૨. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તં

૧. પબ્બતવગ્ગો

૧. હિમવન્તસુત્તવણ્ણના

૧૮૨. બોજ્ઝઙ્ગસંયુત્તસ્સ પઠમે નાગાતિ ઇમેપિ મહાસમુદ્દપિટ્ઠે ઊમિઅન્તરવાસિનોવ, ન વિમાનટ્ઠકનાગા. તેસં હિમવન્તં નિસ્સાય કાયવડ્ઢનાદિસબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. બોજ્ઝઙ્ગેતિ એત્થ બોધિયા, બોધિસ્સ વા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા. કિં વુત્તં હોતિ? યા હિ અયં ધમ્મસામગ્ગી, યાય લોકિયલોકુત્તરમગ્ગક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાય લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહન કામસુખત્તકિલમથાનુયોગઉચ્છેદસસ્સતાભિનિવેસાદીનં અનેકેસં ઉપદ્દવાનં પટિપક્ખભૂતાય સતિધમ્મવિચયવીરિયપીતિપસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસઙ્ખાતાય ધમ્મસામગ્ગિયા અરિયસાવકો બુજ્ઝતીતિ કત્વા બોધીતિ વુચ્ચતિ. બુજ્ઝતીતિ કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતિ, ચત્તારિ વા અરિયસચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝતિ, નિબ્બાનમેવ વા સચ્છિકરોતીતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગે ભાવેત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૮; દી. નિ. ૩.૧૪૩). તસ્સા ધમ્મસામગ્ગિસઙ્ખાતાય બોધિયા અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગા ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિય. યોપેસ યથાવુત્તપ્પકારાય એતાય ધમ્મસામગ્ગિયા બુજ્ઝતીતિ કત્વા અરિયસાવકો બોધીતિ વુચ્ચતિ, તસ્સ બોધિસ્સ અઙ્ગાતિપિ બોજ્ઝઙ્ગા સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિય. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા – ‘‘બુજ્ઝનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઙ્ગાતિ વા બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ.

અપિચ ‘‘બોજ્ઝઙ્ગાતિ કેનટ્ઠેન બોજ્ઝઙ્ગા? બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, અનુબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, પટિબુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા, સમ્બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’ઇચ્ચાદિના (પટિ. મ. ૨.૧૭) પટિસમ્ભિદાનયેનાપિ બોજ્ઝઙ્ગત્થો વેદિતબ્બો.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગન્તિઆદીસુ પન પસત્થો સુન્દરો ચ બોજ્ઝઙ્ગોતિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગો. સતિયેવ સમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો, તં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગન્તિ એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ભાવેતીતિ વડ્ઢેતિ, અત્તનો ચિત્તસન્તાને પુનપ્પુનં જનેતિ, અભિનિબ્બત્તેતીતિ અત્થો. વિવેકનિસ્સિતન્તિઆદીનિ કોસલસંયુત્તે ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

અયં પન વિસેસો – તત્થ તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિતં, સમુચ્છેદવિવેકનિસ્સિતં, નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતન્તિ, વિવેકત્તયમેવ વુત્તં, બોજ્ઝઙ્ગભાવનં પત્વા પન પઞ્ચવિધવિવેકનિસ્સિતમ્પિ એકે વણ્ણયન્તિ. તે હિ ન કેવલં બલવવિપસ્સનામગ્ગફલક્ખણેસુ એવ બોજ્ઝઙ્ગે ઉદ્ધરન્તિ વિપસ્સનાપાદક-કસિણજ્ઝાન-આનાપાનાસુભ-બ્રહ્મવિહારજ્ઝાનેસુપિ ઉદ્ધરન્તિ, ન ચ પટિસિદ્ધા અટ્ઠકથાચરિયેહિ. તસ્મા તેસં મતેન એતેસં ઝાનાનં પવત્તિક્ખણે કિચ્ચતો એવ વિક્ખમ્ભનવિવેકનિસ્સિતં. યથા ચ વિપસ્સનાક્ખણે ‘‘અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, એવં પટિપસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતમ્પિ ભાવેતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. સેસમેત્થ હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

૨. કાયસુત્તવણ્ણના

૧૮૩. દુતિયે આહારટ્ઠિતિકોતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકો. આહારં પટિચ્ચાતિ પચ્ચયં પટિચ્ચ. સુભનિમિત્તન્તિ સુભમ્પિ સુભનિમિત્તં, સુભસ્સ આરમ્મણમ્પિ સુભનિમિત્તં. અયોનિસોમનસિકારોતિ અનુપાયમનસિકારો ઉપ્પથમનસિકારો અનિચ્ચે ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિ વા, દુક્ખે ‘‘સુખ’’ન્તિ, અનત્તનિ ‘‘અત્તા’’તિ વા, અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ વા, મનસિકારો. તં તસ્મિં સુભારમ્મણે બહુલં પવત્તયતો કામચ્છન્દો ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, સુભનિમિત્ત’’ન્તિઆદિ. એવં સબ્બનીવરણેસુ યોજના વેદિતબ્બા.

પટિઘનિમિત્તન્તિઆદીસુ પન પટિઘોપિ પટિઘનિમિત્તં પટિઘારમ્મણમ્પિ. અરતીતિ ઉક્કણ્ઠિતા. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમા અરતિ? પન્તેસુ વા સેનાસનેસુ અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેસુ વા અધિકુસલેસુ ધમ્મેસુ અરતિ અરતિતા અનભિરતિ અનભિરમના ઉક્કણ્ઠિતા પરિતસ્સિતા, અયં વુચ્ચતિ અરતી’’તિ (વિભ. ૮૫૬).

તન્દીતિ અતિસીતાદિપચ્ચયા ઉપ્પન્નં આગન્તુકકાયાલસિયં. યસ્મિં ઉપ્પન્ને ‘‘અતિસીતં અતિઉણ્હં અતિચ્છાતોસ્મિ અતિધાતોસ્મિ અતિદૂરમગ્ગં ગતોસ્મી’’તિ વદતિ, યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તત્થ કતમા તન્દિ, યા તન્દી તન્દિયના તન્દિમનકતા આલસ્યં આલસ્યાયના આલસ્યાયિતત્તં, અયં વુચ્ચતિ તન્દી’’તિ (વિભ. ૮૫૭).

વિજમ્ભિતાતિ કિલેસવસેન કાયવિનમના. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમા વિજમ્ભિતા? યા કાયસ્સ જમ્ભના વિજમ્ભના આનમના વિનમના સન્નમના પણમના બ્યાધિયકં, અયં વુચ્ચતિ વિજમ્ભિતા’’તિ (વિભ. ૮૫૮).

ભત્તસમ્મદોતિ ભત્તપરિળાહો. યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમો ભત્તસમ્મદો? યા ભુત્તાવિસ્સ ભત્તમુચ્છા ભત્તકિલમથો ભત્તપરિળાહો કાયદુટ્ઠુલ્લં, અયં વુચ્ચતિ ભત્તસમ્મદો’’તિ (વિભ. ૮૫૯).

ચેતસો ચ લીનત્તન્તિ ચિત્તસ્સ લીયનાકારો, યં સન્ધાય વુત્તં – ‘‘તત્થ કતમં ચેતસો લીનત્તં? યા ચિત્તસ્સ અકલ્યતા અકમ્મઞ્ઞતા ઓલીયના સલ્લીયના લીનં લીયના લીયિતત્તં થિનં થિયના થિયિતત્તં ચિત્તસ્સ, ઇદં વુચ્ચતિ ચેતસો લીનત્ત’’ન્તિ (વિભ. ૮૬૦).

ચેતસો અવૂપસમોતિ યથા નામ વીતચ્ચિકોપિ અઙ્ગારો નેવ તાવ સન્નિસીદતિ પતાપં કરોતિયેવ, યથા ચ પત્તપચનટ્ઠાને નેવ તાવ સન્નિસીદતિ પતાપં કરોતિયેવ, એવં ચિત્તસ્સ અવૂપસન્તાકારો, અત્થતો પનેતં ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચમેવ હોતિ.

વિચિકિચ્છટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ વિચિકિચ્છાય આરમ્મણધમ્મા. અયોનિસોમનસિકારો સબ્બત્થ વુત્તનયોવ. એવમેત્થ કામચ્છન્દો વિચિકિચ્છાતિ ઇમે દ્વે ધમ્મા આરમ્મણેન કથિતા, બ્યાપાદો આરમ્મણેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચ, સેસા સહજાતેન ચ ઉપનિસ્સયેન ચાતિ.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયા ધમ્માતિ સતિયા આરમ્મણધમ્મા સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયા ચ નવ લોકુત્તરધમ્મા ચ. તત્થ યોનિસોમનસિકારબહુલીકારોતિ તત્થ ઉપાયમનસિકારસ્સ પુનપ્પુનં કરણં.

કુસલાકુસલા ધમ્માતિઆદીસુ કુસલાતિ કોસલ્લસમ્ભૂતા અનવજ્જસુખવિપાકા. અકુસલાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતા સાવજ્જદુક્ખવિપાકા. સાવજ્જાતિ અકુસલા. અનવજ્જાતિ કુસલા. હીનપણીતકણ્હસુક્કેસુપિ એસેવ નયો. સપ્પટિભાગાતિ કણ્હસુક્કાયેવ. કણ્હા હિ કણ્હવિપાકદાનતો, સુક્કા ચ સુક્કવિપાકદાનતો સપ્પટિભાગા નામ, સદિસવિપાકકોટ્ઠાસાતિ અત્થો. પટિપક્ખભૂતસ્સ વા ભાગસ્સ અત્થિતાય સપ્પટિભાગા. કણ્હાનઞ્હિ સુક્કા પટિપક્ખભાગા, સુક્કાનઞ્ચ કણ્હા પટિપક્ખભાગાતિ એવમ્પિ સપ્પટિભાગા. સપ્પટિબાહિતટ્ઠેન વા સપ્પટિભાગા. અકુસલઞ્હિ કુસલં પટિબાહિત્વા અત્તનો વિપાકં દેતિ, કુસલઞ્ચ અકુસલં પટિબાહિત્વાતિ એવમ્પિ કણ્હસુક્કા સપ્પટિભાગા.

આરમ્ભધાતૂતિ પઠમારમ્ભવીરિયં. નિક્કમધાતૂતિ કોસજ્જતો નિક્ખન્તત્તા તતો બલવતરં. પરક્કમધાતૂતિ પરં પરં ઠાનં અક્કમનતાય તતોપિ બલવતરન્તિ તીહિપિ પદેહિ વીરિયમેવ કથિતં.

પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ પીતિયા આરમ્મણધમ્મા. કાયપસ્સદ્ધીતિ તિણ્ણં ખન્ધાનં દરથપસ્સદ્ધિ. ચિત્તપસ્સદ્ધીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ દરથપસ્સદ્ધિ. સમથનિમિત્તન્તિ સમથોપિ સમથનિમિત્તં, આરમ્મણમ્પિ. અબ્યગ્ગનિમિત્તન્તિ તસ્સેવ વેવચનં.

ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગટ્ઠાનીયાતિ ઉપેક્ખાય આરમ્મણધમ્મા, અત્થતો પન મજ્ઝત્તાકારો ઉપેક્ખાટ્ઠાનીયા ધમ્મોતિ વેદિતબ્બો. એવમેત્થ સતિધમ્મવિચયઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગા આરમ્મણેન કથિતા, સેસા આરમ્મણેનપિ ઉપનિસ્સયેનપિ.

૩. સીલસુત્તવણ્ણના

૧૮૪. તતિયે સીલસમ્પન્નાતિ એત્થ ખીણાસવસ્સ લોકિયલોકુત્તરસીલં કથિતં, તેન સમ્પન્નાતિ અત્થો. સમાધિપઞ્ઞાસુપિ એસેવ નયો. વિમુત્તિ પન ફલવિમુત્તિયેવ. વિમુત્તિઞાણદસ્સનં પચ્ચવેક્ખણઞાણં. એવમેત્થ સીલાદયો તયો લોકિયલોકુત્તરા, વિમુત્તિ લોકુત્તરાવ, વિમુત્તિઞાણદસ્સનં લોકિયમેવ.

