૫-૬. પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૮૯. પઞ્ચમે તઞ્ચેતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ. નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયોતિ તણ્હાય સમોધાનેન પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખસ્સ સમોધાનં હોતિ. ઇતિ છસુ દ્વારેસુ ‘‘નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયો’’તિ ઇમિના દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. દુતિયનયે નિરોધો મગ્ગોતિ દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. ઇમિના ત્વં પુણ્ણાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. એવં તાવ વટ્ટવિવટ્ટવસેન દેસનં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા ઇદાનિ પુણ્ણત્થેરં સત્તસુ ઠાનેસુ સીહનાદં નદાપેતું ઇમિના ત્વન્તિઆદિમાહ.

ચણ્ડાતિ દુટ્ઠા કિબ્બિસા. ફરુસાતિ કક્ખળા અક્કોસિસ્સન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસિસ્સન્તિ. પરિભાસિસ્સન્તીતિ ‘‘કિં સમણો નામ ત્વં, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તે કરિસ્સામા’’તિ તજ્જેસ્સન્તિ. એવમેત્થાતિ એવં મય્હં એત્થ ભવિસ્સતિ. દણ્ડેનાતિ ચતુહત્થદણ્ડેન વા ખદિરદણ્ડેન વા ઘટિકમુગ્ગરેન વા. સત્થેનાતિ એકતોધારાદિના સત્થેન. સત્થહારકં પરિયેસન્તીતિ જીવિતહારકસત્થં પરિયેસન્તિ. ઇદં થેરો તતિયપારાજિકવત્થુસ્મિં અસુભકથં સુત્વા અત્તભાવેન જિગુચ્છન્તાનં ભિક્ખૂનં સત્થહારકપરિયેસનં સન્ધાયાહ. દમૂપસમેનાતિ એત્થ દમોતિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનં એતં નામં.

‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો,

વેદન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૯૫; સુ. નિ. ૪૬૭) –

એત્થ હિ ઇન્દ્રિયસંવરો દમોતિ વુત્તો. ‘‘યદિ સચ્ચા દમા ચાગા, ખન્ત્યા ભિય્યોધ વિજ્જતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૯૧; સં. નિ. ૧.૨૪૬) એત્થ પઞ્ઞા દમોતિ વુત્તા. ‘‘દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૫; મ. નિ. ૨.૨૨૬) એત્થ ઉપોસથકમ્મં દમોતિ વુત્તં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ખન્તિ દમોતિ વેદિતબ્બો. ઉપસમોતિ તસ્સેવ વેવચનં.

અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણોતિ કો પનેસ પુણ્ણો, કસ્મા ચ પનેત્થ ગન્તુકામો અહોસીતિ? સુનાપરન્તવાસિકો એવ એસ, સાવત્થિયં પન અસપ્પાયવિહારં સલ્લક્ખેત્વા તત્થ ગન્તુકામો અહોસિ.

તત્રાયં અનુપ્પુબ્બિકથા – સુનાપરન્તરટ્ઠે કિર એકસ્મિં વાણિજગામે એતે દ્વે ભાતરો. તેસુ કદાચિ જેટ્ઠો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા જનપદં ગન્ત્વા ભણ્ડં આહરતિ, કદાચિ કનિટ્ઠો. ઇમસ્મિં પન સમયે કનિટ્ઠં ઘરે ઠપેત્વા, જેટ્ઠભાતિકો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા, જનપદચારિકં ચરન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા, જેતવનસ્સ નાતિદૂરે સકટસત્થં નિવેસેત્વા ભુત્તપાતરાસો પરિજનપરિવુતો ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિ.

