિભવાભવતઞ્ચ વીતિવત્તોતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. નાનુભવન્તીતિ ન સમ્પાપુણન્તિ; તસ્સ દસ્સનં દેવાનમ્પિ દુલ્લભન્તિ અધિપ્પાયો.

૩૩૩. અહિમેખલિકાતિ અહિં કટિયં બન્ધિત્વા. ઉચ્છઙ્ગેતિ અઙ્કે.

૩૩૪. સમ્મન્નતીતિ સમ્માનેતિ. યં તુમો કરિસ્સતીતિ યં સો કરિસ્સતિ.

છસક્યપબ્બજ્જાકથા નિટ્ઠિતા.

પકાસનીયકમ્માદિકથા

૩૩૬. ખેળાસકસ્સાતિ એત્થ મિચ્છાજીવેન ઉપ્પન્નપચ્ચયા અરિયેહિ વન્તબ્બા ખેળસદિસા, તથારૂપે પચ્ચયે અયં અજ્ઝોહરતીતિ કત્વા ખેળાસકોતિ ભગવતા વુત્તો.

૩૪૦. પત્થદ્ધેન કાયેનાતિ પોત્થકરૂપસદિસેન નિચ્ચલેન કાયેન.

૩૪૨. મયં ખો ભણે રાજઞાતકા નામાતિ રાજા અમ્હે જાનાતીતિ રાજઞાતકસ્સ ભાવેન અત્તાનં ઉક્કંસન્તો આહ. પહટ્ઠકણ્ણવાલોતિ બન્ધને નિચ્ચલે કત્વા.

દુક્ખઞ્હિ કુઞ્જર નાગમાસદોતિ ભો કુઞ્જર બુદ્ધનાગં આસાદનં વધકચિત્તેન ઉપગમનં નામ દુક્ખં. નાગહતસ્સાતિ બુદ્ધનાગં ઘાતકસ્સ.

પટિકુટિયોવ ઓસક્કીતિ તથાગતાભિમુખોયેવ પિટ્ઠિમેહિ પાદેહિ અવસક્કિ. અલક્ખિકોતિ એત્થ ન લક્ખેતીતિ અલક્ખિકો; ન જાનાતીતિ અત્થો, અહં પાપકમ્મં કરોમીતિ ન જાનાતિ. ન લક્ખિતબ્બોતિ વા અલક્ખિકો; ન પસ્સિતબ્બોતિ અત્થો.

૩૪૩. તિકભોજનન્તિ એત્થ તીહિ જનેહિ ભુઞ્જિતબ્બભોજનં. તં પઞ્ઞાપેસ્સામીતિ તં અનુજાનિસ્સામિ. ગણભોજને પન યથાધમ્મો કારેતબ્બોતિ. પઞ્ચવત્થુયાચનકથા સઙ્ઘાદિસેસવણ્ણનાયં વુત્તા. કપ્પન્તિ આયુકપ્પં. બ્રહ્મં પુઞ્ઞન્તિ સેટ્ઠં પુઞ્ઞં. કપ્પં સગ્ગમ્હીતિ આયુકપ્પમેવ.

પકાસનીયકમ્માદિકથા નિટ્ઠિતા.

સઙ્ઘભેદકકથા

૩૪૪. અથ ખો દેવદત્તો સઙ્ઘં ભિન્દિત્વાતિ સો કિર એવં સલાકં ગાહેત્વા તત્થેવ આવેણિકં ઉપોસથં કત્વા ગતો, તેનેતં વુત્તં.

૩૪૫. પિટ્ઠિ મે આગિલાયતીતિ ચિરનિસજ્જાય વેદનાભિભૂતા બાધતિ. તમહં આયમિસ્સામીતિ તં અહં પસારેસ્સામિ. આદેસનાપાટિહારિયાનુસાસની નામ ‘‘એવમ્પિ તે મનો, તથાપિ તે મનો’’તિ એવં પરસ્સ ચિત્તં જાનિત્વા તદનુરૂપા ધમ્મદેસના.

૩૪૬. મમાનુકુબ્બન્તિ મમાનુકિરિયં કુરુમાનો. કપણોતિ દુક્ખિતો. મહાવરાહસ્સાતિ મહાનાગસ્સ. મહિં વિકુબ્બતોતિ પથવિં પદાલેન્તસ્સ. ભિસં ઘસમાનસ્સાતિ ભિસં ખાદન્તસ્સ. નદીસુ જગ્ગતોતિ એત્થ સો કિર હત્થિનાગો સાયન્હસમયં તં નદિનામકં પોક્ખરણિં ઓગાહેત્વા કિલન્તો સબ્બરત્તિં વીતિનામેસિ, જાલિકં કરોતિ, તેન વુત્તં ‘‘નદીસુ જગ્ગતો’’તિ.

