૧. એકધમ્મવગ્ગો

૧. એકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૯૭૭. આનાપાનસંયુત્તસ્સ પઠમે એકધમ્મોતિ એકો ધમ્મો. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં સબ્બાકારેન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૧૫) આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાનનિદ્દેસે વુત્તમેવ.

૬. અરિટ્ઠસુત્તવણ્ણના

૯૮૨. છટ્ઠે ભાવેથ નોતિ ભાવેથ નુ. કામચ્છન્દોતિ પઞ્ચકામગુણિકરાગો. અજ્ઝત્તં બહિદ્ધા ચ ધમ્મેસૂતિ અજ્ઝત્તિકબાહિરેસુ દ્વાદસસુ આયતનધમ્મેસુ. પટિઘસઞ્ઞા સુપ્પટિવિનીતાતિ પટિઘસમ્પયુત્તસઞ્ઞા સુટ્ઠુ પટિવિનીતા, સમુચ્છિન્નાતિ અત્થો. ઇમિના અત્તનો અનાગામિમગ્ગં કથેતિ. ઇદાનિ અરહત્તમગ્ગસ્સ વિપસ્સનં દસ્સેન્તો સો સતોવ અસ્સસિસ્સામીતિઆદિમાહ.

૭. મહાકપ્પિનસુત્તવણ્ણના

૯૮૩. સત્તમે ઇઞ્જિતત્તં વા ફન્દિતત્તં વાતિ ઉભયેનપિ ચલનમેવ કથિતં.

૮. પદીપોપમસુત્તવણ્ણના

૯૮૪. અટ્ઠમે નેવ કાયોપિ કિલમતિ ન ચક્ખૂનીતિ અઞ્ઞેસુ હિ કમ્મટ્ઠાનેસુ કમ્મં કરોન્તસ્સ કાયોપિ કિલમતિ, ચક્ખૂનિપિ વિહઞ્ઞન્તિ. ધાતુકમ્મટ્ઠાનસ્મિઞ્હિ કમ્મં કરોન્તસ્સ કાયો કિલમતિ, યન્તે પક્ખિપિત્વા પીળનાકારપ્પત્તો વિય હોતિ. કસિણકમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તસ્સ ચક્ખૂનિ ફન્દન્તિ કિલમન્તિ, નિક્ખમિત્વા પતનાકારપ્પત્તાનિ વિય હોન્તિ. ઇમસ્મિં પન કમ્મટ્ઠાને કમ્મં કરોન્તસ્સ નેવ કાયો કિલમતિ, ન અક્ખીનિ વિહઞ્ઞન્તિ. તસ્મા એવમાહ.

સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનન્તિઆદિ કસ્મા વુત્તં, કિં આનાપાને કસિણુગ્ઘાટનં લબ્ભતીતિ? તિપિટકચૂળાભયત્થેરો પનાહ – ‘‘યસ્મા આનાપાનનિમિત્તં તારકરૂપમુત્તાવલિકાદિસદિસં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તત્થ કસિણુગ્ઘાટનં લબ્ભતી’’તિ. તિપિટકચૂળનાગત્થેરો ‘‘ન લબ્ભતેવા’’તિ આહ. અલબ્ભન્તે અયં અરિયિદ્ધિઆદિકો પભેદો કસ્મા ગહિતોતિ? આનિસંસદસ્સનત્થં. અરિયં વા હિ ઇદ્ધિં ચત્તારિ વા રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ ચતસ્સો વા અરૂપસમાપત્તિયો નિરોધસમાપત્તિં વા પત્થયમાનેન ભિક્ખુના અયં આનાપાનસ્સતિસમાધિ સાધુકં મનસિકાતબ્બો. યથા હિ નગરે લદ્ધે યં ચતૂસુ દિસાસુ ઉટ્ઠાનકભણ્ડં, તં ચતૂહિ દ્વારેહિ નગરમેવ પવિસતીતિ, જનપદો લદ્ધો ચ હોતિ. નગરસ્સેવ હેસો આનિસંસો. એવં આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવનાય આનિસંસો એસ અરિયિદ્ધિઆદિકો પભેદો, સબ્બાકારેન ભાવિતે આનાપાનસ્સતિસમાધિસ્મિં સબ્બમેતં યોગિનો નિપ્ફજ્જતીતિ આનિસંસદસ્સનત્થં વુત્તં. સુખઞ્ચેતિ એત્થ સોતિ કસ્મા ન વુત્તં? યસ્મા ભિક્ખૂતિ ઇમસ્મિં વારે નાગતં.

