૧. સગાથાવગ્ગો

૧. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૨૪૯. વેદનાસંયુત્તે સગાથાવગ્ગસ્સ પઠમે સમાહિતોતિ ઉપચારેન વા અપ્પનાય વા સમાહિતો. વેદના ચ પજાનાતીતિ વેદના દુક્ખસચ્ચવસેન પજાનાતિ. વેદનાનઞ્ચ સમ્ભવન્તિ તાસંયેવ સમ્ભવં સમુદયસચ્ચવસેન પજાનાતિ. યત્થ ચેતાતિ યત્થેતા વેદના નિરુજ્ઝન્તિ, તં નિબ્બાનં નિરોધસચ્ચવસેન પજાનાતિ. ખયગામિનન્તિ તાસંયેવ વેદનાનં ખયગામિનં મગ્ગં મગ્ગસચ્ચવસેન પજાનાતિ. નિચ્છાતો પરિનિબ્બુતોતિ નિત્તણ્હો હુત્વા કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બુતો. એવમેત્થ સુત્તે સમ્મસનચારવેદના કથિતા. ગાથાસુ દ્વીહિ પદેહિ સમથવિપસ્સના કથિતા, સેસેહિ ચતુસચ્ચં કથિતં. એવમેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકો ચતુભૂમકધમ્મપરિચ્છેદો વુત્તો.

૨. સુખસુત્તવણ્ણના

૨૫૦. દુતિયે અદુક્ખમસુખં સહાતિ અદુક્ખમસુખઞ્ચ સુખદુક્ખેહિ સહ. અજ્ઝત્તઞ્ચ બહિદ્ધા ચાતિ અત્તનો ચ પરસ્સ ચ. મોસધમ્મન્તિ નસ્સનસભાવં. પલોકિનન્તિ પલુજ્જનકં ભિજ્જનસભાવં. ફુસ્સ ફુસ્સ વયં પસ્સન્તિ ઞાણેન ફુસિત્વા ફુસિત્વા વયં પસ્સન્તો. એવં તત્થ વિરજ્જતીતિ એવં તાસુ વેદનાસુ વિરજ્જતિ. ઇધાપિ સુત્તે સમ્મસનચારવેદના કથિતા, ગાથાસુ ઞાણફુસનં.

૩. પહાનસુત્તવણ્ણના

૨૫૧. તતિયે અચ્છેચ્છિ તણ્હન્તિ સબ્બમ્પિ તણ્હં છિન્દિ સમુચ્છિન્દિ. વિવત્તયિ સંયોજનન્તિ દસવિધમ્પિ સંયોજનં પરિવત્તયિ નિમ્મૂલકમકાસિ. સમ્માતિ હેતુના કારણેન. માનાભિસમયાતિ માનસ્સ દસ્સનાભિસમયા, પહાનાભિસમયા ચ. અરહત્તમગ્ગો હિ કિચ્ચવસેન માનં સમ્પસ્સતિ, અયમસ્સ દસ્સનાભિસમયો. તેન દિટ્ઠો પન સો તાવદેવ પહીયતિ, દિટ્ઠવિસેન દિટ્ઠસત્તાનં જીવિતં વિય. અયમસ્સ પહાનાભિસમયો.

અન્તમકાસિ દુક્ખસ્સાતિ એવં અરહત્તમગ્ગેન માનસ્સ દિટ્ઠત્તા ચ પહીનત્તા ચ યે ઇમે ‘‘કાયબન્ધનસ્સ અન્તો જીરતિ (ચૂળવ. ૨૭૮) હરિતન્તં વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૦૪) એવં વુત્તઅન્તિમમરિયાદન્તો ચ, ‘‘અન્તમિદં, ભિક્ખવે, જીવિકાન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૯૧; સં. નિ. ૩.૮૦) એવં વુત્તલામકન્તો ચ, ‘‘સક્કાયો એકો અન્તો’’તિ (અ. નિ. ૬.૬૧; ચૂળનિ. તિસ્સમેત્તેય્યમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૧૧) એવં વુત્તકોટ્ઠાસન્તો ચ, ‘‘એસેવન્તો દુક્ખસ્સ સબ્બપચ્ચયસઙ્ખયા’’તિ (સં નિ. ૨.૫૧; ૨.૪.૭૧; ઉદા. ૭૧) એવં વુત્તકોટન્તો ચાતિ ચત્તારો અન્તા, તેસુ સબ્બસ્સેવ વટ્ટદુક્ખસ્સ અદું ચતુત્થકોટિસઙ્ખાતં અન્તમકાસિ, પરિચ્છેદં પરિવટુમં અકાસિ, અન્તિમસમુસ્સયમત્તાવસેસં દુક્ખમકાસીતિ વુત્તં હોતિ.

