૨. પારિવાસિકક્ખન્ધકં

પારિવાસિકવત્તકથા

૭૫. પારિવાસિકક્ખન્ધકે – પારિવાસિકાતિ પરિવાસં પરિવસન્તા. તત્થ ચતુબ્બિધો પરિવાસો – અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસો, પટિચ્છન્નપરિવાસો, સુદ્ધન્તપરિવાસો, સમોધાનપરિવાસોતિ. તેસુ ‘‘યો, ભિક્ખવે, અઞ્ઞોપિ અઞ્ઞતિત્થિયપુબ્બો ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે આકઙ્ખતિ પબ્બજ્જં, આકઙ્ખતિ ઉપસમ્પદં, તસ્સ ચત્તારો માસે પરિવાસો દાતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૮૬) એવં મહાખન્ધકે વુત્તો તિત્થિયપરિવાસો અપ્પટિચ્છન્નપરિવાસો નામ. તત્થ યં વત્તબ્બં તં વુત્તમેવ. અયં પન ઇધ અનધિપ્પેતો. સેસા તયો યેન સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ આપન્ના ચેવ હોતિ પટિચ્છાદિતા ચ, તસ્સ દાતબ્બા. તેસુ યં વત્તબ્બં તં સમુચ્ચયક્ખન્ધકે વક્ખામ. એતે પન ઇધ અધિપ્પેતા. તસ્મા એતેસુ યંકિઞ્ચિ પરિવાસં પરિવસન્તા ‘‘પારિવાસિકા’’તિ વેદિતબ્બા.

પકતત્તાનં ભિક્ખૂનન્તિ ઠપેત્વા નવકતરં પારિવાસિકં અવસેસાનં અન્તમસો મૂલાયપટિકસ્સનારહાદીનમ્પિ. અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનન્તિ યં તે અભિવાદનાદિં કરોન્તિ, તં સાદિયન્તિ, સમ્પટિચ્છન્તિ; ન પટિક્ખિપન્તીતિ અત્થો. તત્થ સામીચિકમ્મન્તિ ઠપેત્વા અભિવાદનાદીનિ અઞ્ઞસ્સ અનુચ્છવિકસ્સ બીજનવાતદાનાદિનો આભિસમાચારિકસ્સેતં અધિવચનં. આસનાભિહારન્તિ આસનસ્સ અભિહરણં, આસનં ગહેત્વા અભિગમનં પઞ્ઞાપનમેવ વા. સેય્યાભિહારેપિ એસેવ નયો. પાદોદકન્તિ પાદધોવનઉદકં. પાદપીઠન્તિ ધોતપાદટ્ઠપનકં. પાદકથલિકન્તિ અધોતપાદટ્ઠપનકં પાદઘંસનં વા. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સદ્ધિવિહારિકાનમ્પિ સાદિયન્તસ્સ દુક્કટમેવ, તસ્મા તે વત્તબ્બા – ‘‘અહં વિનયકમ્મં કરોમિ, મય્હં વત્તં મા કરોથ, મા મં ગામપ્પવેસનં આપુચ્છથા’’તિ. સચે સદ્ધાપબ્બજિતા કુલપુત્તા ‘‘તુમ્હે, ભન્તે, તુમ્હાકં વિનયકમ્મં કરોથા’’તિ વત્વા વત્તં કરોન્તિ, ગામપ્પવેસનમ્પિ આપુચ્છન્તિયેવ, વારિતકાલતો પટ્ઠાય અનાપત્તિ. મિથુ યથાવુડ્ઢન્તિ પારિવાસિકભિક્ખૂનં અઞ્ઞમઞ્ઞં યો યો વુડ્ઢો તેન તેન નવકતરસ્સ સાદિતું.

પઞ્ચ યથાવુડ્ઢન્તિ પકતત્તેહિપિ સદ્ધિં વુડ્ઢપટિપાટિયા એવ. તસ્મા પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને હત્થપાસે નિસીદિતું વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘પાળિયા અનિસીદિત્વા પાળિં વિહાય હત્થપાસં અમુઞ્ચન્તેન નિસીદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. પારિસુદ્ધિઉપોસથે કરીયમાને સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસીદિત્વા તત્થેવ નિસિન્નેન અત્તનો પાળિયા પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. પવારણાયપિ સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસીદિત્વા તત્થેવ નિસિન્નેન અત્તનો પાળિયા પવારેતબ્બં. સઙ્ઘેન ઘણ્ટિં પહરિત્વા ભાજીયમાનં વસ્સિકસાટિકમ્પિ અત્તનો પત્તટ્ઠાને ગહેતું વટ્ટતિ.