દસ્સનમ્પાહન્તિ દસ્સનમ્પિ અહં. તં પનેતં દસ્સનં – ચક્ખુદસ્સનં, ઞાણદસ્સનન્તિ દુવિધં. તત્થ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ અરિયાનં દસ્સનં ઓલોકનં ચક્ખુદસ્સનં નામ. અરિયેહિ પન દિટ્ઠસ્સ લક્ખણસ્સ દસ્સનં, પટિવિદ્ધસ્સ ચ પટિવિજ્ઝનં ઝાનેન વા વિપસ્સનાય વા મગ્ગફલેહિ વા ઞાણદસ્સનં નામ. ઇમસ્મિં પનેત્થ ચક્ખુદસ્સનં અધિપ્પેતં. અરિયાનઞ્હિ પસન્નેહિ ચક્ખૂહિ ઓલોકનમ્પિ બહુકારમેવ. સવનન્તિ ‘‘અસુકો નામ ખીણાસવો અસુકસ્મિં નામ રટ્ઠે વા જનપદે વા ગામે વા નિગમે વા વિહારે વા લેણે વા વસતી’’તિ કથેન્તાનં સોતેન સવનં, એતમ્પિ બહુકારમેવ. ઉપસઙ્કમનન્તિ ‘‘દાનં વા દસ્સામિ, પઞ્હં વા પુચ્છિસ્સામિ, ધમ્મં વા સોસ્સામિ, સક્કારં વા કરિસ્સામી’’તિ એવરૂપેન ચિત્તેન અરિયાનં ઉપસઙ્કમનં. પયિરુપાસનન્તિ પઞ્હાપયિરુપાસનં. અરિયાનં ગુણે સુત્વા તે ઉપસઙ્કમિત્વા નિમન્તેત્વા દાનં દત્વા ‘‘કિં, ભન્તે, કુસલ’’ન્તિઆદિના નયેન પઞ્હપુચ્છનન્તિ અત્થો.

અનુસ્સતિન્તિ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનેસુ નિસિન્નસ્સ ‘‘ઇદાનિ અરિયા લેણગુહમણ્ડપાદીસુ ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલસુખેહિ વીતિનામેન્તી’’તિ અનુસ્સરણં. યો વા તેસં સન્તિકે ઓવાદો લદ્ધો હોતિ, તં આવજ્જિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ઠાને સીલં કથિતં, ઇમસ્મિં સમાધિ, ઇમસ્મિં વિપસ્સના, ઇમસ્મિં મગ્ગો, ઇમસ્મિં ફલ’’ન્તિ એવં અનુસ્સરણં. અનુપબ્બજ્જન્તિ અરિયેસુ ચિત્તં પસાદેત્વા ઘરા નિક્ખમ્મ તેસં સન્તિકે પબ્બજ્જં. અરિયાનઞ્હિ સન્તિકે ચિત્તં પસાદેત્વા તેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા તેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતોપિ પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ. અરિયેસુ પસાદેન અઞ્ઞત્થ પબ્બજિત્વા અરિયાનં સન્તિકે ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જાપિ અનુપબ્બજ્જા નામ. અઞ્ઞેસુ પન પસાદેન અઞ્ઞેસંયેવ સન્તિકે પબ્બજિત્વા અઞ્ઞેસંયેવ ઓવાદાનુસાસનિં પચ્ચાસીસમાનસ્સ ચરતો પબ્બજ્જા અનુપબ્બજ્જા નામ ન હોતિ.

એવં પબ્બજિતેસુ પન મહાકસ્સપત્થેરસ્સ તાવ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા સતસહસ્સમત્તા અહેસું, તથા થેરસ્સેવ સદ્ધિવિહારિકસ્સ ચ ચન્દગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ સૂરિયગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ અસ્સગુત્તત્થેરસ્સ, તસ્સાપિ સદ્ધિવિહારિકસ્સ યોનકધમ્મરક્ખિતત્થેરસ્સ, તસ્સ પન સદ્ધિવિહારિકો અસોકરઞ્ઞો કનિટ્ઠભાતા તિસ્સત્થેરો નામ અહોસિ, તસ્સ અનુપબ્બજ્જં પબ્બજિતા અડ્ઢતેય્યકોટિસઙ્ખા અહેસું. મહિન્દત્થેરસ્સ અનુપબ્બજિતાનં ગણનપરિચ્છેદો નત્થિ. યાવજ્જદિવસા લઙ્કાદીપે સત્થરિ પસાદેન પબ્બજન્તા મહિન્દત્થેરસ્સેવ પબ્બજ્જં અનુપબ્બજન્તિ નામ.

તં ધમ્મન્તિ તં તેસં ઓવાદાનુસાસનીધમ્મં. અનુસ્સરતીતિ સરતિ. અનુવિતક્કેતીતિ વિતક્કાહતં કરોતિ. આરદ્ધો હોતીતિ પરિપુણ્ણો હોતિ. પવિચિનતીતિઆદિ સબ્બં તત્થ ઞાણચારવસેનેવ વુત્તં. અથ વા પવિચિનતીતિ તેસં તેસં ધમ્માનં લક્ખણં વિચિનતિ. પવિચરતીતિ તત્થ ઞાણં ચરાપેતિ. પરિવીમંસમાપજ્જતીતિ વીમંસનં ઓલોકનં ગવેસનં આપજ્જતિ.

સત્ત ફલા સત્તાનિસંસાતિ ઉભયમ્પેતં અત્થતો એકં. દિટ્ઠેવ ધમ્મે પટિકચ્ચ અઞ્ઞં આરાધેતીતિ અરહત્તં આરાધેન્તો ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે આરાધેતિ, તઞ્ચ ખો પટિકચ્ચ, અસમ્પત્તેયેવ મરણકાલેતિ અત્થો. અથ મરણકાલેતિ અથ મરણસ્સ આસન્નકાલે.

અન્તરાપરિનિબ્બાયીતિ યો આયુવેમજ્ઝં અનતિક્કમિત્વા પરિનિબ્બાયતિ, સો તિવિધો હોતિ. કપ્પસહસ્સાયુકેસુ તાવ અવિહેસુ નિબ્બત્તિત્વા એકો નિબ્બત્તદિવસેયેવ અરહત્તં પાપુણાતિ. નો ચે નિબ્બત્તદિવસે પાપુણાતિ, પઠમસ્સ પન કપ્પસતસ્સ મત્થકે પાપુણાતિ. અયમેકો અન્તરાપરિનિબ્બાયી. અપરો એવં અસક્કોન્તો દ્વિન્નં કપ્પસતાનં મત્થકે પાપુણાતિ, અયં દુતિયો. અપરો એવમ્પિ અસક્કોન્તો ચતુન્નં કપ્પસતાનં મત્થકે પાપુણાતિ, અયં તતિયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી.

પઞ્ચમં પન કપ્પસતં અતિક્કમિત્વા અરહત્તં પત્તો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી નામ હોતિ. અતપ્પાદીસુપિ એસેવ નયો. યત્થ કત્થચિ ઉપ્પન્નો પન સસઙ્ખારેન સપ્પયોગેન અરહત્તં પત્તો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ, અસઙ્ખારેન અપ્પયોગેન પત્તો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી નામ. અવિહાદીસુપિ નિબ્બત્તો તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા ઉપરૂપરિ નિબ્બત્તિત્વા અકનિટ્ઠં પત્તો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી નામ.

ઇમસ્મિં પન ઠાને અટ્ઠચત્તારીસ અનાગામિનો કથેતબ્બા. અવિહેસુ હિ તયો અન્તરાપરિનિબ્બાયી, એકો ઉપહચ્ચપરિનિબ્બાયી, એકો ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામીતિ પઞ્ચ હોન્તિ. તે અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચ, સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયિનો પઞ્ચાતિ દસ હોન્તિ, તથા અતપ્પાદીસુ. અકનિટ્ઠેસુ પન ઉદ્ધંસોતો નત્થિ, તસ્મા તત્થ ચત્તારો સસઙ્ખારપરિનિબ્બાયી, ચત્તારો અસઙ્ખારપરિનિબ્બાયીતિ અટ્ઠાતિ એવં અટ્ઠચત્તાલીસ હોન્તિ. તેસં ઉદ્ધંસોતો અકનિટ્ઠગામી સબ્બજેટ્ઠો ચેવ હોતિ સબ્બકનિટ્ઠો ચ. કથં? સો હિ સોળસકપ્પસહસ્સાયુકત્તા આયુના સબ્બેસં જેટ્ઠો, સબ્બપચ્છા અરહત્તં પાપુણીતિ સબ્બેસં કનિટ્ઠો. ઇમસ્મિં સુત્તે અપુબ્બં અચરિમં એકચિત્તક્ખણિકા નાનાલક્ખણા અરહત્તમગ્ગસ્સ પુબ્બભાગવિપસ્સના બોજ્ઝઙ્ગા કથિતા.

૪. વત્થસુત્તવણ્ણના

૧૮૫. ચતુત્થે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઇતિ ચે મે હોતીતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગોતિ એવં ચે મય્હં હોતિ. અપ્પમાણોતિ મે હોતીતિ અપ્પમાણોતિ એવં મે હોતિ. સુસમારદ્ધોતિ સુપરિપુણ્ણો. તિટ્ઠતીતિ એત્થ અટ્ઠહાકારેહિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ – ઉપ્પાદં અનાવજ્જિતત્તા અનુપ્પાદં આવજ્જિતત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતિ, પવત્તં, અપ્પવત્તં, નિમિત્તં, અનિમિત્તં સઙ્ખારે અનાવજ્જિતત્તા, વિસઙ્ખારં આવજ્જિતત્તા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો તિટ્ઠતીતિ. ઇમેહિ અટ્ઠહાકારેહિ તિટ્ઠતીતિ થેરો જાનાતિ, વુત્તાકારવિપરીતેહેવ અટ્ઠહાકારેહિ ચવન્તં ચવતીતિ પજાનાતિ. સેસબોજ્ઝઙ્ગેસુપિ એસેવ નયો.

ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે થેરસ્સ ફલબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. યદા હિ થેરો સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં સીસં કત્વા ફલસમાપત્તિં સમાપજ્જતિ, તદા ઇતરે છ તદન્વયા હોન્તિ. યદા ધમ્મવિચયાદીસુ અઞ્ઞતરં, તદાપિ સેસા તદન્વયા હોન્તીતિ એવં ફલસમાપત્તિયં અત્તનો ચિણ્ણવસિતં દસ્સેન્તો થેરો ઇમં સુત્તં કથેસીતિ.

૫. ભિક્ખુસુત્તવણ્ણના

૧૮૬. પઞ્ચમે બોધાય સંવત્તન્તીતિ બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. કિં બુજ્ઝનત્થાય? મગ્ગેન અસઙ્ખતં નિબ્બાનં, પચ્ચવેક્ખણાય કતકિચ્ચતં, મગ્ગેન વા કિલેસનિદ્દાતો પબુજ્ઝનત્થાય, ફલેન પબુજ્ઝનભાવત્થાયાતિપિ વુત્તં હોતિ. તેનેવેત્થ નિબ્બાનસચ્છિકિરિયા કિલેસપહાનપચ્ચવેક્ખણાતિ સબ્બં દસ્સિતં.

૬-૭. કુણ્ડલિયસુત્તાદિવણ્ણના

૧૮૭-૧૮૮. છટ્ઠે આરામનિસ્સયીતિ આરામં નિસ્સાય વસનભાવેન આરામનિસ્સયી. પરિસાવચરોતિ પરિસાય અવચરો. પરિસં નામ બાલાપિ, પણ્ડિતાપિ ઓસરન્તિ, યો પન પરપ્પવાદં મદ્દિત્વા અત્તનો વાદં દીપેતું સક્કોતિ, અયં પરિસાવચરો નામ. આરામેન આરામન્તિ આરામેનેવ આરામં અનુચઙ્કમામિ, ન બાહિરેનાતિ અત્થો. ઉય્યાનેન ઉય્યાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અઞ્ઞેન વા આરામેન પવિસિત્વા અઞ્ઞં આરામં, અઞ્ઞેન ઉય્યાનેન અઞ્ઞં ઉય્યાનન્તિ અયમેત્થ અત્થો. ઇતિવાદપ્પમોક્ખાનિસંસન્તિ ‘‘એવં પુચ્છા હોતિ, એવં વિસ્સજ્જનં, એવં ગહણં, એવં નિબ્બેઠન’’ન્તિ ઇમિના નયેન ઇતિવાદો હોતિ ઇતિવાદપ્પમોક્ખોતિ એતં આનિસંસં. ઉપારમ્ભાનિસંસન્તિ ‘‘અયં પુચ્છાય દોસો, અયં વિસ્સજ્જને’’તિ એવં વાદદોસાનિસંસં.

