૧. પબ્બતવગ્ગો

૧. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તસ્સ પઠમે નાગાતિ ઇમેપિ મહાસમુદ્દપિટ્ઠે ઊમિઅન્તરવાસિનોવ, ન વિમાનટ્ઠકનાગા. તેસં હિમવન્તં નિસ્સાય કાયવડ્ઢનાદિસબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. બોજ્ઝઙ્ગેતિ એત્થ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. કિં વુત્તં હોતિ? યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકિયલોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહન કામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ. બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૮; દી. નિ. ૩.૧૪૩). તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા – ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’ઇચ્ચાદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગન્તિઆદીસુ પન પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગન્તિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ, અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીનિ કોસલસંયુત્તે ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

અયં પન વિસેસો – તત્થ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતન્તિ, વિવેકત્તયમેવ વુત્તં, બોજ્ઝઙ્ગભાવનં પત્વા પન પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતમ્પિ એકે વણ્ણયન્તિ. તે હિ ન કેવલં બલવવિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ એવ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ વિપસ્સનાપાદક-કસિણજ્ઝાન-આનાપાનાસુભ-બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તિ, ન ચ પટિસિદ્ધા અટ્ઠકથાચરિયેહિ. તસ્મા તેસં મતેન એતેસં ઝાનાનં પવત્તિક્ખણે કિચ્ચતો એવ વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં. યથા ચ વિપસ્સનાક્ખણે ‘‘અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, એવં પટિપસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતમ્પિ ભાવેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૨. કાયસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. દુતિયે આહારટ્ઠિતિકોતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકો. આહારં પટિચ્ચાતિ પચ્ચયં પટિચ્ચ. સુભનિમિત્તન્તિ સુભમ્પિ સુભનિમિત્તં, સુભસ્સ આરમ્મણમ્પિ સુભનિમિત્તં. અયોનિસોમનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો ઉપ્પથમનસિકારો અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વા, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ, અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વા, અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વા, મનસિકારો. તં તસ્મિં સુભારમ્મણે બહુલં પવત્તયતો કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્ત’’ન્તિઆદિ. એવં સબ્બનીવરણેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

પટિઘનિમિત્તન્તિઆદીસુ પન પટિઘોપિ પટિઘનિમિત્તં પટિઘારમ્મણમ્પિ. અરતીતિ ઉક્કણ્ઠિતા. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમા અરતિ? પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ અરતિતા અનભિરતિ અનભિરમના ઉક્કણ્ઠિતા પરિતસ્સિતા, અયં વુચ્ચતિ અરતી’’તિ (વિભ. ૮૫૬).

તન્દીતિ અતિસીતાદિપચ્ચયા ઉપ્પન્નં આગન્તુકકાયાલસિયં. યસ્મિં ઉપ્પન્ને ‘‘અતિસીતં અતિઉણ્હં અતિચ્છાતોસ્મિ અતિધાતોસ્મિ અતિદૂરમગ્ગં ગતોસ્મી’’તિ વદતિ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તત્થ કતમા તન્દિ, યા તન્દી તન્દિયના તન્દિમનકતા આલસ્યં આલસ્યાયના આલસ્યાયિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ તન્દી’’તિ (વિભ. ૮૫૭).

વિજમ્ભિતાતિ કિલેસવસેન કાયવિનમના. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમા વિજમ્ભિતા? યા કાયસ્સ જમ્ભના વિજમ્ભના આનમના વિનમના સન્નમના પણમના બ્યાધિયકં, અયં વુચ્ચતિ વિજમ્ભિતા’’તિ (વિભ. ૮૫૮).

ભત્તસમ્મદોતિ ભત્તપરિળાહો. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમો ભત્તસમ્મદો? યા ભુત્તાવિસ્સ ભત્તમુચ્છા ભત્તકિલમથો ભત્તપરિળાહો કાયદુટ્ઠુલ્લં, અયં વુચ્ચતિ ભત્તસમ્મદો’’તિ (વિભ. ૮૫૯).

ચેતસો ચ લીનત્તન્તિ ચિત્તસ્સ લીયનાકારો, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમં ચેતસો લીનત્તં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીનં લીયના લીયિતત્તં થિનં થિયના થિયિતત્તં ચિત્તસ્સ, ઇદં વુચ્ચતિ ચેતસો લીનત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૮૬૦).

ચેતસો અવૂપસમોતિ યથા નામ વીતચ્ચિકોપિ અઙ્ગારો નેવ તાવ સન્નિસીદતિ પતાપં કરોતિયેવ, યથા ચ પત્તપચનટ્ઠાને નેવ તાવ સન્નિસીદતિ પતાપં કરોતિયેવ, એવં ચિત્તસ્સ અવૂપસન્તાકારો, અત્થતો પનેતં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ હોતિ.