ઓણોજનન્તિ વિસ્સજ્જનં વુચ્ચતિ. સચે હિ પારિવાસિકસ્સ દ્વે તીણિ ઉદ્દેસભત્તાદીનિ પાપુણન્તિ, અઞ્ઞા ચસ્સ પુગ્ગલિકભત્તપચ્ચાસા હોતિ, તાનિ પટિપાટિયા ગહેત્વા ‘‘ભન્તે, હેટ્ઠા ગાહેથ, અજ્જ મય્હં ભત્તપચ્ચાસા અત્થિ, સ્વે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બાનિ. એવં તાનિ પુનદિવસેસુ ગણ્હિતું લભતિ. પુનદિવસે સબ્બપઠમં એતસ્સ દાતબ્બન્તિ કુરુન્દિયં વુત્તં. યદિ પન ન ગણ્હાતિ ન વિસ્સજ્જેતિ, પુનદિવસે ન લભતિ, ઇદં ઓણોજનં નામ પારિવાસિકસ્સેવ ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતં. કસ્મા? તસ્સ હિ સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ ભત્તગ્ગે યાગુખજ્જકાદીનિ પાપુણન્તિ વા ન વા, તસ્મા સો ‘‘ભિક્ખાહારેન મા કિલમિત્થા’’તિ ઇદમસ્સ સઙ્ગહકરણત્થાય ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતં.

ભત્તન્તિ આગતાગતેહિ વુડ્ઢપટિપાટિયા ગહેત્વા ગન્તબ્બં વિહારે સઙ્ઘસ્સ ચતુસ્સાલભત્તં, એતં યથાવુડ્ઢં લભતિ. પાળિયા પન ગન્તું વા ઠાતું વા ન લભતિ, તસ્મા પાળિતો ઓસક્કિત્વા હત્થપાસે ઠિતેન હત્થં પસારેત્વા યથા સેનો નિપતિત્વા ગણ્હાતિ, એવં ગણ્હિતબ્બં. આરામિકસમણુદ્દેસેહિ આહરાપેતું ન લભતિ. સચે સયમેવ આહરન્તિ, વટ્ટતિ. રઞ્ઞો મહાપેળભત્તેપિ એસેવ નયો. ચતુસ્સાલભત્તે પન સચે ઓણોજનં કત્તુકામો હોતિ, અત્તનો અત્થાય ઉક્ખિત્તે પિણ્ડે ‘‘અજ્જ મે ભત્તં અત્થિ, સ્વે ગણ્હિસ્સામી’’તિ વત્તબ્બં. પુનદિવસે દ્વે પિણ્ડે લભતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ઉદ્દેસભત્તાદીનિપિ પાળિતો ઓસક્કિત્વાવ ગહેતબ્બાનિ. યત્થ પન નિસીદાપેત્વા પરિવિસન્તિ, તત્થ સામણેરાનં જેટ્ઠકેન ભિક્ખૂનં સઙ્ઘનવકેન હુત્વા નિસીદિતબ્બં.

૭૬. ઇદાનિ યા અયં સમ્માવત્તના વુત્તા, તત્થ ન ઉપસમ્પાદેતબ્બન્તિ ઉપજ્ઝાયેન હુત્વા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં; વત્તં નિક્ખિપિત્વા પન ઉપસમ્પાદેતું વટ્ટતિ. આચરિયેન હુત્વાપિ કમ્મવાચા ન સાવેતબ્બા, અઞ્ઞસ્મિં અસતિ વત્તં નિક્ખિપિત્વા સાવેતું વટ્ટતિ. ન નિસ્સયોતિ આગન્તુકાનં નિસ્સયો ન દાતબ્બો. યેહિપિ પકતિયાવ નિસ્સયો ગહિતો, તે વત્તબ્બા – ‘‘અહં વિનયકમ્મં કરોમિ, અસુકત્થેરસ્સ નામ સન્તિકે નિસ્સયં ગણ્હથ, મય્હં વત્તં મા કરોથ, મા મં ગામપ્પવેસનં આપુચ્છથા’’તિ. સચે એવં વુત્તેપિ કરોન્તિયેવ, વારિતકાલતો પટ્ઠાય કરોન્તેસુપિ અનાપત્તિ.