તેન ચ સમયેન સાવત્થિવાસિનો ભુત્તપાતરાસા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધપુપ્ફાદિહત્થા યેન બુદ્ધો, યેન ધમ્મો, યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા હુત્વા, દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવનં ગચ્છન્તિ. સો તે દિસ્વા ‘‘કહં ઇમે ગચ્છન્તી’’તિ એકં મનુસ્સં પુચ્છિ. કિં ત્વં, અય્યો, ન જાનાસિ? લોકે બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ નામ ઉપ્પન્નાનિ, ઇચ્ચેસો મહાજનો સત્થુ સન્તિકં ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતીતિ. તસ્સ ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચનં છવિચમ્માદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. સો અત્તનો પરિજનપરિવુતો તાય પરિસાય સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા, સત્થુ મધુરસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પરિસપરિયન્તે ઠિતો, ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથ તથાગતેન કાલં વિદિત્વા પરિસાય ઉય્યોજિતાય સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા, સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા, દુતિયદિવસે મણ્ડપં કારેત્વા, આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ભુત્તપાતરાસો ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ભણ્ડાગારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જિતં, એત્તકં ધનં ન વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ સબ્બં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ઇમં સાપતેય્યં મય્હં કનિટ્ઠસ્સ દેહી’’તિ સબ્બં નિય્યાતેત્વા, સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા, કમ્મટ્ઠાનપરાયણો અહોસિ.

અથસ્સ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ન ઉપટ્ઠાતિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં જનપદો મય્હં અસપ્પાયો, યંનૂનાહં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સકરટ્ઠમેવ ગચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા, સાયન્હે પટિસલ્લાના વુટ્ઠહિત્વા, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા, સત્ત સીહનાદે નદિત્વા, પક્કામિ. તેન વુત્તં, ‘‘અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો…પે… વિહરતી’’તિ.

કત્થ પનાયં વિહાસીતિ? ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ. સુનાપરન્તરટ્ઠં તાવ પવિસિત્વા ચ અબ્બુહત્થપબ્બતં નામ પત્વા વાણિજગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ નં કનિટ્ઠભાતા સઞ્જાનિત્વા ભિક્ખં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા તત્થેવ વસાપેસિ.

તતો સમુદ્દગિરિવિહારં નામ અગમાસિ. તત્થ અયકન્તપાસાણેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા કતચઙ્કમો અત્થિ, કોચિ તં ચઙ્કમિતું સમત્થો નામ નત્થિ. તત્થ સમુદ્દવીચિયો આગન્ત્વા અયકન્તપાસાણેસુ પહરિત્વા મહાસદ્દં કરોન્તિ. થેરો ‘‘કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાનં ફાસુવિહારો હોતૂ’’તિ સમુદ્દં નિસ્સદ્દં કત્વા અધિટ્ઠાસિ.

તતો માતુલગિરિં નામ અગમાસિ. તત્થપિ સકુણસઙ્ઘો ઉસ્સન્નો રત્તિઞ્ચ દિવા ચ સદ્દો એકાબદ્ધોવ અહોસિ. થેરો ‘‘ઇદં ઠાનં ન ફાસુક’’ન્તિ તતો મકુલકારામવિહારં નામ ગતો. સો વાણિજગામસ્સ નાતિદૂરો નચ્ચાસન્નો ગમનાગમનસમ્પન્નો વિવિત્તો અપ્પસદ્દો. થેરો ‘‘ઇમં ઠાનં ફાસુક’’ન્તિ તત્થ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનાદીનિ કારેત્વા વસ્સં ઉપગચ્છિ. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ.

અથેકદિવસં તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે પઞ્ચ વાણિજસતાનિ ‘‘પરસમુદ્દં ગચ્છામા’’તિ નાવાય ભણ્ડં પક્ખિપિંસુ. નાવારોહનદિવસે થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા થેરં ભોજેત્વા, થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા, વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, સમુદ્દો નામ અસદ્ધેય્યો અનેકન્તરાયો, અમ્હે આવજ્જેય્યાથા’’તિ વત્વા નાવં આરુહિ. નાવા ઉત્તમજવેન ગચ્છમાના અઞ્ઞતરં દીપકં પાપુણિ. મનુસ્સા ‘‘પાતરાસં કરિસ્સામા’’તિ દીપકે ઉત્તિણ્ણા. તસ્મિં પન દીપકે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, ચન્દનવનમેવ અહોસિ.