કથં ભાવિતો ચ, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરોતિ સત્થા ‘‘એત્તકં ઠાનં પરિબ્બાજકેન પુચ્છિતં, ઇદાનિ પુચ્છિતું ન સક્કોતી’’તિ ઞત્વા ‘‘ન તાવ અયં દેસના યથાનુસન્ધિં ગતા. ઇદાનિ નં યથાનુસન્ધિં પાપેસ્સામી’’તિ સયમેવ પુચ્છન્તો ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ મનાપં નાભિજ્ઝતીતિ ઇટ્ઠારમ્મણં નાભિજ્ઝાયતિ. નાભિહંસતીતિ ન સામિસાય તુટ્ઠિયા અભિહંસતિ. તસ્સ ઠિતો ચ કાયો હોતિ, ઠિતં ચિત્તં અજ્ઝત્તન્તિ તસ્સ નામકાયો ચ ચિત્તઞ્ચ ગોચરજ્ઝત્તે ઠિતં હોતિ. સુસણ્ઠિતન્તિ કમ્મટ્ઠાનવસેન સુટ્ઠુ સણ્ઠિતં. સુવિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુવિમુત્તં. અમનાપન્તિ અનિટ્ઠારમ્મણં. ન મઙ્કુ હોતીતિ તસ્મિં ન મઙ્કુ હોતિ. અપ્પતિટ્ઠિતચિત્તોતિ કિલેસવસેન અટ્ઠિતચિત્તો. અદીનમાનસોતિ દોમનસ્સવસેન અદીનચિત્તો. અબ્યાપન્નચેતસોતિ દોસવસેન અપૂતિચિત્તો.

એવં ભાવિતો ખો, કુણ્ડલિય, ઇન્દ્રિયસંવરો એવં બહુલીકતો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ એત્થ એવં સુચરિતપૂરણં વેદિતબ્બં – ઇમેસુ તાવ છસુ દ્વારેસુ અટ્ઠારસ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચોપેત્વા તસ્મિં આરમ્મણે લોભં ઉપ્પાદેન્તસ્સ મનોદુચ્ચરિતં હોતિ. લોભસહગતેન ચિત્તેન ‘‘અહો વતિદં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ ભણન્તસ્સ વચીદુચ્ચરિતં, તદેવ હત્થેન પરામસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો.

અયં પન વિસેસો – સોતદ્વારસ્મિઞ્હિ સદ્દારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં સઙ્ખપણવાદિતૂરિયભણ્ડં અનામાસં આમસન્તસ્સ, ઘાનદ્વારે ગન્ધારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં ગન્ધમાલાદિં, જિવ્હાદ્વારે રસારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં મચ્છમંસાદિં, કાયદ્વારે ફોટ્ઠબ્બારમ્મણસ્સ વત્થુભૂતં વત્થતૂલકપાવારાદિં, મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તિવસેન ધમ્મારમ્મણભૂતં સપ્પિતેલમધુફાણિતાદિં આમસન્તસ્સ કાયદુચ્ચરિતં વેદિતબ્બં. સઙ્ખેપતો પનેત્થ છસુ દ્વારેસુ કાયવીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, વચીવીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, મનોવીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતન્તિ તીણેવ દુચ્ચરિતાનિ હોન્તિ.

અયં પન ભિક્ખુ અત્તનો ભાવનાપટિસઙ્ખાને ઠિતો ઇમાનિ દુચ્ચરિતાનિ સુચરિતં કત્વા વિપરિણામેતિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ ઇટ્ઠારમ્મણે આપાથગતે કાયઙ્ગવાચઙ્ગાનિ અચાલેત્વા રૂપારમ્મણં વિપસ્સનં પટ્ઠાપયતો મનોસુચરિતં હોતિ, વિપસ્સનાસહગતેન ચિત્તેન ખયધમ્મં વયધમ્મન્તિ ભણન્તસ્સ વચીસુચરિતં, ‘‘અનામાસભણ્ડં એત’’ન્તિ અનામસન્તસ્સ કાયસુચરિતં. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. એવં ઇમાનિ વિત્થારતો અટ્ઠારસ સુચરિતાનિ હોન્તિ. સઙ્ખેપતો પનેત્થાપિ છસુ દ્વારેસુ કાયસંવરો કાયસુચરિતં, વચીસંવરો વચીસુચરિતં, મનોસંવરો મનોસુચરિતન્તિ તીણેવ સુચરિતાનિ હોન્તિ. એવં ઇન્દ્રિયસંવરો તીણિ સુચરિતાનિ પરિપૂરેતીતિ વેદિતબ્બો. એત્તાવતા સીલાનુરક્ખિતં ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિતં.

કાયદુચ્ચરિતં પહાયાતિઆદીસુ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં, ચતુબ્બિધં વચીદુચ્ચરિતં, તિવિધં મનોદુચ્ચરિતં. તસ્સ પટિપક્ખવસેન કાયસુચરિતાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. એત્તાવતા કાયસંવરવચીસંવરેહિ પાતિમોક્ખસીલં, મનોસંવરેન તીણિ સીલાનીતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં કથિતં હોતિ. સકલે પન ઇમસ્મિં સુત્તે સુચરિતમૂલકા સતિપટ્ઠાના લોકુત્તરમિસ્સકા, સત્તન્નં બોજ્ઝઙ્ગાનં મૂલભૂતા સતિપટ્ઠાના પુબ્બભાગા, તેપિ સતિપટ્ઠાનમૂલકા બોજ્ઝઙ્ગા પુબ્બભાગાવ. વિજ્જાવિમુત્તિમૂલકા પન લોકુત્તરાવ કથિતાતિ વેદિતબ્બા. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

૮. ઉપવાનસુત્તવણ્ણના

૧૮૯. અટ્ઠમે પચ્ચત્તન્તિ અત્તનાવ. યોનિસોમનસિકારાતિ યોનિસો મનસિકારેન. આરબ્ભમાનોવાતિ કુરુમાનોયેવ. સુવિમુત્તન્તિ કમ્મટ્ઠાનવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તં. અટ્ઠિંકત્વાતિ અત્થં કરિત્વા, અત્થિકો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

૯. પઠમઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૦. નવમે નાઞ્ઞત્ર તથાગતસ્સ પાતુભાવાતિ તથાગતસ્સ પાતુભાવં વિના ન અઞ્ઞસ્મિં કાલે ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો.

૧૦. દુતિયઉપ્પન્નસુત્તવણ્ણના

૧૯૧. દસમે નાઞ્ઞત્ર સુગતવિનયાતિ સુગતોવાદં વિના ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ.

પબ્બતવગ્ગો.

૨. ગિલાનવગ્ગો

૧-૩. પાણસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૨-૧૯૪. દુતિયવગ્ગસ્સ પઠમે ચત્તારો ઇરિયાપથે કપ્પેન્તીતિ યેસં ચત્તારો ઇરિયાપથા અત્થિ, તેસંયેવ વસેનેતં વુત્તં. સીલં નિસ્સાયાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં નિસ્સયં કત્વા. સત્ત બોજ્ઝઙ્ગેતિ સહવિપસ્સનકે મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગે. દુતિયતતિયાનિ ઉત્તાનત્થાનેવ.

૪-૧૦. પઠમગિલાનસુત્તાદિવણ્ણના

૧૯૫-૨૦૧. ચતુત્થે તથા પહીનો ચાયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ સો આબાધો અહોસીતિ થેરસ્સ કિર ઇમં બોજ્ઝઙ્ગભાવનં સાધુકં સુણન્તસ્સ એતદહોસિ ‘‘મય્હં પબ્બજિતદિવસતો સત્તમે દિવસે સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તસ્સ ઇમે બોજ્ઝઙ્ગા પાતુભૂતા’’તિ. અથસ્સ ‘‘નિય્યાનિકં વત સત્થુસાસન’’ન્તિ ચિન્તયતો લોહિતં પસીદિ, ઉપાદારૂપં વિસુદ્ધં અહોસિ, પોક્ખરપત્તે પતિતઉદકબિન્દુ વિય સરીરતો રોગો વિનિવત્તિત્વા ગતો. તેન વુત્તં ‘‘તથા પહીનો ચાયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ સો આબાધો અહોસી’’તિ. પઞ્ચમછટ્ઠેસુપિ એસેવ નયો. ઇમેસં પન તિણ્ણમ્પિ જનાનં પબ્બતપાદે પુપ્ફિતવિસરુક્ખવાતસમ્ફસ્સેન ઉપ્પન્નો મન્દસીતજરો આબાધોતિ વેદિતબ્બો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ગિલાનવગ્ગો.

૩. ઉદાયિવગ્ગો

૧-૨. બોધાયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૨-૨૦૩. તતિયવગ્ગસ્સ પઠમે કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુચ્ચન્તીતિ ભન્તે, કિત્તકેન નુ ખો બુજ્ઝનકઅઙ્ગા નામ વુચ્ચન્તીતિ પુચ્છતિ. બોધાય સંવત્તન્તીતિ બુજ્ઝનત્થાય સંવત્તન્તિ. ઇમસ્મિં સુત્તે મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. દુતિયે ધમ્મપરિચ્છેદો કથિતો.

૩-૫. ઠાનિયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૪-૨૦૬. તતિયે કામરાગટ્ઠાનિયાનન્તિ કામરાગસ્સ કારણભૂતાનં આરમ્મણધમ્માનં. બ્યાપાદટ્ઠાનિયાદીસુપિ એસેવ નયો. સકલઞ્હિ ઇદં સુત્તં આરમ્મણેનેવ કથિતં. પઠમવગ્ગસ્સ દુતિયસુત્તે વુત્તપરિચ્છેદોપેત્થ લબ્ભતેવ. ચતુત્થે મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગા કથિતા. પઞ્ચમે અપરિહાનિયે ધમ્મેતિ અપરિહાનિકરે સભાવધમ્મે.

૬-૭. તણ્હક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના

૨૦૭-૨૦૮. છટ્ઠે એતદવોચાતિ ‘‘ઇમિસ્સં પરિસતિ નિસિન્નો ઉદાયિત્થેરો નામ અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ અત્થિ, સો મં પુચ્છિસ્સતીતિ ભગવતા ઓસાપિતદેસનં ઞત્વા દેસનાનુસન્ધિં ઘટેસ્સામી’’તિ પુચ્છન્તો એતં અવોચ. વિપુલન્તિઆદિ સબ્બં સુભાવિતત્તં સન્ધાય વુત્તં. સુભાવિતો હિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વિપુલો ચ મહગ્ગતો ચ અપ્પમાણો ચ અબ્યાપજ્જો ચ નામ હોતિ. સો હિ પત્થટત્તા વિપુલો, મહન્તભાવં ગતત્તા મહગ્ગતો, વડ્ઢિપમાણત્તા અપ્પમાણો, નીવરણાનં દૂરીભાવેન બ્યાપાદરહિતત્તા અબ્યાપજ્ઝો નામ હોતિ. તણ્હાય પહાના કમ્મં પહીયતીતિ યં તણ્હામૂલકં કમ્મં ઉપ્પજ્જેય્ય, તં તણ્હાપહાનેન પહીયતિ. કમ્મસ્સ પહાના દુક્ખન્તિ યમ્પિ કમ્મમૂલકં વટ્ટદુક્ખં ઉપ્પજ્જેય્ય, તં કમ્મપહાનેન પહીયતિ. તણ્હક્ખયાદયો તણ્હાદીનંયેવ ખયા, અત્થતો પનેતેહિ નિબ્બાનં કથિતન્તિ વેદિતબ્બં. સત્તમં ઉત્તાનમેવ.

૮. નિબ્બેધભાગિયસુત્તવણ્ણના

૨૦૯. અટ્ઠમે નિબ્બેધભાગિયન્તિ નિબ્બિજ્ઝનકોટ્ઠાસિયં. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવિતેનાતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગેન ભાવિતેન, સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં વા ભાવેત્વા ઠિતેન, એવમેત્થ મગ્ગબોજ્ઝઙ્ગા મિસ્સકા. તેહિ ભાવિતં, તે વા ભાવેત્વા ઠિતં ચિત્તં નિબ્બત્તિતલોકુત્તરમેવ. તમ્પિ પન મગ્ગનિસ્સિતં કત્વા મિસ્સકમેવ કથેતું વટ્ટતિ.