ન સામણેરોતિ અઞ્ઞો સામણેરો ન ગહેતબ્બો. ઉપજ્ઝં દત્વા ગહિતસામણેરાપિ વત્તબ્બા – ‘‘અહં વિનયકમ્મં કરોમિ, મય્હં વત્તં મા કરોથ, મા મં ગામપ્પવેસનં આપુચ્છથા’’તિ. સચે એવં વુત્તેપિ કરોન્તિયેવ, વારિતકાલતો પટ્ઠાય કરોન્તેસુપિ અનાપત્તિ. ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિ નામ આધિપચ્ચટ્ઠાનભૂતાતિ પટિક્ખિત્તા, તસ્મા ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ વત્તબ્બં – ‘‘ભન્તે, અહં વિનયકમ્મં કરોમિ, ભિક્ખુનોવાદકં જાનાથા’’તિ, પટિબલસ્સ વા ભિક્ખુસ્સ ભારો કાતબ્બો. આગતા ભિક્ખુનિયો ‘‘સઙ્ઘસન્તિકં ગચ્છથ, સઙ્ઘો વો ઓવાદદાયકં જાનિસ્સતી’’તિ વા ‘‘અહં વિનયકમ્મં કરોમિ, અસુકભિક્ખુસ્સ નામ સન્તિકં ગચ્છથ, સો વો ઓવાદં દસ્સતી’’તિ વા વત્તબ્બા.

સા આપત્તીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા પરિવાસે દિન્ને સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નાપજ્જિતબ્બા. અઞ્ઞા વા તાદિસિકાતિ કાયસંસગ્ગાદિગરુકાપત્તિ. તતો વા પાપિટ્ઠતરાતિ પારાજિકાપત્તિ; સત્તસુ હિ આપત્તીસુ દુબ્ભાસિતાપત્તિ પાપિટ્ઠા; દુક્કટાપત્તિ પાપિટ્ઠતરા; દુક્કટાપત્તિ પાપિટ્ઠા, પાટિદેસનીયાપત્તિ પાપિટ્ઠતરાતિ એવં પાચિત્તિયથુલ્લચ્ચયસઙ્ઘાદિસેસપારાજિકાપત્તીસુ નયો નેતબ્બો. તાસં વત્થૂસુપિ દુબ્ભાસિતવત્થુ પાપિટ્ઠં, દુક્કટવત્થુ પાપિટ્ઠતરન્તિ પુરિમનયેનેવ ભેદો વેદિતબ્બો. પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદે પન વત્થુપિ આપત્તિપિ પાપિટ્ઠા. લોકવજ્જે ઉભયમ્પિ પાપિટ્ઠતરં.

કમ્મન્તિ પરિવાસકમ્મવાચા વુચ્ચતિ. તં કમ્મં ‘‘અકતં દુક્કટ’’ન્તિઆદીહિ વા ‘‘કિં ઇદં કમ્મં નામ કસિકમ્મં ગોરક્ખકમ્મ’’ન્તિઆદીહિ વા વચનેહિ ન ગરહિતબ્બં. કમ્મિકાતિ યેહિ ભિક્ખૂહિ કમ્મં કતં, તે વુચ્ચન્તિ, તે ‘‘બાલા અબ્યત્તા’’તિઆદીહિ વચનેહિ ન ગરહિતબ્બા. ન સવચનીયં કાતબ્બન્તિ પલિબોધત્થાય વા પક્કોસનત્થાય વા સવચનીયં ન કાતબ્બં, પલિબોધત્થાય હિ કરોન્તો ‘‘અહં આયસ્મન્તં ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં સવચનીયં કરોમિ, ઇમમ્હા આવાસા એકપદમ્પિ મા પક્કામિ, યાવ ન તં અધિકરણં વૂપસન્તં હોતી’’તિ એવં કરોતિ. પક્કોસનત્થાય કરોન્તો ‘‘અહં તે સવચનીયં કરોમિ, એહિ મયા સદ્ધિં વિનયધરાનં સમ્મુખીભાવં ગચ્છામા’’તિ એવં કરોતિ; તદુભયમ્પિ ન કાતબ્બં.

ન અનુવાદોતિ વિહારે જેટ્ઠકટ્ઠાનં ન કાતબ્બં. પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વા ધમ્મજ્ઝેસકેન વા ન ભવિતબ્બં. નાપિ તેરસસુ સમ્મુતીસુ એકસમ્મુતિવસેનાપિ ઇસ્સરિયકમ્મં કાતબ્બં. ન ઓકાસોતિ ‘‘કરોતુ મે આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં પકતત્તસ્સ ઓકાસો ન કારેતબ્બો, વત્થુના વા આપત્તિયા વા ન ચોદેતબ્બો, ‘‘અયં પુબ્બે તે દોસો’’તિ ન સારેતબ્બો. ન ભિક્ખૂહિ સમ્પયોજેતબ્બન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં યોજેત્વા કલહો ન કારેતબ્બો.