વિચિકિચ્છટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા. અયોનિસોમનસિકારો સબ્બત્થ વુત્તનયોવ. એવમેત્થ કામચ્છન્દો વિચિકિચ્છાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા આરમ્મણેન કથિતા, બ્યાપાદો આરમ્મણેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચ, સેસા સહજાતેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચાતિ.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ સતિયા આરમ્મણધમ્મા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયા ચ નવ લોકુત્તરધમ્મા ચ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારોતિ તત્થ ઉપાયમનસિકારસ્સ પુનપ્પુનં કરણં.

કુસલાકુસલા ધમ્માતિઆદીસુ કુસલાતિ કોસલ્લસમ્ભૂતા અનવજ્જસુખવિપાકા. અકુસલાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા સાવજ્જદુક્ખવિપાકા. સાવજ્જાતિ અકુસલા. અનવજ્જાતિ કુસલા. હીનપણીતકણ્હસુક્કેસુપિ એસેવ નયો. સપ્પટિભાગાતિ કણ્હસુક્કાયેવ. કણ્હા હિ કણ્હવિપાકદાનતો, સુક્કા ચ સુક્કવિપાકદાનતો સપ્પટિભાગા નામ, સદિસવિપાકકોટ્ઠાસાતિ અત્થો. પટિપક્ખભૂતસ્સ વા ભાગસ્સ અત્થિતાય સપ્પટિભાગા. કણ્હાનઞ્હિ સુક્કા પટિપક્ખભાગા, સુક્કાનઞ્ચ કણ્હા પટિપક્ખભાગાતિ એવમ્પિ સપ્પટિભાગા. સપ્પટિબાહિતટ્ઠેન વા સપ્પટિભાગા. અકુસલઞ્હિ કુસલં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકં દેતિ, કુસલઞ્ચ અકુસલં પટિબાહિત્વાતિ એવમ્પિ કણ્હસુક્કા સપ્પટિભાગા.

આરમ્ભધાતૂતિ પઠમારમ્ભવીરિયં. નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતરં. પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતાય તતોપિ બલવતરન્તિ તીહિપિ પદેહિ વીરિયમેવ કથિતં.

પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ પીતિયા આરમ્મણધમ્મા. કાયપસ્સદ્ધીતિ તિણ્ણં ખન્ધાનં દરથપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપસ્સદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ દરથપસ્સદ્ધિ. સમથનિમિત્તન્તિ સમથોપિ સમથનિમિત્તં, આરમ્મણમ્પિ. અબ્યગ્ગનિમિત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ ઉપેક્ખાય આરમ્મણધમ્મા, અત્થતો પન મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયા ધમ્મોતિ વેદિતબ્બો. એવમેત્થ સતિધમ્મવિચયઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગા આરમ્મણેન કથિતા, સેસા આરમ્મણેનપિ ઉપનિસ્સયેનપિ.

૩. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. તતિયે સીલસમ્પન્નાતિ એત્થ ખીણાસવસ્સ લોકિયલોકુત્તરસીલં કથિતં, તેન સમ્પન્નાતિ અત્થો. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. વિમુત્તિ પન ફલવિમુત્તિયેવ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. એવમેત્થ સીલાદયો તયો લોકિયલોકુત્તરા, વિમુત્તિ લોકુત્તરાવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ.

દસ્સનમ્પાહન્તિ દસ્સનમ્પિ અહં. તં પનેતં દસ્સનં – ચક્ખુદસ્સનં, ઞાણદસ્સનન્તિ દુવિધં. તત્થ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અરિયાનં દસ્સનં ઓલોકનં ચક્ખુદસ્સનં નામ. અરિયેહિ પન દિટ્ઠસ્સ લક્ખણસ્સ દસ્સનં, પટિવિદ્ધસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનં ઝાનેન વા વિપસ્સનાય વા મગ્ગફલેહિ વા ઞાણદસ્સનં નામ. ઇમસ્મિં પનેત્થ ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં. અરિયાનઞ્હિ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ ઓલોકનમ્પિ બહુકારમેવ. સવનન્તિ ‘‘અસુકો નામ ખીણાસવો અસુકસ્મિં નામ રટ્ઠે વા જનપદે વા ગામે વા નિગમે વા વિહારે વા લેણે વા વસતી’’તિ કથેન્તાનં સોતેન સવનં, એતમ્પિ બહુકારમેવ. ઉપસઙ્કમનન્તિ ‘‘દાનં વા દસ્સામિ, પઞ્હં વા પુચ્છિસ્સામિ, ધમ્મં વા સોસ્સામિ, સક્કારં વા કરિસ્સામી’’તિ એવરૂપેન ચિત્તેન અરિયાનં ઉપસઙ્કમનં. પયિરુપાસનન્તિ પઞ્હાપયિરુપાસનં. અરિયાનં ગુણે સુત્વા તે ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના નયેન પઞ્હપુચ્છનન્તિ અત્થો.