૯. એકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૨૧૦. નવમે સંયોજનવિનિબન્ધાતિ સંયોજનસઙ્ખાતા વિનિબન્ધા. અજ્ઝોસાનાતિ પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહણા.

૧૦. ઉદાયિસુત્તવણ્ણના

૨૧૧. દસમે અબહુકતોતિ અકતબહુમાનો. ઉક્કુજ્જાવકુજ્જન્તિ એત્થ ઉક્કુજ્જં વુચ્ચતિ ઉદયો, અવકુજ્જં વયોતિ ઉદયબ્બયવસેન પરિવત્તેન્તો સમ્મસન્તોતિ દીપેતિ. ધમ્મો ચ મે, ભન્તે, અભિસમિતોતિ વિપસ્સનાધમ્મો અભિસમાગતો. મગ્ગોતિ વિપસ્સનામગ્ગોવ. સચે હિ થેરો તસ્મિં સમયે સોતાપન્નો, ઉપરિ તિણ્ણં મગ્ગાનં અત્થાય, સચે અનાગામી, અરહત્તમગ્ગસ્સ અત્થાય અયં વિપસ્સના વેદિતબ્બા. તથા તથા વિહરન્તન્તિ તેન તેનાકારેન વિહરન્તં. તથત્તાયાતિ તથાભાવાય. ખીણા જાતીતિઆદીહિ તથત્તાયાતિ અધિપ્પેતં તથાભાવં દસ્સેતિ. પચ્ચવેક્ખણત્થાય ઉપનીયતીતિ હિ એત્થ અધિપ્પાયો, તં દસ્સેન્તો એવમાહ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવાતિ.

ઉદાયિવગ્ગો.

૪. નીવરણવગ્ગો

૩-૪. ઉપક્કિલેસસુત્તાદિવણ્ણના

૨૧૪-૨૧૫. ચતુત્થવગ્ગસ્સ તતિયે ન ચ પભસ્સરન્તિ ન ચ પભાવન્તં. પભઙ્ગુ ચાતિ પભિજ્જનસભાવં. અયોતિ કાળલોહં. ઠપેત્વા ઇધ વુત્તાનિ ચત્તારિ અવસેસં લોહં નામ. સજ્ઝૂતિ રજતં. ચિત્તસ્સાતિ ચતુભૂમકચિત્તસ્સ. લોકિયસ્સ તાવ ઉપક્કિલેસો હોતુ, લોકુત્તરસ્સ કથં હોતીતિ? ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનેન. યદગ્ગેન હિ ઉપ્પજ્જિતું ન દેન્તિ, તદગ્ગેનેવ તે લોકિયસ્સાપિ લોકુત્તરસ્સાપિ ઉપક્કિલેસા નામ હોન્તિ. પભઙ્ગુ ચાતિ આરમ્મણે ચુણ્ણવિચુણ્ણભાવૂપગમનેન ભિજ્જનસભાવં. અનાવરણા અનીવરણાતિ કુસલધમ્મે ન આવરન્તીતિ અનાવરણા, ન નીવરન્તિ ન પટિચ્છાદેન્તીતિ અનીવરણા. ચેતસો અનુપક્કિલેસાતિ ચતુભૂમકચિત્તસ્સ અનુપક્કિલેસા.

૮. આવરણનીવરણસુત્તવણ્ણના

૨૧૯. અટ્ઠમે પઞ્ઞાય દુબ્બલીકરણાતિ પઞ્ઞાય મન્દભાવકરા. નીવરણાનઞ્હિ અભિણ્હુપ્પાદે સતિ અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાના પઞ્ઞા દુબ્બલા હોતિ મન્દા અવિસદા.

પઞ્ચ નીવરણા તસ્મિં સમયે ન હોન્તિ. સત્તબોજ્ઝઙ્ગા તસ્મિં સમયે ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તીતિ અરિયસાવકસ્સ હિ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં સુણન્તસ્સ પઞ્ચ નીવરણા દૂરે હોન્તિ. સો સચે તસ્મિંયેવ ઠાને વિસેસં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ, એવમસ્સ સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ. નો ચે સક્કોતિ, તતો વુટ્ઠાય રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનં ગતો તમેવ પીતિં અવિજહન્તો પઞ્ચ નીવરણે વિક્ખમ્ભેત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સતિ. તત્થ અસક્કોન્તોપિ યાવ સત્તદિવસબ્ભન્તરા તમેવ પીતિં અવિજહન્તો નીવરણે વિક્ખમ્ભેત્વા વિસેસં નિબ્બત્તેસ્સતીતિ ઇદં સન્ધાયેતં વુત્તં. ધમ્મસ્સવનવસેન સકિં પીતિપામોજ્જપક્ખિયા પટિલદ્ધબોજ્ઝઙ્ગા હિ કમ્મારામતાદીનિ આગમ્મ નસ્સન્તિ, તથારૂપં પન ઉતુસપ્પાયાદિં લભિત્વા પુન ઉપ્પજ્જન્તાપિ તસ્મિં સમયે ભાવનાપારિપૂરિં ગચ્છન્તિ ઇચ્ચેવ વુચ્ચતિ.

૯. રુક્ખસુત્તવણ્ણના

૨૨૦. નવમે અજ્ઝારુહાતિ અભિરુહનકા. કચ્છકોતિ અટ્ઠિકચ્છકો. કપિત્થનોતિ મક્કટથનસદિસફલો વિજાતપિલક્ખો.

૧૦. નીવરણસુત્તવણ્ણના

૨૨૧. દસમે અન્ધકરણાતિ અન્ધભાવકરણા. અચક્ખુકરણાતિ પઞ્ઞાચક્ખુસ્સ અકરણા. પઞ્ઞાનિરોધિકાતિ પઞ્ઞાય નિરોધના. વિઘાતપક્ખિયાતિ દુક્ખપક્ખિકા. અનિબ્બાનસંવત્તનિકાતિ નિબ્બાનત્થાય અસંવત્તનિકા. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. સકલેપિ ઇમસ્મિં વગ્ગે મિસ્સકબોજ્ઝઙ્ગાવ કથિતાતિ.

નીવરણવગ્ગો.

૫. ચક્કવત્તિવગ્ગો

૧. વિધાસુત્તવણ્ણના

૨૨૨. પઞ્ચમવગ્ગસ્સ પઠમે તિસ્સો વિધાતિ તયો માનકોટ્ઠાસા, માનોયેવ વા. તથા તથા વિદહનતો હિ માનોવ વિધાતિ વુચ્ચતિ.

૨. ચક્કવત્તિસુત્તવણ્ણના

૨૨૩. દુતિયે રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સાતિ એત્થ અત્તનો સિરિસમ્પત્તિયા રાજતિ, ચતૂહિ વા સઙ્ગહવત્થૂહિ લોકં રઞ્જેતીતિ રાજા, તસ્સ રઞ્ઞો. ‘‘પવત્તતુ ભવં ચક્કરતન’’ન્તિ પુઞ્ઞાનુભાવેન અબ્ભુગ્ગતાય વાચાય ચોદેન્તો ચક્કં વત્તેતીતિ ચક્કવત્તી, તસ્સ ચક્કવત્તિસ્સ. પાતુભાવાતિ પાતુભાવેન. સત્તન્નન્તિ ગણનપરિચ્છેદો. રતનાનન્તિ પરિચ્છિન્નઅત્થદસ્સનં. વચનત્થો પનેત્થ રતિજનનટ્ઠેન રતનં. અપિચ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ.

ચક્કરતનસ્સ ચ નિબ્બત્તકાલતો પટ્ઠાય અઞ્ઞં દેવટ્ઠાનં નામ ન હોતિ, સબ્બેવ ગન્ધપુપ્ફાદીહિ તસ્સેવ પૂજઞ્ચ અભિવાદનાદીનિ ચ કરોન્તીતિ ચિત્તીકતટ્ઠેન રતનં. ચક્કરતનસ્સ ચ ‘‘એત્તકં નામ ધનં અગ્ઘતી’’તિ અગ્ઘો નત્થિ, ઇતિ મહગ્ઘટ્ઠેનાપિ રતનં. ચક્કરતનઞ્ચ અઞ્ઞેહિ લોકે વિજ્જમાનરતનેહિ અસદિસન્તિ અતુલટ્ઠેન રતનં. યસ્મા પન યસ્મિં કપ્પે બુદ્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મિંયેવ ચક્કવત્તિનો, બુદ્ધા ચ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્મા દુલ્લભદસ્સનટ્ઠેન રતનં. તદેતં જાતિરૂપકુલઇસ્સરિયાદીહિ અનોમસ્સ ઉળારસત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞસ્સાતિ અનોમસત્તપરિભોગટ્ઠેનાપિ રતનં. યથા ચ ચક્કરતનં, એવં સેસાનિપીતિ. તેન વુત્તં –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ.

પાતુભાવો હોતીતિ નિબ્બત્તિ હોતિ. તત્રાયં યોજના – ચક્કવત્તિસ્સ પાતુભાવા સત્તન્નં રતનાનં પાતુભાવોતિ અયુત્તં. ઉપ્પન્નઞ્હિ ચક્કં વત્તેત્વા સો ચક્કવત્તી નામ હોતીતિ નાયુત્તં. કસ્મા? ચક્કવત્તનનિયમાપેક્ખતાય. યો હિ નિયમેન ચક્કં વત્તેસ્સતિ, સો પટિસન્ધિતો પભુતિ ‘‘ચક્કવત્તિ પાતુભૂતો’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. લદ્ધનામસ્સ ચ પુરિસસ્સ મૂલુપ્પત્તિવચનતોપિ યુત્તમેવેતં. યો હિ એસ ચક્કવત્તીતિ લદ્ધનામો સત્તવિસેસો, તસ્સ પટિસન્ધિસઙ્ખાતો પાતુભાવોતિ અયમેત્થ અત્થો. તસ્સ હિ પાતુભાવા રતનાનિ પાતુભવન્તિ. પાતુભૂતેહિ પન તેહિ સદ્ધિં પરિપક્કે પુઞ્ઞસમ્ભારે સો સંયુજ્જતિ, તદા લોકસ્સ તેસુ પાતુભાવચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ. બહુલવચનતો ચાપિ યુત્તમેવેતં. યદા હિ લોકસ્સ તેસુ પાતુભાવસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતિ, તદા એકમેવ પઠમં, પચ્છા ઇતરાનિ છ પાતુભવન્તીતિ બહુલવચનતો ચાપિ એતં યુત્તં. પાતુભાવસ્સ ચ અત્થભેદતોપિ યુત્તમેવેતં. ન કેવલઞ્હિ પાતુભૂતમેવ પાતુભાવો, પાતુભાવયતીતિ પાતુભાવો. અયં પાતુભાવસ્સ અત્થભેદો. યસ્મા યો સો પુઞ્ઞસમ્ભારો રાજાનં ચક્કવત્તિં પટિસન્ધિવસેન પાતુભાવયતિ, તસ્મા રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ પાતુભાવા. ન કેવલઞ્હિ ચક્કવત્તિયેવ, ઇમાનિ પન સત્ત રતનાનિપિ પાતુભવન્તીતિ અયમેત્થ અત્થો. યથેવ હિ સો પુઞ્ઞસમ્ભારો રઞ્ઞો જનકહેતુ, એવં રતનાનમ્પિ પરિયાયેન ઉપનિસ્સયહેતૂતિ યુત્તમેવેતં ‘‘રઞ્ઞો, ભિક્ખવે, ચક્કવત્તિસ્સ પાતુભાવા સત્તન્નં રતનાનં પાતુભાવો હોતી’’તિ.

