૬-૭. કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૭-૧૮૮. છટ્ઠે આરામનિસ્સયીતિ આરામં નિસ્સાય વસનભાવેન આરામનિસ્સયી. પરિસાવચરોતિ પરિસાય અવચરો. પરિસં નામ બાલાપિ, પણ્ડિતાપિ ઓસરન્તિ, યો પન પરપ્પવાદં મદ્દિત્વા અત્તનો વાદં દીપેતું સક્કોતિ, અયં પરિસાવચરો નામ. આરામેન આરામન્તિ આરામેનેવ આરામં અનુચઙ્કમામિ, ન બાહિરેનાતિ અત્થો. ઉય્યાનેન ઉય્યાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞેન વા આરામેન પવિસિત્વા અઞ્ઞં આરામં, અઞ્ઞેન ઉય્યાનેન અઞ્ઞં ઉય્યાનન્તિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસન્તિ ‘‘એવં પુચ્છા હોતિ, એવં વિસ્સજ્જનં, એવં ગહણં, એવં નિબ્બેઠન’’ન્તિ ઇમિના નયેન ઇતિવાદો હોતિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખોતિ એતં આનિસંસં. ઉપારમ્ભાનિસંસન્તિ ‘‘અયં પુચ્છાય દોસો, અયં વિસ્સજ્જને’’તિ એવં વાદદોસાનિસંસં.

કથં ભાવિતો ચ, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરોતિ સત્થા ‘‘એત્તકં ઠાનં પરિબ્બાજકેન પુચ્છિતં, ઇદાનિ પુચ્છિતું ન સક્કોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ન તાવ અયં દેસના યથાનુસન્ધિં ગતા. ઇદાનિ નં યથાનુસન્ધિં પાપેસ્સામી’’તિ સયમેવ પુચ્છન્તો ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ મનાપં નાભિજ્ઝતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણં નાભિજ્ઝાયતિ. નાભિહંસતીતિ ન સામિસાય તુટ્ઠિયા અભિહંસતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તન્તિ તસ્સ નામકાયો ચ ચિત્તઞ્ચ ગોચરજ્ઝત્તે ઠિતં હોતિ. સુસણ્ઠિતન્તિ કમ્મટ્ઠાનવસેન સુટ્ઠુ સણ્ઠિતં. સુવિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુવિમુત્તં. અમનાપન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણં. ન મઙ્કુ હોતીતિ તસ્મિં ન મઙ્કુ હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ કિલેસવસેન અટ્ઠિતચિત્તો. અદીનમાનસોતિ દોમનસ્સવસેન અદીનચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ દોસવસેન અપૂતિચિત્તો.

એવં ભાવિતો ખો, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો એવં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ એત્થ એવં સુચરિતપૂરણં વેદિતબ્બં – ઇમેસુ તાવ છસુ દ્વારેસુ અટ્ઠારસ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા તસ્મિં આરમ્મણે લોભં ઉપ્પાદેન્તસ્સ મનોદુચ્ચરિતં હોતિ. લોભસહગતેન ચિત્તેન ‘‘અહો વતિદં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, તદેવ હત્થેન પરામસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – સોતદ્વારસ્મિઞ્હિ સદ્દારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં સઙ્ખપણવાદિતૂરિયભણ્ડં અનામાસં આમસન્તસ્સ, ઘાનદ્વારે ગન્ધારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં ગન્ધમાલાદિં, જિવ્હાદ્વારે રસારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં મચ્છમંસાદિં, કાયદ્વારે ફોટ્ઠબ્બારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં વત્થતૂલકપાવારાદિં, મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તિવસેન ધમ્મારમ્મણભૂતં સપ્પિતેલમધુફાણિતાદિં આમસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં વેદિતબ્બં. સઙ્ખેપતો પનેત્થ છસુ દ્વારેસુ કાયવીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, વચીવીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, મનોવીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતન્તિ તીણેવ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ.

અયં પન ભિક્ખુ અત્તનો ભાવનાપટિસઙ્ખાને ઠિતો ઇમાનિ દુચ્ચરિતાનિ સુચરિતં કત્વા વિપરિણામેતિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચાલેત્વા રૂપારમ્મણં વિપસ્સનં પટ્ઠાપયતો મનોસુચરિતં હોતિ, વિપસ્સનાસહગતેન ચિત્તેન ખયધમ્મં વયધમ્મન્તિ ભણન્તસ્સ વચીસુચરિતં, ‘‘અનામાસભણ્ડં એત’’ન્તિ અનામસન્તસ્સ કાયસુચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવં ઇમાનિ વિત્થારતો અટ્ઠારસ સુચરિતાનિ હોન્તિ. સઙ્ખેપતો પનેત્થાપિ છસુ દ્વારેસુ કાયસંવરો કાયસુચરિતં, વચીસંવરો વચીસુચરિતં, મનોસંવરો મનોસુચરિતન્તિ તીણેવ સુચરિતાનિ હોન્તિ. એવં ઇન્દ્રિયસંવરો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા સીલાનુરક્ખિતં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિતં.

કાયદુચ્ચરિતં પહાયાતિઆદીસુ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં. તસ્સ પટિપક્ખવસેન કાયસુચરિતાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા કાયસંવરવચીસંવરેહિ પાતિમોક્ખસીલં, મનોસંવરેન તીણિ સીલાનીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં કથિતં હોતિ. સકલે પન ઇમસ્મિં સુત્તે સુચરિતમૂલકા સતિપટ્ઠાના લોકુત્તરમિસ્સકા, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં મૂલભૂતા સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, તેપિ સતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગા પુબ્બભાગાવ. વિજ્જાવિમુત્તિમૂલકા પન લોકુત્તરાવ કથિતાતિ વેદિતબ્બા. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.