૩૪૭. સુતાતિ સોતા. અસન્દિદ્ધો ચ અક્ખાતીતિ નિસ્સન્દેહો હુત્વા અક્ખાતિ અનુસન્ધિવસેન યોજેત્વા યોજેત્વા.

૩૫૦. અપાયે નિબ્બત્તિસ્સતીતિ આપાયિકો. એવં નેરયિકો. કપ્પં ઠસ્સતીતિ કપ્પટ્ઠો. ઇદાનિ બુદ્ધસહસ્સેનાપિ તિકિચ્છિતું ન સક્કાતિ અતેકિચ્છો.

મા જાતુ કોચિ લોકસ્મિન્તિ મા કદાચિપિ કોચિ સત્તો લોકસ્મિં. ઉદપજ્જથાતિ ઉપપજ્જથ. જલંવ યસસા અટ્ઠાતિ યસસા જલન્તો વિય ઠિતો. દેવદત્તોતિ મે સુતન્તિ ‘‘ઈદિસો દેવદત્તો’’તિ ભગવતા સુતમ્પિ અત્થિ, તદેવ ગહેત્વા ઇદં વુત્તં. સો પમાદમનુચિણ્ણોતિ એત્થ પમાદં અનુચિનાતીતિ અનુચિણ્ણો, પમાદો અપ્પહીનોતિ અત્થો. આસજ્જ નન્તિ પાપકેન ચિત્તેન પત્વા, વિસોસેત્વાતિ વા અત્થો. અવીચિનિરયં પત્તોતિ ઇદં પન આસીસાયં અતીતવચનં. ભેસ્માતિ ભયાનકો.

સઙ્ઘભેદકકથા નિટ્ઠિતા.

ઉપાલિપઞ્હાકથા

૩૫૧. એકતો ઉપાલિ એકોતિ ધમ્મવાદિપક્ખે એકો. એકતો દ્વેતિ અધમ્મવાદિપક્ખે દ્વે. ચતુત્થો અનુસ્સાવેતીતિ સઙ્ઘં ભિન્દિસ્સામીતિ અધમ્મવાદિચતુત્થો હુત્વા અનુસ્સાવેતિ; અનુનયન્તો સાવેતિ ‘‘ન તુમ્હાકંયેવ નરકભયં અત્થિ, અમ્હાકમ્પિ અત્થિ, ન અમ્હાકં અવીચિમગ્ગો પિહિતો, ન મયં અકુસલા ન ભાયામ. યદિ હિ અયં અધમ્મો અવિનયો અસત્થુસાસનં વા ભવેય્ય, ન મયં ગણ્હેય્યામા’’તિઆદિના નયેન ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિ એવં અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ બોધેતીતિ અત્થો. સલાકં ગાહેતીતિ એવં અનુસ્સાવેત્વા પન ‘‘ઇદં ગણ્હથ, ઇદં રોચેથા’’તિ વદન્તો સલાકં ગાહેતિ.

એકતો ઉપાલિ દ્વે હોન્તીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એવં ખો ઉપાલિ સઙ્ઘરાજિ ચેવ હોતિ સઙ્ઘભેદો ચાતિ એવં હોતિ; ન પન એત્તાવતા સઙ્ઘો ભિન્નો હોતિ.

ભિક્ખુ ખો ઉપાલિ પકતત્તો સમાનસંવાસકો સમાનસીમાયં ઠિતો સઙ્ઘં ભિન્દતીતિ એત્થ સિયા એવં ‘‘દેવદત્તો કથં પકતત્તો’’તિ. કથં તાવ ન પકતત્તો, રઞ્ઞો ઘાતાપિતત્તા રુહિરુપ્પાદસ્સ ચ કતત્તાતિ? તત્થ વદામ – આણત્તિયા તાવ વિરદ્ધત્તા રઞ્ઞો ઘાતાપનં નત્થિ. ‘‘તેન હિ ત્વં, કુમાર, પિતરં હન્ત્વા રાજા હોહિ, અહં ભગવન્તં હન્ત્વા બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ એવઞ્હિ તસ્સ આણત્તિ. કુમારો પન રાજા હુત્વા પચ્છા પિતરં મારેસિ; એવં તાવ આણત્તિયા વિરદ્ધત્તા રઞ્ઞો ઘાતાપનં નત્થિ. રુહિરુપ્પાદે પન કતમત્તેયેવ રુહિરુપ્પાદપચ્ચયા ભગવતા અભબ્બતા ન વુત્તા, ન ચ સક્કા ભગવતો વચનં વિનાયેવ તસ્સ અભબ્બતા આરોપેતું.