૯. વેસાલીસુત્તવણ્ણના

૯૮૫. નવમે વેસાલિયન્તિ એવંનામકે ઇત્થિલિઙ્ગવસેન પવત્તવોહારે નગરે. તઞ્હિ નગરં તિક્ખત્તું પાકારપરિક્ખેપવડ્ઢનેન વિસાલીભૂતત્તા વેસાલીતિ વુચ્ચતિ. ઇદમ્પિ ચ નગરં સબ્બઞ્ઞુતં પત્તેયેવ સમ્માસમ્બુદ્ધે સબ્બાકારવેપુલ્લતં પત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એવં ગોચરગામં દસ્સેત્વા નિવાસટ્ઠાનમાહ મહાવને કૂટાગારસાલાયન્તિ. તત્થ મહાવનં નામ સયંજાતં અરોપિમં સપરિચ્છેદં મહન્તં વનં. કપિલવત્થુસામન્તા પન મહાવનં હિમવન્તેન સહ એકાબદ્ધં અપરિચ્છેદં હુત્વા મહાસમુદ્દં આહચ્ચ ઠિતં. ઇદં તાદિસં ન હોતિ, સપરિચ્છેદં મહન્તં વનન્તિ મહાવનં. કૂટાગારસાલા પન મહાવનં નિસ્સાય કતે આરામે કૂટાગારં અન્તોકત્વા હંસવટ્ટકચ્છન્નેન કતા સબ્બાકારસમ્પન્ના બુદ્ધસ્સ ભગવતો ગન્ધકુટીતિ વેદિતબ્બા.

અનેકપરિયાયેન અસુભકથં કથેતીતિ અનેકેહિ કારણેહિ અસુભાકારસન્દસ્સનપ્પવત્તં કાયવિચ્છન્દનીયકથં કથેતિ. સેય્યથિદં – અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા લોમા નખા દન્તા…પે… મુત્તન્તિ. કિં વુત્તં હોતિ? ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં બ્યામમત્તે કળેવરે સબ્બાકારેનપિ વિચિનન્તો ન કોચિ કિઞ્ચિ મુત્તં વા મણિં વા વેળુરિયં વા અગરું વા ચન્દનં વા કુઙ્કુમં વા કપ્પુરં વા વાસચુણ્ણાદિં વા અણુમત્તમ્પિ સુચિભાવં પસ્સતિ, અથ ખો પરમદુગ્ગન્ધં જેગુચ્છઅસ્સિરિકદસ્સનં કેસલોમાદિનાનપ્પકારં અસુચિમેવ પસ્સતિ, તસ્મા ન એત્થ છન્દો વા રાગો વા કરણીયો. યેપિ ઉત્તમઙ્ગે સિરસિ જાતા કેસા નામ, તેપિ અસુભા ચેવ અસુચિનો ચ પટિકૂલા ચ. સો ચ નેસં અસુભાસુચિપટિકૂલભાવો વણ્ણતોપિ સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપીતિ પઞ્ચહાકારેહિ વેદિતબ્બો. એવં લોમાદીનમ્પીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૭) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇતિ ભગવા એકમેકસ્મિં કોટ્ઠાસે પઞ્ચપઞ્ચપ્પભેદેન અનેકપરિયાયેન અસુભકથં કથેતિ.