અનુસ્સતિન્તિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ ‘‘ઇદાનિ અરિયા લેણગુહમણ્ડપાદીસુ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલસુખેહિ વીતિનામેન્તી’’તિ અનુસ્સરણં. યો વા તેસં સન્તિકે ઓવાદો લદ્ધો હોતિ, તં આવજ્જિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગો, ઇમસ્મિં ફલ’’ન્તિ એવં અનુસ્સરણં. અનુપબ્બજ્જન્તિ અરિયેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા ઘરા નિક્ખમ્મ તેસં સન્તિકે પબ્બજ્જં. અરિયાનઞ્હિ સન્તિકે ચિત્તં પસાદેત્વા તેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ. અરિયેસુ પસાદેન અઞ્ઞત્થ પબ્બજિત્વા અરિયાનં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જાપિ અનુપબ્બજ્જા નામ. અઞ્ઞેસુ પન પસાદેન અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અઞ્ઞેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતિ.

એવં પબ્બજિતેસુ પન મહાકસ્સપત્થેરસ્સ તાવ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા સતસહસ્સમત્તા અહેસું, તથા થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ચ ચન્દગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ સૂરિયગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ અસ્સગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ યોનકધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ, તસ્સ પન સદ્ધિવિહારિકો અસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા તિસ્સત્થેરો નામ અહોસિ, તસ્સ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા અડ્ઢતેય્યકોટિસઙ્ખા અહેસું. મહિન્દત્થેરસ્સ અનુપબ્બજિતાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યાવજ્જદિવસા લઙ્કાદીપે સત્થરિ પસાદેન પબ્બજન્તા મહિન્દત્થેરસ્સેવ પબ્બજ્જં અનુપબ્બજન્તિ નામ.

તં ધમ્મન્તિ તં તેસં ઓવાદાનુસાસનીધમ્મં. અનુસ્સરતીતિ સરતિ. અનુવિતક્કેતીતિ વિતક્કાહતં કરોતિ. આરદ્ધો હોતીતિ પરિપુણ્ણો હોતિ. પવિચિનતીતિઆદિ સબ્બં તત્થ ઞાણચારવસેનેવ વુત્તં. અથ વા પવિચિનતીતિ તેસં તેસં ધમ્માનં લક્ખણં વિચિનતિ. પવિચરતીતિ તત્થ ઞાણં ચરાપેતિ. પરિવીમંસમાપજ્જતીતિ વીમંસનં ઓલોકનં ગવેસનં આપજ્જતિ.

સત્ત ફલા સત્તાનિસંસાતિ ઉભયમ્પેતં અત્થતો એકં. દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતીતિ અરહત્તં આરાધેન્તો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે આરાધેતિ, તઞ્ચ ખો પટિકચ્ચ, અસમ્પત્તેયેવ મરણકાલેતિ અત્થો. અથ મરણકાલેતિ અથ મરણસ્સ આસન્નકાલે.

અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ યો આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, સો તિવિધો હોતિ. કપ્પસહસ્સાયુકેસુ તાવ અવિહેસુ નિબ્બત્તિત્વા એકો નિબ્બત્તદિવસેયેવ અરહત્તં પાપુણાતિ. નો ચે નિબ્બત્તદિવસે પાપુણાતિ, પઠમસ્સ પન કપ્પસતસ્સ મત્થકે પાપુણાતિ. અયમેકો અન્તરાપરિનિબ્બાયી. અપરો એવં અસક્કોન્તો દ્વિન્નં કપ્પસતાનં મત્થકે પાપુણાતિ, અયં દુતિયો. અપરો એવમ્પિ અસક્કોન્તો ચતુન્નં કપ્પસતાનં મત્થકે પાપુણાતિ, અયં તતિયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી.