પુરતોતિ સઙ્ઘત્થેરેન હુત્વા પુરતો ન ગન્તબ્બં, દ્વાદસહત્થં ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા એકકેન ગન્તબ્બં. નિસીદનેપિ એસેવ નયો. આસનપરિયન્તોતિ ભત્તગ્ગાદીસુ સઙ્ઘનવકાસનં વુચ્ચતિ; સ્વાસ્સ દાતબ્બો, તત્થ નિસીદિતબ્બં. સેય્યાપરિયન્તોતિ સેય્યાનં પરિયન્તો, સબ્બલામકં મઞ્ચપીઠં. અયઞ્હિ વસ્સગ્ગેન અત્તનો પત્તટ્ઠાને સેય્યં ગહેતું ન લભતિ. સબ્બભિક્ખૂહિ વિચિનિત્વા ગહિતાવસેસા મઙ્કુલગૂથભરિતા વેત્તલતાદિવિનદ્ધા લામકસેય્યા અસ્સ દાતબ્બા. વિહારપરિયન્તોતિ યથા ચ સેય્યા, એવં વસનઆવાસોપિ વસ્સગ્ગેન અત્તનો પત્તટ્ઠાને તસ્સ ન વટ્ટતિ. સબ્બભિક્ખૂહિ વિચિનિત્વા ગહિતાવસેસા પન રજોહતભૂમિ જતુકમૂસિકભરિતા પણ્ણસાલા અસ્સ દાતબ્બા. સચે પકતત્તા સબ્બે રુક્ખમૂલિકા અબ્ભોકાસિકા ચ હોન્તિ, છન્નં ન ઉપેન્તિ, સબ્બેપિ એતેહિ વિસ્સટ્ઠાવાસા નામ હોન્તિ. તેસુ યં ઇચ્છતિ, તં લભતિ. વસ્સૂપનાયિકદિવસે પચ્ચયં એકપસ્સે ઠત્વા વસ્સગ્ગેન ગણ્હિતું લભતિ. સેનાસનં ન લભતિ, નિબદ્ધવસ્સાવાસિકં સેનાસનં ગણ્હિતુકામેન વત્તં નિક્ખિપિત્વા ગહેતબ્બં.

તેન ચ સો સાદિતબ્બોતિ યં અસ્સ આસનાદિપરિયન્તં ભિક્ખૂ દેન્તિ, સો એવ સાદિતબ્બો. પુરેસમણેન વા પચ્છાસમણેન વાતિ ઞાતિપવારિતટ્ઠાને ‘‘એત્તકે ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગચ્છથા’’તિ નિમન્તિતેન ‘‘ભન્તે, અસુકં નામ કુલં ભિક્ખૂ નિમન્તેસિ, એથ તત્થ ગચ્છામા’’તિ એવં સંવિધાય ભિક્ખૂ પુરેસમણે વા પચ્છાસમણે વા કત્વા ન ગન્તબ્બં. ‘‘ભન્તે, અસુકસ્મિં નામ ગામે મનુસ્સા ભિક્ખૂનં આગમનં ઇચ્છન્તિ, સાધુ વતસ્સ સચે તેસં સઙ્ગહં કરેય્યાથા’’તિ એવં પન પરિયાયેન કથેતું વટ્ટતિ.

ન આરઞ્ઞિકઙ્ગન્તિ આગતાગતાનં આરોચેતું હરાયમાનેન આરઞ્ઞિકધુતઙ્ગં ન સમાદાતબ્બં. યેનાપિ પકતિયા સમાદિન્નં, તેન દુતિયં ભિક્ખું ગહેત્વા અરઞ્ઞે અરુણં ઉટ્ઠાપેતબ્બં, ન ચ એકકેન વત્થબ્બં. તથા ભત્તગ્ગાદીસુ આસનપરિયન્તે નિસજ્જાય હરાયમાનેન પિણ્ડપાતિકધુતઙ્ગમ્પિ ન સમાદાતબ્બં. યો પન પકતિયાવ પિણ્ડપાતિકો તસ્સ પટિસેધો નત્થિ.

ન ચ તપ્પચ્ચયાતિ ‘‘નીહટભત્તો હુત્વા વિહારેયેવ નિસીદિત્વા ભુઞ્જન્તો રત્તિયો ગણયિસ્સામિ, ગચ્છતો મે ભિક્ખું દિસ્વા અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો સિયા’’તિ ઇમિના કારણેન પિણ્ડપાતો ન નીહરાપેતબ્બો. મા મં જાનિંસૂતિ ‘‘મા મં એકભિક્ખુપિ જાનાતૂ’’તિ ચ ઇમિના અજ્ઝાસયેન વિહારે સામણેરેહિ પચાપેત્વા ભુઞ્જિતુમ્પિ ન લભતિ. ગામં પિણ્ડાય પવિસિતબ્બમેવ. ગિલાનસ્સ પન નવકમ્મઆચરિયુપજ્ઝાયકિચ્ચાદિપસુતસ્સ વા વિહારેયેવ અચ્છિતું વટ્ટતિ. સચેપિ ગામે અનેકસતા ભિક્ખૂ વિચરન્તિ, ન સક્કા હોતિ આરોચેતું, ગામકાવાસં ગન્ત્વા સભાગટ્ઠાને વસિતું વટ્ટતિ.