અસુભાય વણ્ણં ભાસતીતિ ઉદ્ધુમાતકાદિવસેન અસુભમાતિકં નિક્ખિપિત્વા પદભાજનીયેન તં વિભજન્તો વણ્ણેન્તો અસુભાય વણ્ણં ભાસતિ. અસુભભાવનાય વણ્ણં ભાસતીતિ યા અયં કેસાદીસુ વા ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધાવત્થૂસુ અસુભાકારં ગહેત્વા પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ ભાવના વડ્ઢના ફાતિકમ્મં, તસ્સા અસુભભાવનાય આનિસંસં દસ્સેન્તો વણ્ણં ભાસતિ, ગુણં પરિકિત્તેતિ. સેય્યથિદં – ‘‘અસુભભાવનાભિયુત્તો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કેસાદીસુ વા વત્થૂસુ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વા પઞ્ચઙ્ગવિપ્પહીનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં તિવિધકલ્યાણં દસલક્ખણસમ્પન્નં પઠમજ્ઝાનં પટિલભતિ. સો તં પઠમજ્ઝાનસઙ્ખાતં ચિત્તમઞ્જૂસં નિસ્સાય વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉત્તમત્થં અરહત્તં પાપુણાતી’’તિ.

ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતુન્તિ અહં, ભિક્ખવે, એકં અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતું નિલીયિતું એકકોવ હુત્વા વિહરિતું ઇચ્છામીતિ અત્થો. નામ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેનાતિ યો અત્તના પયુત્તવાચં અકત્વા મમત્થાય સદ્ધેસુ કુલેસુ પટિયત્તપિણ્ડપાતં નીહરિત્વા મય્હં ઉપનામેતિ, તં પિણ્ડપાતનીહારકં એકં ભિક્ખું ઠપેત્વા નામ્હિ અઞ્ઞેન કેનચિ ભિક્ખુના વા ગહટ્ઠેન વા ઉપસઙ્કમિતબ્બોતિ.

કસ્મા પન એવમાહાતિ? અતીતે કિર પઞ્ચસતા મિગલુદ્દકા મહતીહિ દણ્ડવાગુરાદીહિ અરઞ્ઞં પરિક્ખિપિત્વા હટ્ઠતુટ્ઠા એકતોયેવ યાવજીવં મિગપક્ખિઘાતકમ્મેન જીવિકં કપ્પેત્વા નિરયે ઉપ્પન્ના. તે તત્થ પચ્ચિત્વા પુબ્બે કતેન કેનચિદેવ કુસલકમ્મેન મનુસ્સેસુ ઉપ્પન્ના કલ્યાણૂપનિસ્સયવસેન સબ્બેપિ ભગવતો સન્તિકે પબ્બજ્જઞ્ચ ઉપસમ્પદઞ્ચ લભિંસુ. તેસં તતો મૂલાકુસલકમ્મતો અવિપક્કવિપાકા અપરાપરચેતના તસ્મિં અડ્ઢમાસબ્ભન્તરે અત્તૂપક્કમેન ચ પરૂપક્કમેન ચ જીવિતૂપચ્છેદાય ઓકાસમકાસિ. તં ભગવા અદ્દસ. કમ્મવિપાકો ચ નામ ન સક્કા કેનચિ પટિબાહિતું. તેસુ ચ ભિક્ખૂસુ પુથુજ્જનાપિ અત્થિ, સોતાપન્નસકદાગામિઅનાગામિખીણાસવાપિ. તત્થ ખીણાસવા અપ્પટિસન્ધિકા, ઇતરે અરિયસાવકા નિયતગતિકા સુગતિપરાયણા, પુથુજ્જનાનં ગતિ અનિયતા.

અથ ભગવા ચિન્તેસિ – ‘‘ઇમે અત્તભાવે છન્દરાગેન મરણભયભીતા ન સક્ખિસ્સન્તિ ગતિં વિસોધેતું, હન્દ નેસં છન્દરાગપ્પહાનાય અસુભકથં કથેમિ. તં સુત્વા અત્તભાવે વિગતચ્છન્દરાગતાય ગતિવિસોધનં કત્વા સગ્ગે પટિસન્ધિં ગણ્હિસ્સન્તિ, એવં તેસં મમ સન્તિકે પબ્બજ્જા સાત્થિકા ભવિસ્સતી’’તિ. તતો તેસં અનુગ્ગહાય અસુભકથં કથેસિ કમ્મટ્ઠાનસીસેન, નો મરણવણ્ણસંવણ્ણનાધિપ્પાયેન. કથેત્વા ચ પનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘સચે ઇમં અડ્ઢમાસં મં ભિક્ખૂ પસ્સિસ્સન્તિ, ‘અજ્જ એકો ભિક્ખુ મતો, અજ્જ દ્વે…પે… અજ્જ દસા’તિ આગન્ત્વા આરોચેસ્સન્તિ, અયઞ્ચ કમ્મવિપાકો ન સક્કા મયા વા અઞ્ઞેન વા પટિબાહિતું, સ્વાહં તં સુત્વાપિ કિં કરિસ્સામિ, કિં મે અનત્થકેન અનયબ્યસનેન સુતેન, હન્દાહં ભિક્ખૂનં અદસ્સનં ઉપગચ્છામી’’તિ. તસ્મા એવમાહ – ‘‘ઇચ્છામહં, ભિક્ખવે, અડ્ઢમાસં પટિસલ્લીયિતું, નામ્હિ કેનચિ ઉપસઙ્કમિતબ્બો અઞ્ઞત્ર એકેન પિણ્ડપાતનીહારકેના’’તિ.