‘‘રુહિરુપ્પાદકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિ –

ઇદં પન ભગવતા સઙ્ઘભેદતો પચ્છા વુત્તં, તસ્મા પકતત્તેનેવ તેન સઙ્ઘો ભિન્નોતિ.

અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તીતિઆદીસુ અટ્ઠારસસુ ભેદકરવત્થૂસુ સુત્તન્તપરિયાયેન તાવ દસ કુસલકમ્મપથા ધમ્મો, દસ અકુસલકમ્મપથા અધમ્મો. તથા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા ધમ્મો નામ; તયો સતિપટ્ઠાના, તયો સમ્મપ્પધાના, તયો ઇદ્ધિપાદા, છ ઇન્દ્રિયાનિ, છ બલાનિ, અટ્ઠ બોજ્ઝઙ્ગા, નવઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ચ ચત્તારો ઉપાદાના, પઞ્ચ નીવરણા, સત્ત અનુસયા, અટ્ઠ મિચ્છત્તાતિ ચ અયં અધમ્મો.

તત્થ યંકિઞ્ચિ એકં અધમ્મકોટ્ઠાસં ગહેત્વા ‘‘ઇમં અધમ્મં ધમ્મોતિ કરિસ્સામ; એવં અમ્હાકં આચરિયકુલં નિસ્સાય નિય્યાનિકં ભવિસ્સતિ, મયઞ્ચ લોકે પાકટા ભવિસ્સામા’’તિ તં અધમ્મં ‘‘ધમ્મો અય’’ન્તિ કથયન્તા અધમ્મં ધમ્મોતિ દીપેન્તિ નામ. તથેવ ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ ચ એકં ગહેત્વા અયં અધમ્મોતિ કથેન્તા ધમ્મં અધમ્મોતિ દીપેન્તિ નામ. વિનયપરિયાયેન પન ભૂતેન વત્થુના ચોદેત્વા સારેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કાતબ્બં કમ્મં ધમ્મો નામ, અભૂતેન વત્થુના અચોદેત્વા અસારેત્વા અપટિઞ્ઞાય કાતબ્બં કમ્મં અધમ્મો નામ.

સુત્તન્તપરિયાયેન રાગવિનયો દોસવિનયો મોહવિનયો સંવરો પહાનં પટિસઙ્ખાતિ અયં વિનયો નામ, રાગાદીનં અવિનયો અસંવરો અપ્પહાનં અપ્પટિસઙ્ખાતિ અયં અવિનયો નામ. વિનયપરિયાયેન વત્થુસમ્પત્તિ ઞત્તિસમ્પત્તિ અનુસ્સાવનસમ્પત્તિ સીમાસમ્પત્તિ પરિસાસમ્પત્તીતિ અયં વિનયો નામ, વત્થુવિપત્તિ…પે… પરિસાવિપત્તીતિ અયં અવિનયો નામ.

સુત્તન્તપરિયાયેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના… અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ઇદં ભાસિતં લપિતં તથાગતેન; તયો સતિપટ્ઠાના, તયો સમ્મપ્પધાના, તયો ઇદ્ધિપાદા, છ ઇન્દ્રિયાનિ, છ બલાનિ, અટ્ઠ બોજ્ઝઙ્ગા, નવઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ઇદં અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન. વિનયપરિયાયેન ચત્તારો પારાજિકા, તેરસ સઙ્ઘાદિસેસા, દ્વે અનિયતા, તિંસ નિસ્સગ્ગિયા પાચિત્તિયાતિ ઇદં ભાસિતં લપિતં તથાગતેન; તયો પારાજિકા, ચુદ્દસ સઙ્ઘાદિસેસા, તયો અનિયતા, એકત્તિંસ નિસ્સગ્ગિયા પાચિત્તિયાતિ ઇદં અભાસિતં અલપિતં તથાગતેન.

સુત્તન્તપરિયાયેન દેવસિકં ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનં, મહાકરુણાસમાપત્તિસમાપજ્જનં, બુદ્ધચક્ખુના લોકવોલોકનં, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન સુત્તન્તદેસના, જાતકકથાતિ ઇદં આચિણ્ણં; ન દેવસિકં ફલસમાપત્તિસમાપજ્જનં…પે… ન જાતકકથાતિ ઇદં અનાચિણ્ણં. વિનયપરિયાયેન નિમન્તિતસ્સ વસ્સાવાસં વસિત્વા અપલોકેત્વા ચારિયપક્કમનં, પવારેત્વા ચારિયપક્કમનં, આગન્તુકેહિ સદ્ધિં પઠમં પટિસન્થારકરણન્તિ ઇદં આચિણ્ણં; તસ્સેવ આચિણ્ણસ્સ અકરણં અનાચિણ્ણં નામ.