આગન્તુકેનાતિ કઞ્ચિ વિહારં ગતેન તત્થ ભિક્ખૂનં આરોચેતબ્બં. સચે સબ્બે એકટ્ઠાને ઠિતે પસ્સતિ, એકટ્ઠાને ઠિતેનેવ આરોચેતબ્બં. અથ રુક્ખમૂલાદીસુ વિસું વિસું ઠિતા હોન્તિ, તત્થ તત્થ ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. સઞ્ચિચ્ચ અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચ હોતિ, વત્તભેદે ચ દુક્કટં. અથ વિચિનન્તો એકચ્ચે ન પસ્સતિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં.

આગન્તુકસ્સાતિ અત્તનો વસનવિહારં આગતસ્સાપિ એકસ્સ વા બહૂનં વા વુત્તનયેનેવ આરોચેતબ્બં. રત્તિચ્છેદવત્તભેદાપિ ચેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. સચે આગન્તુકા મુહુત્તં વિસ્સમિત્વા વા અવિસ્સમિત્વા એવ વા વિહારમજ્ઝેન ગચ્છન્તિ, તેસમ્પિ આરોચેતબ્બં. સચે તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ ગચ્છન્તિ, અયઞ્ચ પન ગતકાલે જાનાતિ, ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. સમ્પાપુણિતું અસક્કોન્તસ્સ રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં. યેપિ અન્તોવિહારં અપ્પવિસિત્વા ઉપચારસીમં ઓક્કમિત્વા ગચ્છન્તિ, અયઞ્ચ નેસં છત્તસદ્દં વા ઉક્કાસિતસદ્દં વા ખિપિતસદ્દં વા સુત્વાવ આગન્તુકભાવં જાનાતિ, ગન્ત્વા આરોચેતબ્બં. ગતકાલે જાનન્તેનપિ અનુબન્ધિત્વા આરોચેતબ્બમેવ. સમ્પાપુણિતું અસક્કોન્તસ્સ રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં. યોપિ રત્તિંયેવ આગન્ત્વા રત્તિંયેવ ગચ્છતિ, સોપિસ્સ રત્તિચ્છેદં કરોતિ, અઞ્ઞાતત્તા પન વત્તભેદદુક્કટં નત્થિ. સચે અજાનિત્વાવ અબ્ભાનં કરોતિ, અકતમેવ હોતીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં. તસ્મા અધિકા રત્તિયો ગહેત્વા કાતબ્બં, અયં અપણ્ણકપટિપદા.

નદીઆદીસુ નાવાય ગચ્છન્તમ્પિ પરતીરે ઠિતમ્પિ આકાસેન ગચ્છન્તમ્પિ પબ્બતતલઅરઞ્ઞાદીસુ દૂરે ઠિતમ્પિ ભિક્ખું દિસ્વા સચે ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વવત્થાનં અત્થિ, નાવાદીહિ વા ગન્ત્વા મહાસદ્દં કત્વા વા વેગેન અનુબન્ધિત્વા વા આરોચેતબ્બં, અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. સચે વાયમન્તોપિ સમ્પાપુણિતું વા સાવેતું વા ન સક્કોતિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદદુક્કટં. સઙ્ઘસેનાભયત્થેરો પન વિસયાવિસયેન કથેતિ – ‘‘વિસયે કિર અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ હોતિ, અવિસયે પન ઉભયમ્પિ નત્થી’’તિ. કરવીકતિસ્સત્થેરો ‘‘સમણો અયન્તિ વવત્થાનમેવ પમાણં, સચેપિ અવિસયો હોતિ, વત્તભેદદુક્કટમેવ નત્થિ, રત્તિચ્છેદો પન હોતિયેવા’’તિ આહ.