અપરે પનાહુ – ‘‘પરૂપવાદવિવજ્જનત્થં એવં વત્વા પટિસલ્લીનો’’તિ. પરે કિર ભગવન્તં ઉપવદિસ્સન્તિ – ‘‘અયં ‘સબ્બઞ્ઞૂ અહં સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તી’તિ પટિજાનમાનો અત્તનોપિ સાવકે અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘાતેન્તે નિવારેતું ન સક્કોતિ, કિં અઞ્ઞં સક્ખિસ્સતી’’તિ? તત્ર પણ્ડિતા વક્ખન્તિ – ‘‘ભગવા પટિસલ્લાનમનુયુત્તો ન ઇમં પવત્તિં જાનાતિ, કોચિસ્સ આરોચયિતાપિ નત્થિ, સચે જાનેય્ય અદ્ધા નિવારેય્યા’’તિ. ઇદં પન ઇચ્છામત્તં, પઠમમેવેત્થ કારણં. નાસ્સુધાતિ એત્થ અસ્સુધાતિ પદપૂરણમત્તે અવધારણત્થે વા નિપાતો, નેવ કોચિ ભગવન્તં ઉપસઙ્કમીતિ અત્થો.

અનેકેહિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીહિ કારણેહિ વોકારો અસ્સાતિ અનેકાકારવોકારો. અનેકાકારવોકિણ્ણો અનેકાકારેન સમ્મિસ્સોતિ વુત્તં હોતિ. કો સો? અસુભભાવનાનુયોગો, તં અનેકાકારવોકારં. અસુભભાવનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તીતિ યુત્તપ્પયુત્તા વિહરન્તિ. અટ્ટીયમાનાતિ તેન કાયેન અટ્ટા દુક્ખિતા હોન્તિ. હરાયમાનાતિ લજ્જમાના. જિગુચ્છમાનાતિ જિગુચ્છં ઉપ્પાદયમાના. સત્થહારકં પરિયેસન્તીતિ જીવિતહરણકસત્થં પરિયેસન્તિ. ન કેવલઞ્ચ તે સત્થં પરિયેસિત્વા અત્તના વા અત્તાનં જીવિતા વોરોપેન્તિ, મિગલણ્ડિકમ્પિ પન સમણકુત્તકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘સાધુ નો, આવુસો, જીવિતા વોરોપેહી’’તિ વદન્તિ. એત્થ ચ અરિયા નેવ પાણાતિપાતં કરિંસુ, ન સમાદપેસું, ન સમનુઞ્ઞા અહેસું. પુથુજ્જના પન સબ્બમકંસુ.

પટિસલ્લાના વુટ્ઠિતોતિ તેસં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં જીવિતક્ખયપ્પત્તભાવં ઞત્વા તતો એકીભાવતો વુટ્ઠિતો જાનન્તોપિ અજાનન્તો વિય કથાસમુટ્ઠાપનત્થં આયસ્મન્તં આનન્દં આમન્તેસિ. કિં નુ ખો, આનન્દ, તનુભૂતો વિય ભિક્ખુસઙ્ઘોતિ ઇતો, આનન્દ, પુબ્બે બહૂ ભિક્ખૂ એકતો ઉપટ્ઠાનં આગચ્છન્તિ, ઉદ્દેસં પરિપુચ્છં ગણ્હન્તિ, સજ્ઝાયન્તિ, એકપજ્જોતો વિય આરામો દિસ્સતિ. ઇદાનિ પન અડ્ઢમાસમત્તસ્સ અચ્ચયેન તનુભૂતો વિય તનુકો મન્દો અપ્પકો વિરળો વિય જાતો ભિક્ખુસઙ્ઘો. કિં નુ ખો કારણં? કિં દિસાસુ પક્કન્તા ભિક્ખૂતિ?