પઞ્ચમં પન કપ્પસતં અતિક્કમિત્વા અરહત્તં પત્તો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ હોતિ. અતપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો. યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્નો પન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન અરહત્તં પત્તો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ, અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન પત્તો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ. અવિહાદીસુપિ નિબ્બત્તો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા ઉપરૂપરિ નિબ્બત્તિત્વા અકનિટ્ઠં પત્તો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને અટ્ઠચત્તારીસ અનાગામિનો કથેતબ્બા. અવિહેસુ હિ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ હોન્તિ. તે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચાતિ દસ હોન્તિ, તથા અતપ્પાદીસુ. અકનિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તસ્મા તત્થ ચત્તારો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ચત્તારો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ અટ્ઠાતિ એવં અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તિ. તેસં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી સબ્બજેટ્ઠો ચેવ હોતિ સબ્બકનિટ્ઠો ચ. કથં? સો હિ સોળસકપ્પસહસ્સાયુકત્તા આયુના સબ્બેસં જેટ્ઠો, સબ્બપચ્છા અરહત્તં પાપુણીતિ સબ્બેસં કનિટ્ઠો. ઇમસ્મિં સુત્તે અપુબ્બં અચરિમં એકચિત્તક્ખણિકા નાનાલક્ખણા અરહત્તમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા.

૪. વત્થસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ચતુત્થે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ એવં ચે મય્હં હોતિ. અપ્પમાણોતિ મે હોતીતિ અપ્પમાણોતિ એવં મે હોતિ. સુસમારદ્ધોતિ સુપરિપુણ્ણો. તિટ્ઠતીતિ એત્થ અટ્ઠહાકારેહિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ – ઉપ્પાદં અનાવજ્જિતત્તા અનુપ્પાદં આવજ્જિતત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ, પવત્તં, અપ્પવત્તં, નિમિત્તં, અનિમિત્તં સઙ્ખારે અનાવજ્જિતત્તા, વિસઙ્ખારં આવજ્જિતત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતીતિ. ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ તિટ્ઠતીતિ થેરો જાનાતિ, વુત્તાકારવિપરીતેહેવ અટ્ઠહાકારેહિ ચવન્તં ચવતીતિ પજાનાતિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો.

ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે થેરસ્સ ફલબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. યદા હિ થેરો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તદા ઇતરે છ તદન્વયા હોન્તિ. યદા ધમ્મવિચયાદીસુ અઞ્ઞતરં, તદાપિ સેસા તદન્વયા હોન્તીતિ એવં ફલસમાપત્તિયં અત્તનો ચિણ્ણવસિતં દસ્સેન્તો થેરો ઇમં સુત્તં કથેસીતિ.

૫. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. પઞ્ચમે બોધાય સંવત્તન્તીતિ બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. કિં બુજ્ઝનત્થાય? મગ્ગેન અસઙ્ખતં નિબ્બાનં, પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચતં, મગ્ગેન વા કિલેસનિદ્દાતો પબુજ્ઝનત્થાય, ફલેન પબુજ્ઝનભાવત્થાયાતિપિ વુત્તં હોતિ. તેનેવેત્થ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા કિલેસપહાનપચ્ચવેક્ખણાતિ સબ્બં દસ્સિતં.

૬-૭. કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૭-૧૮૮. છટ્ઠે આરામનિસ્સયીતિ આરામં નિસ્સાય વસનભાવેન આરામનિસ્સયી. પરિસાવચરોતિ પરિસાય અવચરો. પરિસં નામ બાલાપિ, પણ્ડિતાપિ ઓસરન્તિ, યો પન પરપ્પવાદં મદ્દિત્વા અત્તનો વાદં દીપેતું સક્કોતિ, અયં પરિસાવચરો નામ. આરામેન આરામન્તિ આરામેનેવ આરામં અનુચઙ્કમામિ, ન બાહિરેનાતિ અત્થો. ઉય્યાનેન ઉય્યાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞેન વા આરામેન પવિસિત્વા અઞ્ઞં આરામં, અઞ્ઞેન ઉય્યાનેન અઞ્ઞં ઉય્યાનન્તિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસન્તિ ‘‘એવં પુચ્છા હોતિ, એવં વિસ્સજ્જનં, એવં ગહણં, એવં નિબ્બેઠન’’ન્તિ ઇમિના નયેન ઇતિવાદો હોતિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખોતિ એતં આનિસંસં. ઉપારમ્ભાનિસંસન્તિ ‘‘અયં પુચ્છાય દોસો, અયં વિસ્સજ્જને’’તિ એવં વાદદોસાનિસંસં.