ઉપોસથેતિ ‘‘ઉપોસથં સમ્પાપુણિસ્સામા’’તિ આગન્તુકા ભિક્ખૂ આગચ્છન્તિ, ઇદ્ધિયા ગચ્છન્તાપિ ઉપોસથભાવં ઞત્વા ઓતરિત્વા ઉપોસથં કરોન્તિ, તસ્મા આગન્તુકસોધનત્થં ઉપોસથદિવસે આરોચેતબ્બં. પવારણાયપિ એસેવ નયો. ગિલાનોતિ ગન્તું અસમત્થો. દૂતેનાતિ એત્થ અનુપસમ્પન્નં પેસેતું ન વટ્ટતિ, ભિક્ખું પેસેત્વા આરોચાપેતબ્બં.

અભિક્ખુકો આવાસોતિ સુઞ્ઞવિહારો; યત્થ એકોપિ ભિક્ખુ નત્થિ, તત્થ વાસત્થાય ન ગન્તબ્બં. ન હિ તત્થ વુત્થરત્તિયો ગણનૂપિકા હોન્તિ, પકતત્તેન પન સદ્ધિં વટ્ટતિ. દસવિધન્તરાયે પન સચેપિ રત્તિયો ગણનૂપિકા ન હોન્તિ, અન્તરાયતો પરિમુચ્ચનત્થાય ગન્તબ્બમેવ. તેન વુત્તં – ‘‘અઞ્ઞત્ર અન્તરાયા’’તિ. નાનાસંવાસકેહિ સદ્ધિં વિનયકમ્મં કાતું ન વટ્ટતિ. તેસં અનારોચનેપિ રત્તિચ્છેદો નત્થિ, અભિક્ખુકાવાસસદિસમેવ હોતિ. તેન વુત્તં – ‘‘યત્થસ્સુ ભિક્ખૂ નાનાસંવાસકા’’તિ. સેસં ઉપોસથક્ખન્ધકે વુત્તનયમેવ.

૮૧. એકચ્છન્ને આવાસેતિઆદીસુ આવાસો નામ વસનત્થાય કતસેનાસનં. અનાવાસો નામ ચેતિયઘરં બોધિઘરં સમ્મુઞ્જનિઅટ્ટકો દારુઅટ્ટકો પાનીયમાળો વચ્ચકુટિ દ્વારકોટ્ઠકોતિ એવમાદિ. તતિયપદેન તદુભયમ્પિ ગહિતં. એતેસુ યત્થ કત્થચિ એકચ્છન્ને છદનતો ઉદકપતનટ્ઠાનપરિચ્છિન્ને ઓકાસે ઉક્ખિત્તકો વસિતું ન લભતિ. ‘‘પારિવાસિકો પન અન્તોઆવાસેયેવ ન લભતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘અવિસેસેન ઉદકપાતેન વારિત’’ન્તિ વુત્તં. કુરુન્દિયં ‘‘એતેસુ એત્તકેસુ પઞ્ચવણ્ણચ્છદનબદ્ધટ્ઠાનેસુ પારિવાસિકસ્સ ચ ઉક્ખિત્તકસ્સ ચ પકતત્તેન સદ્ધિં ઉદકપાતેન વારિત’’ન્તિ વુત્તં. તસ્મા નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને ન વટ્ટતિ. સચે પનેત્થ તદહુપસમ્પન્નેપિ પકતત્તે પઠમં પવિસિત્વા નિપન્ને સટ્ઠિવસ્સોપિ પારિવાસિકો પચ્છા પવિસિત્વા જાનન્તો નિપજ્જતિ, રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. અજાનન્તસ્સ રત્તિચ્છેદોવ ન વત્તભેદદુક્કટં. સચે પન તસ્મિં પઠમં નિપન્ને પચ્છા પકતત્તો પવિસિત્વા નિપજ્જતિ, પારિવાસિકો ચ જાનાતિ, રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. નો ચે જાનાતિ, રત્તિચ્છેદોવ ન વત્તભેદદુક્કટં.

વુટ્ઠાતબ્બં નિમન્તેતબ્બોતિ તદહુપસમ્પન્નમ્પિ દિસ્વા વુટ્ઠાતબ્બમેવ; વુટ્ઠાય ચ ‘‘અહં ઇમિના સુખનિસિન્નો વુટ્ઠાપિતો’’તિ પરમ્મુખેન ન ગન્તબ્બં, ‘‘ઇદં આચરિય-આસનં, એત્થ નિસીદથા’’તિ એવં નિમન્તેતબ્બોયેવ. નવકેન પન ‘‘મહાથેરં ઓબદ્ધં કરોમી’’તિ પારિવાસિકત્થેરસ્સ સન્તિકં ન ગન્તબ્બં. એકાસનેતિ સમાનવસ્સિકાસને મઞ્ચે વા પીઠે વા. ન છમાયં નિસિન્નેતિ પકતત્તે ભૂમિયં નિસિન્ને ઇતરેન અન્તમસો તિણસન્થારેપિ ઉચ્ચતરે વાલિકાતલેપિ વા ન નિસીદિતબ્બં, દ્વાદસહત્થં પન ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા નિસીદિતું વટ્ટતિ. એકચઙ્કમેતિ સહાયેન વિય સદ્ધિં ચઙ્કમન્તો એકસ્મિં ચઙ્કમે.