ઇદાનિ તેસં રતનાનં સરૂપવસેન દસ્સનત્થં કતમેસં સત્તન્નં ચક્કરતનસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ ચક્કરતનસ્સાતિઆદીસુ અયં સઙ્ખેપાધિપ્પાયો – દ્વિસહસ્સદીપપરિવારાનં ચતુન્નં મહાદીપાનં સિરિવિભવં ગહેત્વા દાતું સમત્થસ્સ ચક્કરતનસ્સ પાતુભાવો હોતિ, તથા પુરેભત્તમેવ સાગરપરિયન્તં પથવિં અનુપરિયાયનસમત્થસ્સ વેહાસઙ્ગમસ્સ હત્થિરતનસ્સ, તાદિસસ્સેવ અસ્સરતનસ્સ, ચતુરઙ્ગસમન્નાગતેપિ અન્ધકારે યોજનપ્પમાણં અન્ધકારં વિધમિત્વા આલોકદસ્સનસમત્થસ્સ મણિરતનસ્સ, છબ્બિધં દોસં વિવજ્જેત્વા મનાપચારિનો ઇત્થિરતનસ્સ, યોજનપ્પમાણે પદેસે અન્તોપથવિગતાનં નિધીનં દસ્સનસમત્થસ્સ ગહપતિરતનસ્સ, અગ્ગમહેસિયા કુચ્છિમ્હિ નિબ્બત્તિત્વા સકલરજ્જાનુસાસનસમત્થસ્સ જેટ્ઠપુત્તસઙ્ખાતસ્સ પરિણાયકરતનસ્સ ચ પાતુભાવો હોતીતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો. વિત્થારતો પન તેસં ચક્કરતનાદીનં પાતુભાવવિધાનં મહાસુદસ્સનાદીસુ સુત્તેસુ આગતમેવ. અત્થોપિસ્સ તેસં વણ્ણનાય સંવણ્ણિતોયેવ.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનસ્સાતિઆદીસુ સરિક્ખકતા એવં વેદિતબ્બા – યથેવ હિ ચક્કવત્તિનો ચક્કરતનં સબ્બરતનાનં પુરેચરં, એવં સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં સબ્બેસં ચતુભૂમકધમ્માનં પુરેચરન્તિ, પુરેચરણટ્ઠેન ચક્કવત્તિરઞ્ઞો ચક્કરતનસદિસં હોતિ. ચક્કવત્તિનો ચ રતનેસુ મહાકાયૂપપન્નં અચ્ચુગ્ગતં વિપુલં મહન્તં હત્થિરતનં, ઇદમ્પિ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં મહન્તં ધમ્મકાયૂપપન્નં અચ્ચુગ્ગતં વિપુલં મહન્તન્તિ હત્થિરતનસદિસં હોતિ. ચક્કવત્તિનો અસ્સરતનં સીઘં લહુ જવં, ઇદમ્પિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં સીઘં લહુ જવન્તિ ઇમાય સીઘલહુજવતાય અસ્સરતનસદિસં હોતિ. ચક્કવત્તિનો મણિરતનં અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકં દસ્સેતિ, ઇદમ્પિ પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં તાય એકન્તકુસલત્તા કિલેસન્ધકારં વિધમતિ, સહજાતપચ્ચયાદિવસેન ઞાણાલોકં દસ્સેતીતિ ઇમિના અન્ધકારવિધમનઆલોકદસ્સનભાવેન મણિરતનસદિસં હોતિ.

ચક્કવત્તિનો ઇત્થિરતનં કાયચિત્તદરથં પટિપસ્સમ્ભેતિ, પરિળાહં વૂપસમેતિ. ઇદમ્પિ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં કાયચિત્તદરથં પટિપસ્સમ્ભેતિ, પરિળાહં વૂપસમેતીતિ ઇત્થિરતનસદિસં હોતિ. ચક્કવત્તિનો ગહપતિરતનં ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે ધનદાનેન વિક્ખેપં પચ્છિન્દિત્વા ચિત્તં એકગ્ગં કરોતિ, ઇદમ્પિ સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં યથિચ્છિતાદિવસેન અપ્પનં સમ્પાદેતિ, વિક્ખેપં પચ્છિન્દિત્વા ચિત્તં એકગ્ગં કરોતીતિ ગહપતિરતનસદિસં હોતિ. ચક્કવત્તિનો ચ પરિણાયકરતનં સબ્બત્થકિચ્ચસમ્પાદનેન અપ્પોસ્સુક્કતં કરોતિ. ઇદમ્પિ ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગરતનં ચિત્તુપ્પાદં લીનુદ્ધચ્ચતો મોચેત્વા પયોગમજ્ઝત્તે ઠપયમાનં અપ્પોસ્સુક્કતં કરોતીતિ પરિણાયકરતનસદિસં હોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચતુભૂમકો સબ્બસઙ્ગાહિકધમ્મપરિચ્છેદો કથિતોતિ વેદિતબ્બો.

૪-૧૦. દુપ્પઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૨૫-૨૩૧. ચતુત્થે એળમૂગોતિ મુખેન વાચં નિચ્છારેતું સક્કોન્તોપિ દોસેહિ મૂગો અસમ્પન્નવચનો. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનત્થમેવાતિ.

ચક્કવત્તિવગ્ગો.

૬. સાકચ્છવગ્ગો

૧. આહારસુત્તવણ્ણના

૨૩૨. છટ્ઠવગ્ગસ્સ પઠમે અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાયાતિઆદીસુ અયં પુરિમનયતો વિસેસો. ન કેવલઞ્હિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં એતે વુત્તપ્પકારાવ ઉપ્પાદાય, ઉપ્પન્નાનં વા ભાવનાય પારિપૂરિયા પચ્ચયા હોન્તિ, અઞ્ઞેપિ પન એવં વેદિતબ્બા. અપરેપિ હિ ચત્તારો ધમ્મા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ સતિસમ્પજઞ્ઞં મુટ્ઠસ્સતિપુગ્ગલપરિવજ્જનતા ઉપટ્ઠિતસ્સતિપુગ્ગલસેવનતા તદધિમુત્તતાતિ. અભિક્કન્તાદીસુ હિ સત્તસુ ઠાનેસુ સતિસમ્પજઞ્ઞેન, ભત્તનિક્ખિત્તકાકસદિસે મુટ્ઠસ્સતિપુગ્ગલે પરિવજ્જનેન, તિસ્સદત્તત્થેરઅભયત્થેરાદિસદિસે ઉપટ્ઠિતસ્સતિપુગ્ગલે સેવનેન, ઠાનનિસજ્જાદીસુ સતિસમુટ્ઠાપનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતાય ચ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. એવં ચતૂહિ કારણેહિ ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

સત્ત ધમ્મા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – પરિપુચ્છકતા વત્થુવિસદકિરિયા ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા તદધિમુત્તતાતિ. તત્થ પરિપુચ્છકતાતિ ખન્ધધાતુઆયતનઇન્દ્રિયબલબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગઝાનઙ્ગસમથવિપસ્સનાનં અત્થસન્નિસ્સિતપરિપુચ્છાબહુલતા.

વત્થુવિસદકિરિયાતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનં વત્થૂનં વિસદભાવકરણં. યદા હિસ્સ કેસનખલોમાનિ દીઘાનિ હોન્તિ, સરીરં વા ઉસ્સન્નદોસઞ્ચેવ સેદમલમક્ખિતઞ્ચ, તદા અજ્ઝત્તિકવત્થુ અવિસદં હોતિ અપરિસુદ્ધં. યદા પન ચીવરં જિણ્ણં કિલિટ્ઠં દુગ્ગન્ધં હોતિ, સેનાસનં વા ઉક્લાપં, તદા બાહિરવત્થુ અવિસદં હોતિ અપરિસુદ્ધં. તસ્મા કેસાદિછેદનેન ઉદ્ધંવિરેચનઅધોવિરેચનાદીહિ સરીરસલ્લહુકભાવકરણેન ઉચ્છાદનનહાપનેન ચ અજ્ઝત્તિકવત્થુ વિસદં કાતબ્બં. સૂચિકમ્મધોવનરજનપરિભણ્ડકરણાદીહિ બાહિરવત્થુ વિસદં કાતબ્બં. એતસ્મિઞ્હિ અજ્ઝત્તિકબાહિરે વત્થુમ્હિ અવિસદે ઉપ્પન્નેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ ઞાણમ્પિ અવિસદં અપરિસુદ્ધં હોતિ અપરિસુદ્ધાનિ દીપકપલ્લકવટ્ટિતેલાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નદીપસિખાય ઓભાસો વિય. વિસદે પન અજ્ઝત્તિકબાહિરે વત્થુમ્હિ ઉપ્પન્નેસુ ચિત્તચેતસિકેસુ ઞાણમ્પિ વિસદં હોતિ પરિસુદ્ધાનિ દીપકપલ્લકવટ્ટિતેલાનિ નિસ્સાય ઉપ્પન્નદીપસિખાય ઓભાસો વિય. તેન વુત્તં – ‘‘વત્થુવિસદકિરિયા ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તતી’’તિ.

ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદના નામ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં સમભાવકરણં. સચે હિસ્સ સદ્ધિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, ઇતરાનિ મન્દાનિ, તતો વીરિયિન્દ્રિયં પગ્ગહકિચ્ચં, સતિન્દ્રિયં ઉપટ્ઠાનકિચ્ચં, સમાધિન્દ્રિયં અવિક્ખેપકિચ્ચં, પઞ્ઞિન્દ્રિયં દસ્સનકિચ્ચં કાતું ન સક્કોતિ. તસ્મા તં ધમ્મસભાવપચ્ચવેક્ખણેન વા, યથા વા મનસિકરોતો બલવં જાતં, તથા અમનસિકરણેન હાપેતબ્બં. વક્કલિત્થેરવત્થુ ચેત્થ નિદસ્સનં. સચે પન વીરિયિન્દ્રિયં બલવં હોતિ, અથ નેવ સદ્ધિન્દ્રિયં અધિમોક્ખકિચ્ચં કાતું સક્કોતિ, ન ઇતરાનિ ઇતરકિચ્ચભેદં. તસ્મા તં પસ્સદ્ધાદિભાવનાય હાપેતબ્બં. તત્થાપિ સોણત્થેરસ્સ વત્થુ દસ્સેતબ્બં. એવં સેસેસુપિ એકસ્સ બલવભાવે સતિ ઇતરેસં અત્તનો કિચ્ચેસુ અસમત્થતા વેદિતબ્બા.

વિસેસતો પનેત્થ સદ્ધાપઞ્ઞાનં સમાધિવીરિયાનઞ્ચ સમતં પસંસન્તિ. બલવસદ્ધો હિ મન્દપઞ્ઞો મુધપ્પસન્નો હોતિ, અવત્થુસ્મિં પસીદતિ. બલવપઞ્ઞો પન મન્દસદ્ધો કેરાટિકપક્ખં ભજતિ, ભેસજ્જસમુટ્ઠિતો વિય રોગો અતેકિચ્છો હોતિ. ચિત્તુપ્પાદમત્તેનેવ કુસલં હોતીતિ અતિધાવિત્વા દાનાદીનિ અકરોન્તો નિરયે ઉપ્પજ્જતિ. ઉભિન્નં સમતાય વત્થુસ્મિંયેવ પસીદતિ. બલવસમાધિં પન મન્દવીરિયં સમાધિસ્સ કોસજ્જપક્ખત્તા કોસજ્જં અભિભવતિ. બલવવીરિયં મન્દસમાધિં વીરિયસ્સ ઉદ્ધચ્ચપક્ખત્તા ઉદ્ધચ્ચં અભિભવતિ. સમાધિ પન વીરિયેન સંયોજિતો કોસજ્જે પતિતું ન લભતિ, વીરિયં સમાધિના સંયોજિતં ઉદ્ધચ્ચે પતિતું ન લભતિ. તસ્મા તદુભયં સમં કાતબ્બં. ઉભયસમતાય હિ અપ્પના હોતિ.

અપિ ચ સમાધિકમ્મિકસ્સ બલવતીપિ સદ્ધા વટ્ટતિ. એવં સદ્દહન્તો ઓકપ્પેન્તો અપ્પનં પાપુણિસ્સતિ. સમાધિપઞ્ઞાસુ પન સમાધિકમ્મિકસ્સ એકગ્ગતા બલવતી વટ્ટતિ. એવઞ્હિ સો અપ્પનં પાપુણાતિ. વિપસ્સનાકમ્મિકસ્સ પઞ્ઞા બલવતી વટ્ટતિ. એવઞ્હિ સો લક્ખણપટિવેધં પાપુણાતિ. ઉભિન્નં પન સમતાયપિ અપ્પના હોતિયેવ. સતિ પન સબ્બત્થ બલવતી વટ્ટતિ. સતિ હિ ચિત્તં ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં સદ્ધાવીરિયપઞ્ઞાનં વસેન ઉદ્ધચ્ચપાતતો, કોસજ્જપક્ખિકેન ચ સમાધિના કોસજ્જપાતતો રક્ખતિ. તસ્મા સા લોણધૂપનં વિય સબ્બબ્યઞ્જનેસુ, સબ્બકમ્મિકઅમચ્ચો વિય ચ સબ્બરાજકિચ્ચેસુ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સતિ ચ પન સબ્બત્થિકા વુત્તા ભગવતા. કિં કારણા? ચિત્તઞ્હિ સતિપટિસરણં, આરક્ખપચ્ચુપટ્ઠાના ચ સતિ, ન વિના સતિયા ચિત્તસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહો હોતી’’તિ.