અથાયસ્મા આનન્દો કમ્મવિપાકેન તેસં જીવિતક્ખયપ્પત્તિં અસલ્લક્ખેન્તો અસુભકમ્મટ્ઠાનાનુયોગપચ્ચયા પન સલ્લક્ખેન્તો તથા હિ પન, ભન્તે ભગવાતિઆદિં વત્વા ભિક્ખૂનં અરહત્તપ્પત્તિયા અઞ્ઞં કમ્મટ્ઠાનં યાચન્તો, સાધુ, ભન્તે, ભગવાતિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – સાધુ, ભન્તે, ભગવા અઞ્ઞં કારણં આચિક્ખતુ, યેન ભિક્ખુસઙ્ઘો અરહત્તે પતિટ્ઠહેય્ય. મહાસમુદ્દં ઓરોહણતિત્થાનિ વિય અઞ્ઞાનિપિ દસાનુસ્સતિ, દસકસિણ, ચતુધાતુવવત્થાન, બ્રહ્મવિહાર, આનાપાનસ્સતિપભેદાનિ બહૂનિ નિબ્બાનોરોહણકમ્મટ્ઠાનાનિ સન્તિ, તેસુ ભગવા ભિક્ખૂ સમસ્સાસેત્વા અઞ્ઞતરં કમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખતૂતિ અધિપ્પાયો.

અથ ભગવા તથા કાતુકામો થેરં ઉય્યોજેન્તો તેનહાનન્દાતિઆદિમાહ. તત્થ વેસાલિં ઉપનિસ્સાયાતિ વેસાલિયં ઉપનિસ્સાય સમન્તા ગાવુતેપિ અડ્ઢયોજનેપિ યાવતિકા વિહરન્તિ, તે સબ્બે સન્નિપાતેહીતિ અત્થો. સબ્બે ઉપટ્ઠાનસાલાયં સન્નિપાતેત્વાતિ અત્તના ગન્તું યુત્તટ્ઠાનં સયં ગન્ત્વા અઞ્ઞત્થ દહરભિક્ખૂ પહિણિત્વા મુહુત્તેનેવ અનવસેસે ભિક્ખૂ ઉપટ્ઠાનસાલાયં સમૂહં કત્વા. યસ્સદાનિ, ભન્તે, ભગવા કાલં મઞ્ઞતીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો સન્નિપતિતો, એસ કાલો ભિક્ખૂનં ધમ્મકથં કાતું, અનુસાસનિં દાતું, ઇદાનિ યસ્સ તુમ્હે કાલં જાનાથ, તં કાતબ્બન્તિ.

અથ ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, અયમ્પિ ખો, ભિક્ખવેતિ. આમન્તેત્વા ચ પન ભિક્ખૂનં અરહત્તપ્પત્તિયા પુબ્બે આચિક્ખિતઅસુભકમ્મટ્ઠાનતો અઞ્ઞં પરિયાયં આચિક્ખન્તો આનાપાનસ્સતિસમાધીતિઆદિમાહ. તત્થ આનાપાનસ્સતિસમાધીતિ આનાપાનપરિગ્ગાહિકાય સતિયા સદ્ધિં સમ્પયુત્તો સમાધિ, આનાપાનસ્સતિયં વા સમાધિ, આનાપાનસ્સતિસમાધિ. ભાવિતોતિ ઉપ્પાદિતો વડ્ઢિતો વા. બહુલીકતોતિ પુનપ્પુનં કતો. સન્તો ચેવ પણીતો ચાતિ સન્તો ચેવ પણીતો ચેવ. ઉભયત્થ એવસદ્દેન નિયમો વેદિતબ્બો. કિં વુત્તં હોતિ? અયઞ્હિ યથા અસુભકમ્મટ્ઠાનં કેવલં પટિવેધવસેન સન્તઞ્ચ પણીતઞ્ચ, ઓળારિકારમ્મણત્તા પન પટિકૂલારમ્મણત્તા ચ આરમ્મણવસેન નેવ સન્તં ન પણીતં, ન એવં કેનચિ પરિયાયેન અસન્તો વા અપ્પણીતો વા, અપિચ ખો આરમ્મણસન્તતાયપિ સન્તો વૂપસન્તો નિબ્બુતો, પટિવેધસઙ્ખાતાય અઙ્ગસન્તતાયપિ, આરમ્મણપણીતતાય પણીતો અતિત્તિકરો, અઙ્ગપણીતતાયપીતિ. તેન વુત્તં ‘‘સન્તો ચેવ પણીતો ચા’’તિ.

