૧૦. કિમિલસુત્તવણ્ણના

૯૮૬. દસમે કિમિલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. એતદવોચાતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેસના ન યથાનુસન્ધિકા કતા, યથાનુસન્ધિં ગમેસ્સામી’’તિ દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તો એતં અવોચ. કાયઞ્ઞતરન્તિ પથવીઆદીસુ કાયેસુ અઞ્ઞતરં વદામિ વાયોકાયં વદામીતિ અત્થો. અથ વા ચક્ખાયતનં…પે… કબળીકારો આહારોતિ પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસા રૂપકાયો નામ, તેસુ આનાપાનં ફોટ્ઠબ્બાયતને સઙ્ગહિતત્તા કાયઞ્ઞતરં હોતિ, તસ્માપિ એવમાહ. તસ્માતિહાતિ યસ્મા ચતૂસુ કાયેસુ અઞ્ઞતરં વાયોકાયં, પઞ્ચવીસતિ કોટ્ઠાસે વા રૂપકાયે અઞ્ઞતરં આનાપાનં અનુપસ્સતિ, તસ્મા કાયે કાયાનુપસ્સીતિ અત્થો. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વેદનાઞ્ઞતરન્તિ તીસુ વેદનાસુ અઞ્ઞતરં, સુખવેદનં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સાધુકં મનસિકારન્તિ પીતિપટિસંવેદિતાદિવસેન ઉપ્પન્નં સુન્દરં મનસિકારં. કિં પન મનસિકારો સુખા વેદના હોતીતિ? ન હોતિ, દેસનાસીસં પનેતં. યથેવ હિ ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞાભાવનાનુયોગમનુયુત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૭) એત્થ સઞ્ઞાનામેન પઞ્ઞા વુત્તા, એવમિધાપિ મનસિકારનામેન ઝાનવેદના વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એતસ્મિઞ્હિ ચતુક્કે પઠમપદે પીતિસીસેન વેદના વુત્તા, દુતિયપદે સુખન્તિ સરૂપેનેવ વુત્તા. ચિત્તસઙ્ખારપદદ્વયે ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપ્પટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪) વચનતો ‘‘વિતક્કવિચારે ઠપેત્વા સબ્બેપિ ચિત્તસમ્પયુત્તકા ધમ્મા ચિત્તસઙ્ખારે સઙ્ગહિતા’’તિ વચનતો ચિત્તસઙ્ખારનામેન વેદના વુત્તા. તં સબ્બં મનસિકારનામેન સઙ્ગહેત્વા ઇધ ‘‘સાધુકં મનસિકાર’’ન્તિ આહ.

એવં સન્તેપિ યસ્મા એસા વેદના આરમ્મણં ન હોતિ, તસ્મા વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતીતિ. નો ન યુજ્જતિ, મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુપિ હિ તં તં સુખાદીનં વત્થું આરમ્મણં કત્વા વેદના વેદયતિ, તં પન વેદનાપવત્તિં ઉપાદાય ‘‘અહં વેદયામી’’તિ વોહારમત્તં હોતિ, તં સન્ધાય ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામી’’તિઆદિ વુત્તં. અપિચ ‘‘પીતિપ્પટિસંવેદી’’તિઆદીનં અત્થવણ્ણનાયમેતસ્સ પરિહારો વુત્તોયેવ. વુત્તઞ્હેતં વિસુદ્ધિમગ્ગે –

‘‘દ્વીહાકારેહિ પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ – આરમ્મણતો ચ અસમ્મોહતો ચ. કથં આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, તસ્સ સમાપત્તિક્ખણે ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. કથં અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તપીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ, તસ્સ વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપ્પટિવેધેન અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૭૨) ‘‘‘દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’તિ. એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાની’’તિ.

ઇતિ યથેવ ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિસુખચિત્તસઙ્ખારા પટિસંવિદિતા હોન્તિ, એવં ઇમિનાપિ ઝાનસમ્પયુત્તેન વેદનાસઙ્ખાતમનસિકારપટિલાભેન આરમ્મણતો વેદના પટિસંવિદિતા હોતિ. તસ્મા સુવુત્તમેતં ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ.

નાહં, આનન્દ, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સાતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – યસ્મા ‘‘ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો ભિક્ખુ કિઞ્ચાપિ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તમારમ્મણં કરોતિ, તસ્સ પન ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠાપેત્વા પવત્તનતો ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સીયેવ નામેસ હોતિ. ન હિ મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના અત્થિ, તસ્મા આરમ્મણતો ચિત્તપટિસંવિદિતવસેન ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ.

સો યં તં હોતિ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનં પહાનં, તં પઞ્ઞાય દિસ્વા સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ એત્થ અભિજ્ઝા કામચ્છન્દનીવરણમેવ, દોમનસ્સવસેન બ્યાપાદનીવરણં દસ્સિતં. ઇદઞ્હિ ચતુક્કં વિપસ્સનાવસેનેવ વુત્તં, ધમ્માનુપસ્સના ચ નીવરણપબ્બાદિવસેન પઞ્ચવિધા હોતિ, તસ્સા નીવરણપબ્બં આદિ, તસ્સાપિ ઇદં નીવરણદ્વયં આદિ. ઇતિ ધમ્માનુપસ્સનાય આદિં દસ્સેતું અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનન્તિ આહ. પહાનન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતીતિ એવં પહાનકરઞાણં અધિપ્પેતં. તં પઞ્ઞાય દિસ્વાતિ તં અનિચ્ચવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગઞાણસઙ્ખાતં પહાનઞાણં અપરાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય, તમ્પિ અપરાયાતિ એવં વિપસ્સનાપરમ્પરં દસ્સેતિ. અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ યઞ્ચસ્સ પથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકતો ઉપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ દ્વિધા અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. તત્થ સહજાતાનમ્પિઅજ્ઝુપેક્ખના હોતિ આરમ્મણસ્સાપિ અજ્ઝુપેક્ખના. ઇધ આરમ્મણ અજ્ઝુપેક્ખના અધિપ્પેતા. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સાસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો ન કેવલં નીવરણાદિધમ્મે, અભિજ્ઝાદોમનસ્સસીસેન પન વુત્તાનં ધમ્માનં પહાનકરઞાણમ્પિ પઞ્ઞાય દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ, તસ્મા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ચતુમહાપથો વિય છ આયતનાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. તસ્મિં પંસુપુઞ્જો વિય છસુ આયતનેસુ કિલેસા. ચતૂહિ દિસાહિ આગચ્છન્તા સકટરથા વિય ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. એકેન સકટેન વા રથેન વા પંસુપુઞ્જસ્સ ઉપહનનં વિય કાયાનુપસ્સનાદીહિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ઉપઘાતો વેદિતબ્બોતિ.

એકધમ્મવગ્ગો પઠમો.