દુપ્પઞ્ઞપુગ્ગલપરિવજ્જના નામ ખન્ધાદિભેદે અનોગાળ્હપઞ્ઞાનં દુમ્મેધપુગ્ગલાનં આરકા પરિવજ્જનં. પઞ્ઞવન્તપુગ્ગલસેવના નામ સમપઞ્ઞાસલક્ખણપરિગ્ગાહિકાય ઉદયબ્બયપઞ્ઞાય સમન્નાગતપુગ્ગલસેવના. ગમ્ભીરઞાણચરિયપચ્ચવેક્ખણા નામ ગમ્ભીરેસુ ખન્ધાદીસુ પવત્તાય ગમ્ભીરપઞ્ઞાય પભેદપચ્ચવેક્ખણા. તદધિમુત્તતા નામ ઠાનનિસજ્જાદીસુ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતા. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

એકાદસ ધમ્મા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – અપાયભયપચ્ચવેક્ખણતા, આનિસંસદસ્સાવિતા, ગમનવીથિપચ્ચવેક્ખણતા, પિણ્ડપાતાપચાયનતા, દાયજ્જમહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, સત્થુમહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, જાતિમહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, સબ્રહ્મચારિમહત્તપચ્ચવેક્ખણતા, કુસીતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, આરદ્ધવીરિયપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ.

તત્થ ‘‘નિરયેસુ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણતો પટ્ઠાય મહાદુક્ખં અનુભવનકાલેપિ, તિરચ્છાનયોનિયં જાલખિપનકુમીનાદીહિ ગહિતકાલેપિ, પાજનકણ્ટકાદિપ્પહારતુન્નસ્સ પન સકટવહનાદિકાલેપિ, પેત્તિવિસયે અનેકાનિપિ વસ્સસહસ્સાનિ એકં બુદ્ધન્તરમ્પિ ખુપ્પિપાસાહિ આતુરીભૂતકાલેપિ, કાલકઞ્ચિકઅસુરેસુ સટ્ઠિહત્થઅસીતિહત્થપ્પમાણેન અટ્ઠિચમ્મમત્તેનેવ અત્તભાવેન વાતાતપાદિદુક્ખાનુભવનકાલેપિ ન સક્કા વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ઉપ્પાદેતું. અયમેવ તે ભિક્ખુ કાલો’’તિ એવં અપાયભયં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ વીરિયસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘ન સક્કા કુસીતેન નવલોકુત્તરધમ્મં લદ્ધું, આરદ્ધવીરિયેનેવ સક્કા અયમાનિસંસો વીરિયસ્સા’’તિ એવં આનિસંસદસ્સાવિનોપિ ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘સબ્બબુદ્ધ-પચ્ચેકબુદ્ધ-મહાસાવકેહેવ ગતમગ્ગો તે ગન્તબ્બો. સો ચ ન સક્કા કુસીતેન ગન્તુ’’ન્તિ એવં ગમનવીથિં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘યે તં પિણ્ડપાતાદીહિ ઉપટ્ઠહન્તિ, ઇમે તે મનુસ્સા નેવ ઞાતકા, ન દાસકમ્મકરા, નાપિ ‘તં નિસ્સાય જીવિસ્સામા’તિ તે પણીતાનિ પિણ્ડપાતાદીનિ દેન્તિ. અથ ખો અત્તનો કારાનં મહપ્ફલતં પચ્ચાસીસમાના દેન્તિ. સત્થારાપિ ‘‘અયં ઇમે પચ્ચયે પરિભુઞ્જિત્વા કાયદળ્હિબહુલો સુખં વિહરિસ્સતી’’તિ ન એવં સમ્પસ્સતા તુય્હં પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, અથ ખો ‘‘અયં ઇમે પરિભુઞ્જમાનોવ સમણધમ્મં કત્વા વટ્ટદુક્ખતો મુચ્ચિસ્સતી’તિ તે પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, સો દાનિ ત્વં કુસીતો વિહરન્તો ન તં પિણ્ડં અપચાયિસ્સસિ, આરદ્ધવીરિયસ્સેવ હિ પિણ્ડપાતાપચાયનં નામ હોતી’’તિ એવં પિણ્ડપાતાપચાયનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ મહામિત્તત્થેરસ્સ વિય.

થેરો કિર કસ્સકલેણે નામ પટિવસતિ. તસ્સેવ ગોચરગામે એકા મહાઉપાસિકા થેરં પુત્તં કત્વા પટિજગ્ગતિ. સા એકદિવસં અરઞ્ઞં ગચ્છન્તી ધીતરં આહ – ‘‘અમ્મ, અસુકસ્મિં ઠાને પુરાણતણ્ડુલા, અસુકસ્મિં ખીરં, અસુકસ્મિં સપ્પિ, અસુકસ્મિં ફાણિતં, તવ ભાતિકસ્સ અય્યમિત્તસ્સ આગતકાલે ભત્તં પચિત્વા ખીરસપ્પિફાણિતેહિ સદ્ધિં દેહિ, ત્વઞ્ચ ભુઞ્જેય્યાસિ, અહં પન હિય્યો પક્કં પારિવાસિકભત્તં કઞ્જિયેન ભુત્તામ્હી’’તિ. ‘‘દિવા કિં ભુઞ્જિસ્સસિ, અમ્મા’’તિ? ‘‘સાકપણ્ણં પક્ખિપિત્વા કણતણ્ડુલેહિ અમ્બિલયાગું પચિત્વા ઠપેહિ, અમ્મા’’તિ.

થેરો ચીવરં પારુપિત્વા પત્તં નીહરન્તોવ તં સદ્દં સુત્વા અત્તાનં ઓવદિ ‘‘મહાઉપાસિકા કિર કઞ્જિયેન પારિવાસિકભત્તં ભુઞ્જિત્વા દિવાપિ કણપણ્ણમ્બિલયાગું ભુઞ્જિસ્સતિ, તુય્હં અત્થાય પન પુરાણતણ્ડુલાદીનિ આચિક્ખતિ, તં નિસ્સાય ખો પનેસા નેવ ખેત્તં ન વત્થું ન ભત્તં ન વત્થં પચ્ચાસીસતિ, તિસ્સો પન સમ્પત્તિયો પત્થયમાના દેતિ, ત્વં એતિસ્સા તા સમ્પત્તિયો દાતું સક્ખિસ્સસિ, ન સક્ખિસ્સસીતિ, અયં ખો પન પિણ્ડપાતો તયા સરાગેન સદોસેન સમોહેન ન સક્કા ગણ્હિતુ’’ન્તિ પત્તં થવિકાય પક્ખિપિત્વા ગણ્ઠિકં મુઞ્ચિત્વા નિવત્તિત્વા કસ્સકલેણમેવ ગન્ત્વા પત્તં હેટ્ઠામઞ્ચે, ચીવરં ચીવરવંસે ઠપેત્વા ‘‘અરહત્તં અપાપુણિત્વા ન નિક્ખમિસ્સામી’’તિ વીરિયં અધિટ્ઠહિત્વા નિસીદિ. દીઘરત્તં અપ્પમત્તો હુત્વા નિવુત્થભિક્ખુ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા પુરેભત્તમેવ અરહત્તં પત્વા વિકસમાનમિવ પદુમં મહાખીણાસવો સિતં કરોન્તોવ નિક્ખમિ. લેણદ્વારે રુક્ખમ્હિ અધિવત્થા દેવતા –

‘‘નમો તે પુરિસાજઞ્ઞ, નમો તે પુરિસુત્તમ;

યસ્સ તે આસવા ખીણા, દક્ખિણેય્યોસિ મારિસા’’તિ. –

ઉદાનં ઉદાનેત્વા ‘‘ભન્તે, પિણ્ડાય પવિટ્ઠાનં તુમ્હાદિસાનં અરહન્તાનં ભિક્ખં દત્વા મહલ્લકિત્થિયો દુક્ખા મુચ્ચિસ્સન્તી’’તિ આહ. થેરો ઉટ્ઠહિત્વા દ્વારં વિવરિત્વા કાલં ઓલોકેન્તો ‘‘પાતોયેવા’’તિ ઞત્વા પત્તચીવરં આદાય ગામં પાવિસિ.

દારિકાપિ ભત્તં સમ્પાદેત્વા ‘‘ઇદાનિ મે ભાતા આગમિસ્સતિ, ઇદાનિ આગમિસ્સતી’’તિ દ્વારં ઓલોકયમાના નિસીદિ. સા થેરે ઘરદ્વારં સમ્પત્તે પત્તં ગહેત્વા સપ્પિફાણિતયોજિતસ્સ ખીરપિણ્ડપાતસ્સ પૂરેત્વા હત્થે ઠપેસિ. થેરો ‘‘સુખં હોતૂ’’તિ અનુમોદનં કત્વા પક્કામિ. સાપિ તં ઓલોકયમાનાવ અટ્ઠાસિ. થેરસ્સ હિ તદા અતિવિય પરિસુદ્ધો છવિવણ્ણો અહોસિ, વિપ્પસન્નાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, મુખં બન્ધના મુત્તતાલપક્કં વિય અતિવિય વિરોચિત્થ.

મહાઉપાસિકા અરઞ્ઞતો આગન્ત્વા ‘‘કિં, અમ્મ, ભાતિકો તે આગતો’’તિ પુચ્છિ. સા સબ્બં તં પવત્તિં આરોચેસિ. ઉપાસિકા ‘‘અજ્જ મે પુત્તસ્સ પબ્બજિતકિચ્ચં મત્થકં પત્ત’’ન્તિ ઞત્વા ‘‘અભિરમતિ તે, અમ્મ, ભાતા બુદ્ધસાસને, ન ઉક્કણ્ઠતી’’તિ આહ.

‘‘મહન્તં ખો પનેતં સત્થુદાયજ્જં, યદિદં સત્ત અરિયધનાનિ નામ, તં ન સક્કા કુસીતેન ગહેતું. યથા હિ વિપ્પટિપન્નં પુત્તં માતાપિતરો ‘અયં અમ્હાકં અપુત્તો’તિ પરિબાહિરં કરોન્તિ, સો તેસં અચ્ચયેન દાયજ્જં ન લભતિ, એવં કુસીતોપિ ઇદં અરિયધનદાયજ્જં ન લભતિ, આરદ્ધવીરિયોવ લભતી’’તિ દાયજ્જમહત્તં પચ્ચવેક્ખતોપિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘મહા ખો પન તે સત્થા, સત્થુનો હિ તે માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિગ્ગહણકાલેપિ અભિનિક્ખમનેપિ અભિસમ્બોધિયમ્પિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તન-યમકપાટિહારિય-દેવોરોહન-આયુસઙ્ખારવોસ્સજ્જનેસુપિ પરિનિબ્બાનકાલેપિ દસસહસ્સિલોકધાતુ અકમ્પિત્થ. યુત્તં નુ ખો તે એવરૂપસ્સ સત્થુ સાસને પબ્બજિત્વા કુસીતેન ભવિતુ’’ન્તિ એવં સત્થુમહત્તં પચ્ચવેક્ખતોપિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘જાતિયાપિ ત્વં ઇદાનિ ન લામકજાતિકો, અસમ્ભિન્નાય મહાસમ્મતપવેણિયા આગતઉક્કાકરાજવંસે જાતોસિ, સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ ચ મહામાયાદેવિયા ચ નત્તા, રાહુલભદ્દસ્સ કનિટ્ઠો, તયા નામ એવરૂપેન જિનપુત્તેન હુત્વા ન યુત્તં કુસીતેન વિહરિતુ’’ન્તિ એવં જાતિમહત્તં પચ્ચવેક્ખતોપિ ઉપ્પજ્જતિ.