અસેચનકો ચ સુખો ચ વિહારોતિ એત્થ પન નાસ્સ સેચનન્તિ અસેચનકો, અનાસિત્તકો અબ્બોકિણ્ણો પાટિયેક્કો આવેણિકો, નત્થિ એત્થ પરિકમ્મેન વા ઉપચારેન વા સન્તતા, આદિસમન્નાહારતો પભુતિ અત્તનો સભાવેનેવ સન્તો ચ પણીતો ચાતિ અત્થો. કેચિ ‘‘અસેચનકો’’તિ અનાસિત્તકો ઓજવન્તો, સભાવેનેવ મધુરો’’તિ વદન્તિ. એવમયં અસેચનકો ચ અપ્પિતપ્પિતક્ખણે કાયિકચેતસિકસુખપ્પટિલાભાય સંવત્તનતો સુખો ચ વિહારોતિ વેદિતબ્બો.

ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ અવિક્ખમ્ભિતે. પાપકેતિ લામકે. અકુસલે ધમ્મેતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતે ધમ્મે. ઠાનસો અન્તરધાપેતીતિ ખણેનેવ અન્તરધાપેતિ વિક્ખમ્ભેતિ. વૂપસમેતીતિ સુટ્ઠુ ઉપસમેતિ, નિબ્બેધભાગિયત્તા અનુપુબ્બેન અરિયમગ્ગવુદ્ધિપ્પત્તો સમુચ્છિન્દતિ, પટિપ્પસ્સમ્ભેતીતિ વુત્તં હોતિ. ગિમ્હાનં પચ્છિમે માસેતિ આસાળ્હમાસે. ઊહતં રજોજલ્લન્તિ અટ્ઠ માસે વાતાતપસુક્ખાય ગોમહિંસાદિપાદપ્પહારસમ્ભિન્નાય પથવિયા ઉદ્ધં હતં ઊહતં આકાસે સમુટ્ઠિતં રજઞ્ચ રેણુઞ્ચ. મહા અકાલમેઘોતિ સબ્બં નભં અજ્ઝોત્થરિત્વા ઉટ્ઠિતો આસાળ્હજુણ્હપક્ખે સકલં અડ્ઢમાસં વસ્સનકમેઘો. સો હિ અસમ્પત્તે વસ્સકાલે ઉપ્પન્નત્તા અકાલમેઘોતિ ઇધ અધિપ્પેતો. ઠાનસો અન્તરાધાપેતિ વૂપસમેતીતિ ખણેનેવ અદસ્સનં નેતિ પથવિયં સન્નિસીદાપેતિ. એવમેવ ખોતિ ઓપમ્મનિદસ્સનમેતં. તતો પરં વુત્તનયમેવ.