સમ્પજઞ્ઞં ન રિઞ્ચતીતિ સમ્પજઞ્ઞં ન જહતિ. સઙ્ખ્યં નોપેતીતિ રત્તો દુટ્ઠો મૂળ્હોતિ પઞ્ઞત્તિં ન ઉપેતિ, તં પઞ્ઞત્તિં પહાય ખીણાસવો નામ હોતીતિ અત્થો. ઇમસ્મિં સુત્તે આરમ્મણાનુસયો કથિતો.

૪. પાતાલસુત્તવણ્ણના

૨૫૨. ચતુત્થે પાતાલોતિ પાતસ્સ અલં પરિયત્તો, નત્થિ એત્થ પતિટ્ઠાતિ પાતાલો. અસન્તં અવિજ્જમાનન્તિ અસમ્ભૂતત્તં અપઞ્ઞાયમાનત્તં. એવં વાચં ભાસતીતિ અત્થિ મહાસમુદ્દે પાતાલોતિ એવં વાચં. સો હિ યં તં બલવામુખં મહાસમુદ્દસ્સ ઉદકં વેગેન પક્ખન્દિત્વા ચક્કવાળં વા સિનેરું વા આહચ્ચ યોજનદ્વિયોજનદસયોજનપ્પમાણમ્પિ ઉગ્ગન્ત્વા પુન મહાસમુદ્દે પતતિ, યસ્સ પતિતટ્ઠાને મહાનરકપપાતો વિય હોતિ, યં લોકે બલવામુખન્તિ વુચ્ચતિ. તં સન્ધાય એવં વદતિ.

યસ્મા પન તત્થ તથારૂપાનં મચ્છકચ્છપદેવદાનવાનં પતિટ્ઠાપિ હોતિ સુખનિવાસોપિ, તસ્મા અસન્તં અસંવિજ્જમાનં તં તં વાચં ભાસતિ નામ. યસ્મા પન સબ્બપુથુજ્જના સારીરિકાય દુક્ખવેદનાય પતિટ્ઠાતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા પાતસ્સ અલન્તિ અત્થેન અયમેવ પાતાલોતિ દસ્સેન્તો સારીરિકાનં ખો એતં ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

પાતાલે ન પચ્ચુટ્ઠાસીતિ પાતાલસ્મિં ન પતિટ્ઠાસિ. ગાધન્તિ પતિટ્ઠં. અક્કન્દતીતિ અનિબદ્ધં વિપ્પલાપં વિલપન્તો કન્દતિ. દુબ્બલોતિ દુબ્બલઞાણો. અપ્પથામકોતિ ઞાણથામસ્સ પરિત્તતાય પરિત્તથામકો. ઇમસ્મિં સુત્તે અરિયસાવકોતિ સોતાપન્નો. સોતાપન્નો હિ એત્થ ધુરં, બલવવિપસ્સકો ન તિક્ખબુદ્ધિ ઉપ્પન્નં વેદનં અનનુવત્તિત્વા પતિટ્ઠાતું સમત્થો યોગાવચરોપિ વટ્ટતિ.

૫. દટ્ઠબ્બસુત્તવણ્ણના

૨૫૩. પઞ્ચમે દુક્ખતો દટ્ઠબ્બાતિ વિપરિણામનવસેન દુક્ખતો દટ્ઠબ્બા. સલ્લતોતિ દુક્ખાપનવિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન સલ્લાતિ દટ્ઠબ્બા. અનિચ્ચતોતિ અદુક્ખમસુખા હુત્વા અભાવાકારેન અનિચ્ચતો દટ્ઠબ્બા. અદ્દાતિ અદ્દસ. સન્તન્તિ સન્તસભાવં.