‘‘સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના ચેવ અસીતિ મહાસાવકા ચ વીરિયેનેવ લોકુત્તરધમ્મં પટિવિજ્ઝિંસુ. ત્વં પન એતેસં સબ્રહ્મચારીનં મગ્ગં પટિપજ્જસિ, ન પટિપજ્જસી’’તિ એવં સબ્રહ્મચારિમહત્તં પચ્ચવેક્ખતોપિ ઉપ્પજ્જતિ.

કુચ્છિં પૂરેત્વા ઠિતઅજગરસદિસે વિસ્સટ્ઠકાયિકચેતસિકવીરિયે કુસીતપુગ્ગલે પરિવજ્જેન્તસ્સાપિ, આરદ્ધવીરિયે પહિતત્તે પુગ્ગલે સેવન્તસ્સાપિ ઠાનનિસજ્જાદીસુ વીરિયુપ્પાદનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

એકાદસ ધમ્મા પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – બુદ્ધાનુસ્સતિ ધમ્મો, સઙ્ઘો, સીલં, ચાગો, દેવતાનુસ્સતિ, ઉપસમાનુસ્સતિ, લૂખપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સિનિદ્ધપુગ્ગલસેવનતા, પસાદનીયસુત્તન્તપચ્ચવેક્ખણતા, તદધિમુત્તતાતિ.

બુદ્ધગુણે અનુસ્સરન્તસ્સાપિ હિ યાવ ઉપચારા સકલસરીરં ફરમાનો પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો ઉપ્પજ્જતિ, ધમ્મસઙ્ઘગુણે અનુસ્સરન્તસ્સાપિ, દીઘરત્તં અખણ્ડં કત્વા રક્ખિતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, ગિહિનો દસસીલપઞ્ચસીલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, દુબ્ભિક્ખભયાદીસુ પણીતં ભોજનં સબ્રહ્મચારીનં દત્વા ‘‘એવં નામ અદમ્હા’’તિ ચાગં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, ગિહિનોપિ એવરૂપે કાલે સીલવન્તાનં દિન્નદાનં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, યેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતા દેવત્તં પત્તા, તથારૂપાનં અત્તનિ અત્થિતં પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, સમાપત્તિયા વિક્ખમ્ભિતા કિલેસા સટ્ઠિપિ સત્તતિપિ વસ્સાનિ ન સમુદાચરન્તીતિ પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, ચેતિયદસ્સનબોધિદસ્સનથેરદસ્સનેસુ અસક્કચ્ચકિરિયાય સંસૂચિતલૂખભાવે બુદ્ધાદીસુ પસાદસિનેહાભાવેન ગદ્રભપિટ્ઠરજસદિસે લૂખપુગ્ગલે પરિવજ્જેન્તસ્સાપિ, બુદ્ધાદીસુ પસાદબહુલે મુદુચિત્તે સિનિદ્ધપુગ્ગલે સેવન્તસ્સાપિ, રતનત્તયગુણપરિદીપકે પસાદનીયે સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખન્તસ્સાપિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ પીતિઉપ્પાદનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

સત્ત ધમ્મા પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – પણીતભોજનસેવનતા, ઉતુસુખસેવનતા, ઇરિયાપથસુખસેવનતા, મજ્ઝત્તપયોગતા, સારદ્ધકાયપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, પસ્સદ્ધકાય-પુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ.

પણીતઞ્હિ સિનિદ્ધં ભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સાપિ, સીતુણ્હેસુ ઉતૂસુ ઠાનાદીસુ ચ ઇરિયાપથેસુ સપ્પાયં ઉતુઞ્ચ ઇરિયાપથઞ્ચ સેવન્તસ્સાપિ પસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જતિ. યો પન મહાપુરિસજાતિકો સબ્બઉતુઇરિયાપથક્ખમોવ હોતિ, ન તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યસ્સ સભાગવિસભાગતા અત્થિ, તસ્સેવ વિસભાગે ઉતુઇરિયાપથે વજ્જેત્વા સભાગે સેવન્તસ્સ ઉપ્પજ્જતિ. મજ્ઝત્તપયોગો વુચ્ચતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કમ્મસ્સકતપચ્ચવેક્ખણા. ઇમિના મજ્ઝત્તપયોગેન ઉપ્પજ્જતિ. યો લેડ્ડુદણ્ડાદીહિ પરં વિહેઠયમાનોવ વિચરતિ, એવરૂપં સારદ્ધકાયપુગ્ગલં પરિવજ્જેન્તસ્સાપિ, સંયતપાદપાણિં પસ્સદ્ધકાયં પુગ્ગલં સેવન્તસ્સાપિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ પસ્સદ્ધિઉપ્પાદનત્થાય નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

દસ ધમ્મા સમાધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – વત્થુવિસદકિરિયતા, ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા, નિમિત્તકુસલતા, સમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનતા, સમયે ચિત્તસ્સ નિગ્ગણ્હનતા, સમયે સમ્પહંસનતા, સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતા, અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સમાહિતપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ. તત્થ વત્થુવિસદકિરિયતા ચ ઇન્દ્રિયસમત્તપટિપાદનતા ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

નિમિત્તકુસલતા નામ કસિણનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહણકુસલતા. સમયે ચિત્તસ્સ પગ્ગણ્હનતાતિ યસ્મિં સમયે અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ લીનં ચિત્તં હોતિ, તસ્મિં સમયે ધમ્મવિચયવીરિયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપનેન તસ્સ પગ્ગણ્હનં. સમયે ચિત્તસ્સ નિગ્ગણ્હનતાતિ યસ્મિં સમયે અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ ઉદ્ધતં ચિત્તં હોતિ, તસ્મિં સમયે પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપનેન તસ્સ નિગ્ગણ્હનં. સમયે સમ્પહંસનતાતિ યસ્મિં સમયે ચિત્તં પઞ્ઞાપયોગમન્દતાય વા ઉપસમસુખાનં વિગમેન વા નિરસ્સાદં હોતિ, તસ્મિં સમયે અટ્ઠસંવેગવત્થુપચ્ચવેક્ખણેન સંવેજેતિ. અટ્ઠ સંવેગવત્થૂનિ નામ જાતિજરાબ્યાધિમરણાનિ ચત્તારિ, અપાયદુક્ખં પઞ્ચમં, અતીતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, અનાગતે વટ્ટમૂલકં દુક્ખં, પચ્ચુપ્પન્ને આહારપરિયેટ્ઠિમૂલકં દુક્ખન્તિ. રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન ચ પસાદં જનેતિ, અયં વુચ્ચતિ ‘‘સમયે સમ્પહંસનતા’’તિ.

સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતા નામ યસ્મિં સમયે સમ્માપટિપત્તિં આગમ્મ અલીનં અનુદ્ધતં અનિરસ્સાદં આરમ્મણે સમપ્પવત્તં સમથવીથિપટિપન્નં ચિત્તં હોતિ, તદાસ્સ પગ્ગહનિગ્ગહસમ્પહંસનેસુ ન બ્યાપારં આપજ્જતિ સારથિ વિય સમપ્પવત્તેસુ અસ્સેસુ. અયં વુચ્ચતિ ‘‘સમયે અજ્ઝુપેક્ખનતા’’તિ. અસમાહિતપુગ્ગલપરિવજ્જનતા નામ ઉપચારં વા અપ્પનં વા અપ્પત્તાનં વિક્ખિત્તચિત્તાનં પુગ્ગલાનં આરકા પરિવજ્જનં. સમાહિતપુગ્ગલસેવનતા નામ ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા સમાહિતચિત્તાનં સેવના ભજના પયિરુપાસના. તદધિમુત્તતા નામ ઠાનનિસજ્જાદીસુ સમાધિઉપ્પાદનત્થમેવ નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તતા. એવઞ્હિ પટિપજ્જતો એસ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

પઞ્ચ ધમ્મા ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ઉપ્પાદાય સંવત્તન્તિ – સત્તમજ્ઝત્તતા, સઙ્ખારમજ્ઝત્તતા, સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનતા, સત્તસઙ્ખારમજ્ઝત્તપુગ્ગલસેવનતા, તદધિમુત્તતાતિ. તત્થ દ્વીહાકારેહિ સત્તમજ્ઝત્તતં સમુટ્ઠાપેતિ – ‘‘ત્વં અત્તનોવ કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનોવ કમ્મેન ગમિસ્સસિ, એસોપિ અત્તનો કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનોવ કમ્મેન ગમિસ્સતિ, ત્વં કં કેલાયસી’’તિ એવં કમ્મસ્સકતપચ્ચવેક્ખણેન ચ – ‘‘પરમત્થતો સત્તોયેવ નત્થિ, સો ત્વં કં કેલાયસી’’તિ એવં નિસ્સત્તપચ્ચવેક્ખણેન ચ. દ્વીહેવાકારેહિ સઙ્ખારમજ્ઝત્તતં સમુટ્ઠાપેતિ – ‘‘ઇદં ચીવરં અનુપુબ્બેન વણ્ણવિકારતઞ્ચેવ જિણ્ણભાવઞ્ચ ઉપગન્ત્વા પાદપુઞ્છનચોળકં હુત્વા યટ્ઠિકોટિયા છડ્ડનીયં ભવિસ્સતિ, સચે પનસ્સ સામિકો ભવેય્ય, નાયં એવં વિનસ્સિતું દદેય્યા’’તિ એવં અસ્સામિકભાવપચ્ચવેક્ખણેન ચ, ‘‘અનદ્ધનિયં ઇદં તાવકાલિક’’ન્તિ એવં તાવકાલિકભાવપચ્ચવેક્ખણેન ચ. યથા ચ ચીવરે, એવં પત્તાદીસુપિ યોજના કાતબ્બા.

સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલપરિવજ્જનતાતિ એત્થ યો પુગ્ગલો ગિહિ વા અત્તનો પુત્તધીતાદિકે, પબ્બજિતો વા અત્તનો અન્તેવાસિકસમાનુપજ્ઝાયકાદિકે મમાયતિ, સહત્થાવ નેસં કેસચ્છેદન-સૂચિકમ્મ-ચીવરધોવન-રજન-પત્તપચનાદીનિ કરોતિ, મુહુત્તમ્પિ અપસ્સન્તો ‘‘અસુકો સામણેરો કુહિં, અસુકો દહરો કુહિ’’ન્તિ ભન્તમિગો વિય ઇતો ચિતો ચ આલોકેતિ, અઞ્ઞેન કેસચ્છેદનાદીનં અત્થાય ‘‘મુહુત્તં તાવ અસુકં પેસેથા’’તિ યાચિયમાનોપિ ‘‘અમ્હેપિ તં અત્તનો કમ્મં ન કારેમ, તુમ્હે નં ગહેત્વા કિલમેસ્સથા’’તિ ન દેતિ, અયં સત્તકેલાયનો નામ. યો પન ચીવરપત્તથાલકકત્તરયટ્ઠિઆદીનિ મમાયતિ, અઞ્ઞસ્સ હત્થેન પરામસિતુમ્પિ ન દેતિ, તાવકાલિકં યાચિતોપિ ‘‘મયમ્પિ ઇમં ધનાયન્તા ન પરિભુઞ્જામ, તુમ્હાકં કિં દસ્સામા’’તિ વદતિ, અયં સઙ્ખારકેલાયનો નામ. યો પન તેસુ દ્વીસુપિ વત્થૂસુ મજ્ઝત્તો ઉદાસિનો, અયં સત્તસઙ્ખારમજ્ઝત્તો નામ. ઇતિ અયં ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગો એવરૂપં સત્તસઙ્ખારકેલાયનપુગ્ગલં આરકા પરિવજ્જેન્તસ્સાપિ, સત્તસઙ્ખારમજ્ઝત્તપુગ્ગલં સેવન્તસ્સાપિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ તદુપ્પાદનત્થં નિન્નપોણપબ્ભારચિત્તસ્સાપિ ઉપ્પજ્જતિ. એવં ઉપ્પન્નસ્સ પનસ્સ અરહત્તમગ્ગેન ભાવનાપારિપૂરી હોતિ.

અસુભનિમિત્તન્તિ ઉદ્ધુમાતકાદિભેદા દસ અસુભારમ્મણા ધમ્મા. યોનિસોમનસિકારબહુલીકારોતિ એત્થ પન યોનિસોમનસિકારો નામ ઉપાયમનસિકારો, પથમનસિકારો, ઉપ્પાદકમનસિકારો. અપિચ છ ધમ્મા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, અસુભભાવનાનુયોગો, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારતા, ભોજને મત્તઞ્ઞુતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ.