૧૦. કિમિલસુત્તવણ્ણના

૯૮૬. દસમે કિમિલાયન્તિ એવંનામકે નગરે. એતદવોચાતિ થેરો કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં દેસના ન યથાનુસન્ધિકા કતા, યથાનુસન્ધિં ગમેસ્સામી’’તિ દેસનાનુસન્ધિં ઘટેન્તો એતં અવોચ. કાયઞ્ઞતરન્તિ પથવીઆદીસુ કાયેસુ અઞ્ઞતરં વદામિ વાયોકાયં વદામીતિ અત્થો. અથ વા ચક્ખાયતનં…પે… કબળીકારો આહારોતિ પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસા રૂપકાયો નામ, તેસુ આનાપાનં ફોટ્ઠબ્બાયતને સઙ્ગહિતત્તા કાયઞ્ઞતરં હોતિ, તસ્માપિ એવમાહ. તસ્માતિહાતિ યસ્મા ચતૂસુ કાયેસુ અઞ્ઞતરં વાયોકાયં, પઞ્ચવીસતિ કોટ્ઠાસે વા રૂપકાયે અઞ્ઞતરં આનાપાનં અનુપસ્સતિ, તસ્મા કાયે કાયાનુપસ્સીતિ અત્થો. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. વેદનાઞ્ઞતરન્તિ તીસુ વેદનાસુ અઞ્ઞતરં, સુખવેદનં સન્ધાયેતં વુત્તં.

સાધુકં મનસિકારન્તિ પીતિપટિસંવેદિતાદિવસેન ઉપ્પન્નં સુન્દરં મનસિકારં. કિં પન મનસિકારો સુખા વેદના હોતીતિ? ન હોતિ, દેસનાસીસં પનેતં. યથેવ હિ ‘‘અનિચ્ચસઞ્ઞાભાવનાનુયોગમનુયુત્તા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૪૭) એત્થ સઞ્ઞાનામેન પઞ્ઞા વુત્તા, એવમિધાપિ મનસિકારનામેન ઝાનવેદના વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. એતસ્મિઞ્હિ ચતુક્કે પઠમપદે પીતિસીસેન વેદના વુત્તા, દુતિયપદે સુખન્તિ સરૂપેનેવ વુત્તા. ચિત્તસઙ્ખારપદદ્વયે ‘‘સઞ્ઞા ચ વેદના ચ ચેતસિકા એતે ધમ્મા ચિત્તપ્પટિબદ્ધા ચિત્તસઙ્ખારા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૭૪) વચનતો ‘‘વિતક્કવિચારે ઠપેત્વા સબ્બેપિ ચિત્તસમ્પયુત્તકા ધમ્મા ચિત્તસઙ્ખારે સઙ્ગહિતા’’તિ વચનતો ચિત્તસઙ્ખારનામેન વેદના વુત્તા. તં સબ્બં મનસિકારનામેન સઙ્ગહેત્વા ઇધ ‘‘સાધુકં મનસિકાર’’ન્તિ આહ.

એવં સન્તેપિ યસ્મા એસા વેદના આરમ્મણં ન હોતિ, તસ્મા વેદનાનુપસ્સના ન યુજ્જતીતિ. નો ન યુજ્જતિ, મહાસતિપટ્ઠાનાદીસુપિ હિ તં તં સુખાદીનં વત્થું આરમ્મણં કત્વા વેદના વેદયતિ, તં પન વેદનાપવત્તિં ઉપાદાય ‘‘અહં વેદયામી’’તિ વોહારમત્તં હોતિ, તં સન્ધાય ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામી’’તિઆદિ વુત્તં. અપિચ ‘‘પીતિપ્પટિસંવેદી’’તિઆદીનં અત્થવણ્ણનાયમેતસ્સ પરિહારો વુત્તોયેવ. વુત્તઞ્હેતં વિસુદ્ધિમગ્ગે –

‘‘દ્વીહાકારેહિ પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ – આરમ્મણતો ચ અસમ્મોહતો ચ. કથં આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જતિ, તસ્સ સમાપત્તિક્ખણે ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ આરમ્મણસ્સ પટિસંવિદિતત્તા. કથં અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ? સપ્પીતિકે દ્વે ઝાને સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય ઝાનસમ્પયુત્તપીતિં ખયતો વયતો સમ્મસતિ, તસ્સ વિપસ્સનાક્ખણે લક્ખણપ્પટિવેધેન અસમ્મોહતો પીતિ પટિસંવિદિતા હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૭૨) ‘‘‘દીઘં અસ્સાસવસેન ચિત્તસ્સ એકગ્ગતં અવિક્ખેપં પજાનતો સતિ ઉપટ્ઠિતા હોતિ, તાય સતિયા તેન ઞાણેન સા પીતિ પટિસંવિદિતા હોતી’તિ. એતેનેવ નયેન અવસેસપદાનિપિ અત્થતો વેદિતબ્બાની’’તિ.