છમાયં ચઙ્કમન્તન્તિ છમાયં ચઙ્કમન્તે, અયમેવ વા પાઠો. અયં પનેત્થ અત્થો – અકતપરિચ્છેદાય ભૂમિયા ચઙ્કમન્તે પરિચ્છેદં કત્વા વાલિકં આકિરિત્વા આલમ્બનં યોજેત્વા કતચઙ્કમે નીચેપિ ન ચઙ્કમિતબ્બં, કો પન વાદો ઇટ્ઠકાચયસમ્પન્ને વેદિકાપરિક્ખિત્તેતિ! સચે પન પાકારપરિક્ખિત્તો હોતિ દ્વારકોટ્ઠકયુત્તો પબ્બતન્તરવનન્તરગુમ્બન્તરેસુ વા સુપ્પટિચ્છન્નો, તાદિસે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતું વટ્ટતિ. અપ્પટિચ્છન્નેપિ ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા વટ્ટતિ.

વુડ્ઢતરેનાતિ એત્થ સચે વુડ્ઢતરે પારિવાસિકે પઠમં નિપન્ને ઇતરો જાનન્તો પચ્છા નિપજ્જતિ, રત્તિચ્છેદો ચસ્સ હોતિ વત્તભેદે ચ દુક્કટં. વુડ્ઢતરસ્સ પન રત્તિચ્છેદોવ ન વત્તભેદદુક્કટં. અજાનિત્વા નિપજ્જતિ, દ્વિન્નમ્પિ વત્તભેદો નત્થિ, રત્તિચ્છેદો પન હોતિ. અથ નવકપારિવાસિકે પઠમં નિપન્ને વુડ્ઢતરો પચ્છા નિપજ્જતિ, નવકો ચ જાનાતિ, રત્તિ ચસ્સ છિજ્જતિ, વત્તભેદે ચ દુક્કટં હોતિ. વુડ્ઢતરસ્સ રત્તિચ્છેદોવ ન વત્તભેદો. નો ચે જાનાતિ, દ્વિન્નમ્પિ વત્તભેદો નત્થિ, રત્તિચ્છેદો પન હોતિ. સચે દ્વેપિ અપચ્છાપુરિમં નિપજ્જન્તિ, વુડ્ઢતરસ્સ રત્તિચ્છેદોવ ઇતરસ્સ વત્તભેદોપીતિ કુરુન્દિયં વુત્તં. દ્વે પારિવાસિકા સમવસ્સા, એકો પઠમં નિપન્નો, એકો જાનન્તોવ પચ્છા નિપજ્જતિ, રત્તિ ચ છિજ્જતિ, વત્તભેદે ચ દુક્કટં. પઠમં નિપન્નસ્સ રત્તિચ્છેદોવ ન વત્તભેદો. સચે પચ્છા નિપજ્જન્તોપિ ન જાનાતિ, દ્વિન્નમ્પિ વત્તભેદો નત્થિ, રત્તિચ્છેદો પન હોતિ. સચે દ્વેપિ અપચ્છાપુરિમં નિપજ્જન્તિ, દ્વિન્નમ્પિ રત્તિચ્છેદોયેવ, ન વત્તભેદો. સચે હિ દ્વે પારિવાસિકા એકતો વસેય્યું, તે અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અજ્ઝાચારં ઞત્વા અગારવા વા વિપ્પટિસારિનો વા હુત્વા પાપિટ્ઠતરં વા આપત્તિં આપજ્જેય્યું વિબ્ભમેય્યું વા, તસ્મા નેસં સહસેય્યા સબ્બપ્પકારેન પટિક્ખિત્તા. સેસં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. મૂલાયપટિકસ્સનારહાદયો ચેત્થ પારિવાસિકાનં પકતત્તટ્ઠાને ઠિતાતિ વેદિતબ્બા.

પારિવાસિકચતુત્થો ચે, ભિક્ખવે, પરિવાસન્તિ એત્થ પારિવાસિકં ચતુત્થં કત્વા અઞ્ઞસ્સ પરિવાસદાનાદીનિ કાતું ન વટ્ટતિ. એતેસ્વેવાયં ગણપૂરકો ન હોતિ, સેસસઙ્ઘકમ્મેસુ હોતિ. ગણે પન અપ્પહોન્તે વત્તં નિક્ખિપાપેત્વા ગણપૂરકો કાતબ્બોતિ.