દસવિધઞ્હિ અસુભનિમિત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ કામચ્છન્દો પહીયતિ, ભાવેન્તસ્સાપિ, ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારસ્સાપિ, ચતુન્નં પઞ્ચન્નં આલોપાનં ઓકાસે સતિ ઉદકં પિવિત્વા યાપનસીલતાય ભોજને મત્તઞ્ઞુનોપિ. તેનેતં વુત્તં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરસદિસે અસુભભાવનારતે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ કામચ્છન્દો પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ દસઅસુભનિમિત્તાય-સપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા કામચ્છન્દસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇમેહિ પન છહિ ધમ્મેહિ પહીનસ્સ કામચ્છન્દસ્સ અરહત્તમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ.

મેત્તા ચેતોવિમુત્તીતિ એત્થ મેત્તાતિ વુત્તે અપ્પનાપિ ઉપચારોપિ વટ્ટતિ, ચેતોવિમુત્તીતિ અપ્પનાયેવ. યોનિસોમનસિકારો વુત્તલક્ખણોવ. અપિચ છ ધમ્મા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો, મેત્તાભાવનાનુયોગો, કમ્મસ્સકતાપચ્ચવેક્ખણતા, પટિસઙ્ખાનબહુલતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ.

ઓદિસ્સકઅનોદિસ્સકદિસાફરણાનઞ્હિ અઞ્ઞતરવસેન મેત્તં ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ બ્યાપાદો પહીયતિ, તથા ઓધિસોઅનોધિસોદિસાફરણવસેન મેત્તં ભાવેન્તસ્સાપિ. ‘‘ત્વં એતસ્સ કુદ્ધો કિં કરિસ્સસિ? કિમસ્સ સીલાદીનિ નાસેતું સક્ખિસ્સસિ? નનુ ત્વં અત્તનો કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનો કમ્મેનેવ ગમિસ્સસિ? પરસ્સ કુજ્ઝનં નામ વીતચ્ચિકઙ્ગારતત્તઅયસલાકગૂથાદીનિ ગહેત્વા પરં પહરિતુકામતાસદિસં હોતિ. એસોપિ તવ કુદ્ધો કિં કરિસ્સતિ? કિં તે સીલાદીનિ વિનાસેતું સક્ખિસ્સતિ? એસ અત્તનો કમ્મેન આગન્ત્વા અત્તનો કમ્મેનેવ ગમિસ્સતિ? અપ્પટિચ્છિતપહેણકં વિય પટિવાતં ખિત્તરજોમુટ્ઠિ વિય ચ એતસ્સેવેસ કોધો મત્થકે પતિસ્સતી’’તિ એવં અત્તનો ચ પરસ્સ ચ કમ્મસ્સકતં પચ્ચવેક્ખતોપિ, ઉભયકમ્મસ્સકતં પચ્ચવેક્ખિત્વા પટિસઙ્ખાને ઠિતસ્સાપિ, અસ્સગુત્તત્થેરસદિસે મેત્તાભાવનારતે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ બ્યાપાદો પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ મેત્તાનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા બ્યાપાદસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇમેહિ પન છહિ ધમ્મેહિ પહીનસ્સ બ્યાપાદસ્સ અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ.

અત્થિ ભિક્ખવે અરતીતિઆદિ વુત્તત્થમેવ. અપિ ચ છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – અતિભોજને નિમિત્તગ્ગાહો, ઇરિયાપથસમ્પરિવત્તનતા, આલોકસઞ્ઞામનસિકારો, અબ્ભોકાસવાસો, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ.

આહરહત્થકં, ભુત્તવમિતકં, તત્રવટ્ટકં, અલંસાટકં, કાકમાસકભોજનં ભુઞ્જિત્વા રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાને નિસિન્નસ્સ હિ સમણધમ્મં કરોતો થિનમિદ્ધં મહાહત્થી વિય ઓત્થરન્તં આગચ્છતિ, ચતુપઞ્ચઆલોપઓકાસં પન ઠપેત્વા પાનીયં પિવિત્વા યાપનસીલસ્સ ભિક્ખુનો તં ન હોતીતિ એવં અતિભોજને નિમિત્તં ગણ્હન્તસ્સપિ થિનમિદ્ધં પહીયતિ. યસ્મિં ઇરિયાપથે થિનમિદ્ધં ઓક્કમતિ, તતો અઞ્ઞં પરિવત્તેન્તસ્સાપિ, રત્તિં ચન્દાલોકદીપાલોકઉક્કાલોકે દિવા સૂરિયાલોકં મનસિકરોન્તસ્સાપિ, અબ્ભોકાસે વસન્તસ્સાપિ, મહાકસ્સપત્થેરસદિસે પહીનથિનમિદ્ધે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ થિનમિદ્ધં પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ ધુતઙ્ગનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા થિનમિદ્ધસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇમેહિ પન છહિ ધમ્મેહિ પહીનસ્સ થિનમિદ્ધસ્સ અરહત્તમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ.

અત્થિ ભિક્ખવે ચેતસો વૂપસમોતિઆદીનિ વુત્તત્થાનેવ. અપિચ છ ધમ્મા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તિ – બહુસ્સુતતા, પરિપુચ્છકતા, વિનયે પકતઞ્ઞુતા, વુદ્ધસેવિતતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ.

બાહુસચ્ચેનપિ હિ એકં વા દ્વે વા તયો વા ચત્તારો વા પઞ્ચ વા નિકાયે પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, કપ્પિયાકપ્પિયપરિપુચ્છાબહુલસ્સાપિ, વિનયપઞ્ઞત્તિયં ચિણ્ણવસીભાવતાય પકતઞ્ઞુનોપિ, વુદ્ધે મહલ્લકત્થેરે ઉપસઙ્કમન્તસ્સાપિ, ઉપાલિત્થેરસદિસે વિનયધરે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ, ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચં પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ કપ્પિયાકપ્પિયનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચસ્સ પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇમેહિ પન છહિ ધમ્મેહિ પહીને ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચે ઉદ્ધચ્ચસ્સ અરહત્તમગ્ગેન, કુક્કુચ્ચસ્સ અનાગામિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો હોતીતિ.

કુસલાકુસલા ધમ્માતિઆદીનિપિ વુત્તત્થાનેવ. અપિચ છ ધમ્મા વિચિકિચ્છાય પહાનાય સંવત્તન્તિ – બહુસ્સુતતા, પરિપુચ્છકતા, વિનયે પકતઞ્ઞુતા, અધિમોક્ખબહુલતા, કલ્યાણમિત્તતા, સપ્પાયકથાતિ.

બાહુસચ્ચેનપિ હિ એકં વા…પે… પઞ્ચ વા નિકાયે પાળિવસેન ચ અત્થવસેન ચ ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, તીણિ રતનાનિ આરબ્ભ પરિપુચ્છાબહુલસ્સાપિ, વિનયે ચિણ્ણવસીભાવસ્સાપિ, તીસુ રતનેસુ ઓકપ્પનિયસદ્ધાસઙ્ખાતઅધિમોક્ખબહુલસ્સાપિ, સદ્ધાધિમુત્તે વક્કલિત્થેરસદિસે કલ્યાણમિત્તે સેવન્તસ્સાપિ વિચિકિચ્છા પહીયતિ, ઠાનનિસજ્જાદીસુ તિણ્ણં રતનાનં ગુણનિસ્સિતસપ્પાયકથાયપિ પહીયતિ. તેન વુત્તં ‘‘છ ધમ્મા વિચિકિચ્છાય પહાનાય સંવત્તન્તી’’તિ. ઇમેહિ પન છહિ ધમ્મેહિ પહીનાય વિચિકિચ્છાય સોતાપત્તિમગ્ગેન આયતિં અનુપ્પાદો હોતિ. ઇતિ ભગવા ઇમસ્મિં સુત્તે દેસનં તીહિ ભવેહિ નિવત્તેત્વા અરહત્તેન કૂટં ગણ્હિ. દેસનાપરિયોસાને પઞ્ચસતા ભિક્ખૂ અરહત્તં પાપુણિંસુ.

૨. પરિયાયસુત્તવણ્ણના

૨૩૩. દુતિયે સમ્બહુલાતિ વિનયપરિયાયેન તયો જના સમ્બહુલાતિ વુચ્ચન્તિ, તતો પરં સઙ્ઘો. સુત્તન્તપરિયાયેન તયો તયો એવ, તતો ઉદ્ધં સમ્બહુલા. ઇધ સુત્તન્તપરિયાયેન સમ્બહુલાતિ વેદિતબ્બા. પિણ્ડાય પવિસિંસૂતિ પિણ્ડાય પવિટ્ઠા. તે પન ન તાવ પવિટ્ઠા, ‘‘પવિસિસ્સામા’’તિ નિક્ખન્તત્તા પન પવિસિંસૂતિ વુત્તા. યથા કિં? યથા ‘‘ગામં ગમિસ્સામી’’તિ નિક્ખન્તપુરિસો તં ગામં અપત્તોપિ ‘‘કહં ઇત્થન્નામો’’તિ વુત્તે ‘‘ગામં ગતો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં. પરિબ્બાજકાનં આરામોતિ જેતવનસ્સ અવિદૂરે અઞ્ઞતિત્થિયાનં પરિબ્બાજકાનં આરામો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. સમણો આવુસોતિ આવુસો તુમ્હાકં સત્થા સમણો ગોતમો.

મયમ્પિ ખો આવુસો સાવકાનં એવં ધમ્મં દેસેમાતિ તિત્થિયાનં સમયે ‘‘પઞ્ચ નીવરણા પહાતબ્બા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવેતબ્બા’’તિ એતં નત્થિ. તે પન આરામં ગન્ત્વા પરિસપરિયન્તે ઠત્વા અઞ્ઞં ઓલોકેન્તો વિય અઞ્ઞવિહિતકા વિય હુત્વા ભગવતો ધમ્મદેસનં સુણન્તિ. તતો ‘‘સમણો ગોતમો ‘ઇદં પજહથ ઇદં ભાવેથા’તિ વદતી’’તિ સલ્લક્ખેત્વા અત્તનો આરામં ગન્ત્વા આરામમજ્ઝે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા ઉપટ્ઠાયકઉપટ્ઠાયિકાહિ પરિવુતા સીસં ઉક્ખિપિત્વા કાયં ઉન્નામેત્વા અત્તનો સયમ્ભૂઞાણેન પટિવિદ્ધાકારં દસ્સેન્તા – ‘‘પઞ્ચ નીવરણા નામ પહાતબ્બા, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા નામ ભાવેતબ્બા’’તિ કથેન્તિ.

ઇધ નો આવુસોતિ એત્થ ઇધાતિ ઇમસ્મિં પઞ્ઞાપને. કો વિસેસોતિ કિં અધિકં? કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપ્પયોગો? કિં નાનાકરણન્તિ કિં નાનત્તં? ધમ્મદેસનાય વા ધમ્મદેસનન્તિ યદિદં સમણસ્સ વા ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં અમ્હાકં ધમ્મદેસનં, અમ્હાકં વા ધમ્મદેસનાય સદ્ધિં સમણસ્સ ગોતમસ્સ ધમ્મદેસનં આરબ્ભ નાનાકરણં વુચ્ચેય્ય, તં કિન્નામાતિ વદન્તિ. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો.

નેવ અભિનન્દિંસૂતિ ‘‘એવમેવ’’ન્તિ ન સમ્પટિચ્છિંસુ. નપ્પટિક્કોસિંસૂતિ ‘‘નયિદં એવ’’ન્તિ ન પટિસેધિંસુ. કિં પન તે પહોન્તા એવં અકંસુ, ઉદાહુ અપ્પહોન્તાતિ? પહોન્તા. ન હિ તે એત્તકં કથં કથેતું ન સક્કોન્તિ ‘‘આવુસો તુમ્હાકં સમયે પઞ્ચ નીવરણા પહાતબ્બા નામ નત્થિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવેતબ્બા નામ નત્થી’’તિ. એવં પન તેસં અહોસિ – ‘‘અત્થિ નો એતં કથાપાભતં, મયં એતં સત્થુ આરોચેસ્સામ, અથ નો સત્થા મધુરધમ્મદેસનં દેસેસ્સતી’’તિ.