ઇતિ યથેવ ઝાનપટિલાભેન આરમ્મણતો પીતિસુખચિત્તસઙ્ખારા પટિસંવિદિતા હોન્તિ, એવં ઇમિનાપિ ઝાનસમ્પયુત્તેન વેદનાસઙ્ખાતમનસિકારપટિલાભેન આરમ્મણતો વેદના પટિસંવિદિતા હોતિ. તસ્મા સુવુત્તમેતં ‘‘વેદનાસુ વેદનાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ.

નાહં, આનન્દ, મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સાતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – યસ્મા ‘‘ચિત્તપટિસંવેદી અસ્સાસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો ભિક્ખુ કિઞ્ચાપિ અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તમારમ્મણં કરોતિ, તસ્સ પન ચિત્તસ્સ આરમ્મણે સતિઞ્ચ સમ્પજઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠાપેત્વા પવત્તનતો ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સીયેવ નામેસ હોતિ. ન હિ મુટ્ઠસ્સતિસ્સ અસમ્પજાનસ્સ આનાપાનસ્સતિસમાધિભાવના અત્થિ, તસ્મા આરમ્મણતો ચિત્તપટિસંવિદિતવસેન ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતી’’તિ.

સો યં તં હોતિ અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનં પહાનં, તં પઞ્ઞાય દિસ્વા સાધુકં અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ એત્થ અભિજ્ઝા કામચ્છન્દનીવરણમેવ, દોમનસ્સવસેન બ્યાપાદનીવરણં દસ્સિતં. ઇદઞ્હિ ચતુક્કં વિપસ્સનાવસેનેવ વુત્તં, ધમ્માનુપસ્સના ચ નીવરણપબ્બાદિવસેન પઞ્ચવિધા હોતિ, તસ્સા નીવરણપબ્બં આદિ, તસ્સાપિ ઇદં નીવરણદ્વયં આદિ. ઇતિ ધમ્માનુપસ્સનાય આદિં દસ્સેતું અભિજ્ઝાદોમનસ્સાનન્તિ આહ. પહાનન્તિ અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતીતિ એવં પહાનકરઞાણં અધિપ્પેતં. તં પઞ્ઞાય દિસ્વાતિ તં અનિચ્ચવિરાગનિરોધપટિનિસ્સગ્ગઞાણસઙ્ખાતં પહાનઞાણં અપરાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય, તમ્પિ અપરાયાતિ એવં વિપસ્સનાપરમ્પરં દસ્સેતિ. અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ યઞ્ચસ્સ પથપટિપન્નં અજ્ઝુપેક્ખતિ, યઞ્ચ એકતો ઉપટ્ઠાનં અજ્ઝુપેક્ખતીતિ દ્વિધા અજ્ઝુપેક્ખતિ નામ. તત્થ સહજાતાનમ્પિઅજ્ઝુપેક્ખના હોતિ આરમ્મણસ્સાપિ અજ્ઝુપેક્ખના. ઇધ આરમ્મણ અજ્ઝુપેક્ખના અધિપ્પેતા. તસ્માતિહાનન્દાતિ યસ્મા ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સી અસ્સાસિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તો ન કેવલં નીવરણાદિધમ્મે, અભિજ્ઝાદોમનસ્સસીસેન પન વુત્તાનં ધમ્માનં પહાનકરઞાણમ્પિ પઞ્ઞાય દિસ્વા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતિ, તસ્મા ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી ભિક્ખુ તસ્મિં સમયે વિહરતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ચતુમહાપથો વિય છ આયતનાનિ દટ્ઠબ્બાનિ. તસ્મિં પંસુપુઞ્જો વિય છસુ આયતનેસુ કિલેસા. ચતૂહિ દિસાહિ આગચ્છન્તા સકટરથા વિય ચતૂસુ આરમ્મણેસુ પવત્તા ચત્તારો સતિપટ્ઠાના. એકેન સકટેન વા રથેન વા પંસુપુઞ્જસ્સ ઉપહનનં વિય કાયાનુપસ્સનાદીહિ પાપકાનં અકુસલાનં ધમ્માનં ઉપઘાતો વેદિતબ્બોતિ.

એકધમ્મવગ્ગો પઠમો.