કથં ભાવિતો ચ, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરોતિ સત્થા ‘‘એત્તકં ઠાનં પરિબ્બાજકેન પુચ્છિતં, ઇદાનિ પુચ્છિતું ન સક્કોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ન તાવ અયં દેસના યથાનુસન્ધિં ગતા. ઇદાનિ નં યથાનુસન્ધિં પાપેસ્સામી’’તિ સયમેવ પુચ્છન્તો ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ મનાપં નાભિજ્ઝતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણં નાભિજ્ઝાયતિ. નાભિહંસતીતિ ન સામિસાય તુટ્ઠિયા અભિહંસતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તન્તિ તસ્સ નામકાયો ચ ચિત્તઞ્ચ ગોચરજ્ઝત્તે ઠિતં હોતિ. સુસણ્ઠિતન્તિ કમ્મટ્ઠાનવસેન સુટ્ઠુ સણ્ઠિતં. સુવિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુવિમુત્તં. અમનાપન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણં. ન મઙ્કુ હોતીતિ તસ્મિં ન મઙ્કુ હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ કિલેસવસેન અટ્ઠિતચિત્તો. અદીનમાનસોતિ દોમનસ્સવસેન અદીનચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ દોસવસેન અપૂતિચિત્તો.

એવં ભાવિતો ખો, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો એવં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ એત્થ એવં સુચરિતપૂરણં વેદિતબ્બં – ઇમેસુ તાવ છસુ દ્વારેસુ અટ્ઠારસ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા તસ્મિં આરમ્મણે લોભં ઉપ્પાદેન્તસ્સ મનોદુચ્ચરિતં હોતિ. લોભસહગતેન ચિત્તેન ‘‘અહો વતિદં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, તદેવ હત્થેન પરામસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – સોતદ્વારસ્મિઞ્હિ સદ્દારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં સઙ્ખપણવાદિતૂરિયભણ્ડં અનામાસં આમસન્તસ્સ, ઘાનદ્વારે ગન્ધારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં ગન્ધમાલાદિં, જિવ્હાદ્વારે રસારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં મચ્છમંસાદિં, કાયદ્વારે ફોટ્ઠબ્બારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં વત્થતૂલકપાવારાદિં, મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તિવસેન ધમ્મારમ્મણભૂતં સપ્પિતેલમધુફાણિતાદિં આમસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં વેદિતબ્બં. સઙ્ખેપતો પનેત્થ છસુ દ્વારેસુ કાયવીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, વચીવીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, મનોવીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતન્તિ તીણેવ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ.

અયં પન ભિક્ખુ અત્તનો ભાવનાપટિસઙ્ખાને ઠિતો ઇમાનિ દુચ્ચરિતાનિ સુચરિતં કત્વા વિપરિણામેતિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચાલેત્વા રૂપારમ્મણં વિપસ્સનં પટ્ઠાપયતો મનોસુચરિતં હોતિ, વિપસ્સનાસહગતેન ચિત્તેન ખયધમ્મં વયધમ્મન્તિ ભણન્તસ્સ વચીસુચરિતં, ‘‘અનામાસભણ્ડં એત’’ન્તિ અનામસન્તસ્સ કાયસુચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવં ઇમાનિ વિત્થારતો અટ્ઠારસ સુચરિતાનિ હોન્તિ. સઙ્ખેપતો પનેત્થાપિ છસુ દ્વારેસુ કાયસંવરો કાયસુચરિતં, વચીસંવરો વચીસુચરિતં, મનોસંવરો મનોસુચરિતન્તિ તીણેવ સુચરિતાનિ હોન્તિ. એવં ઇન્દ્રિયસંવરો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા સીલાનુરક્ખિતં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિતં.

કાયદુચ્ચરિતં પહાયાતિઆદીસુ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં. તસ્સ પટિપક્ખવસેન કાયસુચરિતાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા કાયસંવરવચીસંવરેહિ પાતિમોક્ખસીલં, મનોસંવરેન તીણિ સીલાનીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં કથિતં હોતિ. સકલે પન ઇમસ્મિં સુત્તે સુચરિતમૂલકા સતિપટ્ઠાના લોકુત્તરમિસ્સકા, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં મૂલભૂતા સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, તેપિ સતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગા પુબ્બભાગાવ. વિજ્જાવિમુત્તિમૂલકા પન લોકુત્તરાવ કથિતાતિ વેદિતબ્બા. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

૮. ઉપવાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. અટ્ઠમે પચ્ચત્તન્તિ અત્તનાવ. યોનિસોમનસિકારાતિ યોનિસો મનસિકારેન. આરબ્ભમાનોવાતિ કુરુમાનોયેવ. સુવિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તં. અટ્ઠિંકત્વાતિ અત્થં કરિત્વા, અત્થિકો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૯. પઠમઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. નવમે નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવાતિ તથાગતસ્સ પાતુભાવં વિના ન અઞ્ઞસ્મિં કાલે ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો.

૧૦. દુતિયઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. દસમે નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયાતિ સુગતોવાદં વિના ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

પબ્બતવગ્ગો.