સુત્તન્તપરિયાયેન ચત્તારો સતિપટ્ઠાના…પે… અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ઇદં પઞ્ઞત્તં નામ; તયો સતિપટ્ઠાના…પે… નવઙ્ગિકો મગ્ગોતિ ઇદં અપઞ્ઞત્તં નામ. વિનયપરિયાયેન ચત્તારો પારાજિકા…પે… તિંસ નિસ્સગ્ગિયા પાચિત્તિયાતિ ઇદં પઞ્ઞત્તં નામ; તયો પારાજિકા…પે… એકત્તિંસ નિસ્સગ્ગિયા પાચિત્તિયાતિ ઇદં અપઞ્ઞત્તં નામ.

‘‘અનાપત્તિ અજાનન્તસ્સ, અથેય્યચિત્તસ્સ, ન મરણાધિપ્પાયસ્સ, અનુલ્લપનાધિપ્પાયસ્સ, ન મોચનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ તત્થ તત્થ વુત્તા અનાપત્તિ અનાપત્તિ નામ. ‘‘જાનન્તસ્સ, થેય્યચિત્તસ્સા’’તિઆદિના નયેન વુત્તા આપત્તિ આપત્તિ નામ. પઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધા લહુકાપત્તિ નામ, દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા ગરુકાપત્તિ નામ. છ આપત્તિક્ખન્ધા સાવસેસાપત્તિ નામ, એકો પારાજિકાપત્તિક્ખન્ધો અનવસેસાપત્તિ નામ. દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા દુટ્ઠુલ્લાપત્તિ નામ, પઞ્ચાપત્તિક્ખન્ધા અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિ નામ.

પુરિમનયેનેવ પનેત્થ વુત્તપ્પકારં ધમ્મં ‘‘અધમ્મો અય’’ન્તિ કથયન્તા ‘‘ધમ્મં અધમ્મો’’તિ દીપેન્તિ નામ. અવિનયં ‘‘વિનયો અય’’ન્તિ…પે… અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિં ‘‘દુટ્ઠુલ્લાપત્તિ અય’’ન્તિ કથયન્તા ‘‘અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિં દુટ્ઠુલ્લાપત્તી’’તિ દીપેન્તિ નામ. એવં ‘‘અધમ્મં ધમ્મો’’તિ વા…પે… ‘‘અદુટ્ઠુલ્લાપત્તિં દુટ્ઠુલ્લાપત્તી’’તિ વા દીપેત્વા પક્ખં લભિત્વા ચતુન્નં સઙ્ઘકમ્માનં અઞ્ઞતરં સઙ્ઘકમ્મં એકસીમાયં વિસું કરોન્તેહિ સઙ્ઘો ભિન્નો નામ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘તે ઇમેહિ અટ્ઠારસહિ વત્થૂહિ અપકસ્સન્તી’’તિઆદિ.

તત્થ અપકસ્સન્તીતિ પરિસં આકડ્ઢન્તિ, વિજટેન્તિ, એકમન્તં ઉસ્સારેન્તિ ચ. અવપકાસન્તીતિ અતિ વિય પકાસેન્તિ યથા વિસંસટ્ઠાવ હોન્તિ, એવં કરોન્તિ. આવેનિન્તિ વિસું. એત્તાવતા ખો ઉપાલિ સઙ્ઘો ભિન્નો હોતીતિ એવં અટ્ઠારસસુ ભેદકરવત્થૂસુ યંકિઞ્ચિ એકમ્પિ વત્થું દીપેત્વા તેન તેન કારણેન ‘‘ઇમં ગણ્હથ, ઇમં રોચેથા’’તિ સઞ્ઞાપેત્વા સલાકં ગાહાપેત્વા વિસું સઙ્ઘકમ્મે કતે સઙ્ઘો ભિન્નો હોતિ. પરિવારે પન ‘‘પઞ્ચહિ ઉપાલિ આકારેહિ સઙ્ઘો ભિજ્જતી’’તિઆદિ વુત્તં, તસ્સ ઇમિના ઇધ વુત્તેન સઙ્ઘભેદલક્ખણેન અત્થતો નાનાકરણં નત્થિ. તં પનસ્સ નાનાકરણાભાવં તત્થેવ પકાસયિસ્સામ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ઉપાલિપઞ્હાકથા નિટ્ઠિતા.

સઙ્ઘભેદકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.