૬. સલ્લસુત્તવણ્ણના

૨૫૪. છટ્ઠે તત્રાતિ તેસુ દ્વીસુ જનેસુ. અનુવેધં વિજ્ઝેય્યાતિ તસ્સેવ વણમુખસ્સ અઙ્ગુલન્તરે વા દ્વઙ્ગુલન્તરે વા આસન્નપદેસે અનુગતવેધં. એવં વિદ્ધસ્સ હિ સા અનુવેધા વેદના પઠમવેદનાય બલવતરા હોતિ, પચ્છા ઉપ્પજ્જમાના દોમનસ્સવેદનાપિ એવમેવ પુરિમવેદનાય બલવતરા હોતિ. દુક્ખાય વેદનાય નિસ્સરણન્તિ દુક્ખાય વેદનાય હિ સમાધિમગ્ગફલાનિ નિસ્સરણં, તં સો ન જાનાતિ, કામસુખમેવ નિસ્સરણન્તિ જાનાતિ. તાસં વેદનાનન્તિ તાસં સુખદુક્ખવેદનાનં. સઞ્ઞુત્તો નં વેદયતીતિ કિલેસેહિ સમ્પયુત્તોવ હુત્વા તં વેદનં વેદયતિ, ન વિપ્પયુત્તો. સઞ્ઞુત્તો દુક્ખસ્માતિ કરણત્થે નિસ્સક્કં, દુક્ખેન સમ્પયુત્તોતિ અત્થો. સઙ્ખાતધમ્મસ્સાતિ વિદિતધમ્મસ્સ તુલિતધમ્મસ્સ. બહુસ્સુતસ્સાતિ પરિયત્તિબહુસ્સુતસ્સ પટિવેધબહુસ્સુતસ્સ ચ. સમ્મા પજાનાતિ ભવસ્સ પારગૂતિ ભવસ્સ પારં નિબ્બાનં ગતો, તદેવ નિબ્બાનં સમ્મા પજાનાતિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે આરમ્મણાનુસયોવ કથિતો. અરિયસાવકેસુ ચ ખીણાસવો એત્થ ધુરં, અનાગામીપિ વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

૭. પઠમગેલઞ્ઞસુત્તવણ્ણના

૨૫૫. સત્તમે યેન ગિલાનસાલા તેનુપસઙ્કમીતિ ‘‘સદેવકે લોકે અગ્ગપુગ્ગલો તથાગતોપિ ગિલાનુપટ્ઠાનં ગચ્છતિ, ઉપટ્ઠાતબ્બયુત્તકા નામ ગિલાનાતિ ભિક્ખૂ સદ્દહિત્વા ઓકપ્પેત્વા ગિલાને ઉપટ્ઠાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ ચ ‘‘યે તત્થ કમ્મટ્ઠાનસપ્પાયા, તેસં કમ્મટ્ઠાનં કથેસ્સામી’’તિ ચ ચિન્તેત્વા ઉપસઙ્કમિ. કાયે કાયાનુપસ્સીતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં પરતો વક્ખામ. અનિચ્ચાનુપસ્સીતિ અનિચ્ચતં અનુપસ્સન્તો. વયાનુપસ્સીતિ વયં અનુપસ્સન્તો. વિરાગાનુપસ્સીતિ વિરાગં અનુપસ્સન્તો. નિરોધાનુપસ્સીતિ નિરોધં અનુપસ્સન્તો. પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સીતિ પટિનિસ્સગ્ગં અનુપસ્સન્તો.

એત્તાવતા કિં દસ્સિતં હોતિ? ઇમસ્સ ભિક્ખુનો આગમનીયપટિપદા, સતિપટ્ઠાનાપિ હિ પુબ્બભાગાયેવ, સમ્પજઞ્ઞેપિ અનિચ્ચાનુપસ્સના વયાનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સનાતિ ચ ઇમાપિ તિસ્સો અનુપસ્સના પુબ્બભાગાયેવ, નિરોધાનુપસ્સનાપિ પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સનાપિ ઇમા દ્વે મિસ્સકા. એત્તાવતા ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવનાકાલો દસ્સિતોતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૮-૯. દુતિયગેલઞ્ઞસુત્તાદિવણ્ણના

૨૫૬-૨૫૭. અટ્ઠમે ઇમમેવ ફસ્સં પટિચ્ચાતિ વુત્તે બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન વુત્તં, અત્થતો પનેતં નિન્નાનાકરણં. કાયોવ હિ એત્થ ફસ્સોતિ વુત્તો. નવમં ઉત્તાનમેવ.

૧૦. ફસ્સમૂલકસુત્તવણ્ણના

૨૫૮. દસમે સુખવેદનિયન્તિ સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. અનુપદવણ્ણના પનેત્થ હેટ્ઠા વિત્થારિતાવ. ઇમસ્મિં સુત્તદ્વયે સમ્મસનચારવેદના કથિતા.

સગાથાવગ્ગો પઠમો.