૮૩. ઇમં પન વત્તકથં સુત્વા વિનયધરઉપાલિત્થેરસ્સ રહોગતસ્સ એવં પરિવિતક્કો ઉદપાદિ – ‘‘ભગવતા બહુ પારિવાસિકવત્તં પઞ્ઞત્તં, કતિહિ નુ ખો એત્થ કારણેહિ રત્તિચ્છેદો હોતી’’તિ! સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા તમત્થં પુચ્છિ. ભગવા ચસ્સ બ્યાકાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘અથ ખો આયસ્મા ઉપાલિ…પે… રત્તિચ્છેદા’’તિ. તત્થ સહવાસોતિ ય્વાયં પકતત્તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્નેતિઆદિના નયેન વુત્તો એકતો વાસો. વિપ્પવાસોતિ એકકસ્સેવ વાસો. અનારોચનાતિ આગન્તુકાદીનં અનારોચના. એતેસુ તીસુ એકેકેન કારણેન રત્તિચ્છેદો હોતિ.

૮૪. ન સક્કોન્તીતિ સઙ્ઘસ્સ મહન્તતાય તત્થ તત્થ ગન્ત્વા સબ્બેસં આરોચેતું અસક્કોન્તા સોધેતું ન સક્કોન્તિ. પરિવાસં નિક્ખિપામિ, વત્તં નિક્ખિપામીતિ ઇમેસુ દ્વીસુ પદેસુ એકેનાપિ નિક્ખિત્તોવ હોતિ પરિવાસો; દ્વીહિ સુનિક્ખિત્તોયેવ. સમાદાનેપિ એસેવ નયો. એવં વત્તં સમાદિયિત્વા પરિવુત્થપરિવાસસ્સ માનત્તં ગણ્હતો પુન વત્તસમાદાનકિચ્ચં નત્થિ, સમાદિન્નવત્તોયેવ હેસ તસ્માસ્સ છારત્તં માનત્તં દાતબ્બં, ચિણ્ણમાનત્તો અબ્ભેતબ્બો. એવં અનાપત્તિકો હુત્વા સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠિતો તિસ્સો સિક્ખા પૂરેત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સતીતિ.

પારિવાસિકવત્તકથા નિટ્ઠિતા.

મૂલાયપટિકસ્સનારહવત્તકથા

૮૬. મૂલાયપટિકસ્સનારહા ભિક્ખૂ સાદિયન્તિ પકતત્તાનન્તિ ઠપેત્વા નવકતરં મૂલાયપટિકસ્સનારહં અવસેસાનં અન્તમસો પારિવાસિકાદીનમ્પિ. ઇમેસઞ્હિ પારિવાસિકમૂલાયપટિકસ્સનારહમાનત્તારહમાનત્તાચારિકબ્ભાનારહાનં પઞ્ચન્નં ઠપેત્વા અત્તનો અત્તનો નવકતરં, સેસા સબ્બે પકતત્તા એવ. કસ્મા? મિથુ યથાવુડ્ઢં અભિવાદનાદીનં અનુઞ્ઞાતત્તા. તેન વુત્તં – ‘‘અવસેસાનં અન્તમસો પારિવાસિકાદીનમ્પી’’તિ. મૂલાયપટિકસ્સનારહાદિલક્ખણં પન નેસં પરતો આવિભવિસ્સતિ. સેસમેત્થ ઇતો પરેસુ ચ માનત્તારહાદિવત્તેસુ પારિવાસિકવત્તે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૮૭. મૂલાયપટિકસ્સનારહચતુત્થો ચેતિઆદીસુપિ યથેવ પારિવાસિકો; એવં એતેપિ એતેસુ વિનયકમ્મેસુ ગણપૂરકા ન હોન્તિ, સેસસઙ્ઘકમ્મેસુ હોન્તિ.

મૂલાયપટિકસ્સનારહવત્તકથા નિટ્ઠિતા.

માનત્તચારિકવત્તકથા

૯૦. માનત્તચારિકસ્સ વત્તેસુ ‘‘દેવસિકં આરોચેતબ્બ’’ન્તિ વિસેસો.

૯૨. રત્તિચ્છેદેસુ ઊને ગણેતિ એત્થ ગણોતિ ચત્તારો વા અતિરેકા વા; તસ્મા સચેપિ તીહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વસતિ, રત્તિચ્છેદો હોતિયેવ. માનત્તનિક્ખેપસમાદાનેસુ વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

માનત્તચારિકવત્તકથા નિટ્ઠિતા.

પારિવાસિકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.