અથેકો વાસિયા રુક્ખં આકોટેત્વા લોહિતચન્દનભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘ભો, મયં લાભત્થાય પરસમુદ્દં ગચ્છામ, ઇતો ચ ઉત્તરિ લાભો નામ નત્થિ, ચતુરઙ્ગુલમત્તા ઘટિકા સતસહસ્સં અગ્ઘતિ. હારેતબ્બયુત્તકં ભણ્ડં હારેત્વા ચન્દનસ્સ પૂરેસ્સામા’’તિ તે તથા કરિંસુ. ચન્દનવને અધિવત્થા અમનુસ્સા કુજ્ઝિત્વા, ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં ચન્દનવનં નાસિતં ઘાતેસ્સામ ને’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ઇધેવ ઘાતિતેસુ સબ્બં એકકુણપં ભવિસ્સતિ, સમુદ્દમજ્ઝે નેસં નાવં ઓસીદેસ્સામા’’તિ આહંસુ. અથ નેસં નાવં આરુય્હ મુહુત્તં ગતકાલેયેવ ઉપ્પાતિકં ઉટ્ઠપેત્વા સયમ્પિ તે અમનુસ્સા ભયાનકાનિ રૂપાનિ દસ્સયિંસુ. ભીતા મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો દેવતાનં નમસ્સન્તિ. થેરસ્સ કનિટ્ઠો ચૂળપુણ્ણકુટુમ્બિકો ‘‘મય્હં ભાતા અવસ્સયો હોતૂ’’તિ થેરસ્સ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ.

થેરોપિ કિર તસ્મિંયેવ ખણે આવજ્જેત્વા, તેસં બ્યસનુપ્પત્તિં ઞત્વા, વેહાસં ઉપ્પતિત્વા, અભિમુખો અટ્ઠાસિ. અમનુસ્સા થેરં દિસ્વાવ ‘‘અય્યો પુણ્ણત્થેરો એતી’’તિ અપક્કમિંસુ, ઉપ્પાતિકં સન્નિસીદિ. થેરો ‘‘મા ભાયથા’’તિ તે અસ્સાસેત્વા ‘‘કહં ગન્તુકામત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભન્તે, અમ્હાકં સકટ્ઠાનમેવ ગચ્છામાતિ. થેરો નાવઙ્ગણે અક્કમિત્વા ‘‘એતેસં ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. વાણિજા સકટ્ઠાનં ગન્ત્વા, તં પવત્તિં પુત્તદારસ્સ આરોચેત્વા, ‘‘એથ થેરં સરણં ગચ્છામા’’તિ પઞ્ચસતાપિ અત્તનો પઞ્ચહિ માતુગામસતેહિ સદ્ધિં તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય ઉપાસકત્તં પટિવેદેસું. તતો નાવાય ભણ્ડં ઓતારેત્વા થેરસ્સ એકં કોટ્ઠાસં કત્વા, ‘‘અયં, ભન્તે, તુમ્હાકં કોટ્ઠાસો’’તિ આહંસુ. થેરો મય્હં વિસું કોટ્ઠાસકિચ્ચં નત્થિ. સત્થા પન તુમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બોતિ. ન દિટ્ઠપુબ્બો, ભન્તેતિ. તેન હિ ઇમિના સત્થુ મણ્ડલમાળં કરોથ. એવં સત્થારં પસ્સિસ્સથાતિ. તે સાધુ, ભન્તેતિ. તેન ચ કોટ્ઠાસેન અત્તનો ચ કોટ્ઠાસેહિ મણ્ડલમાળં કાતું આરભિંસુ.

સત્થાપિ કિર તં આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય પરિભોગં અકાસિ. આરક્ખમનુસ્સા રત્તિં ઓભાસં દિસ્વા, ‘‘મહેસક્ખા દેવતા અત્થી’’તિ સઞ્ઞં કરિંસુ. ઉપાસકા મણ્ડલમાળઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસનાનિ નિટ્ઠાપેત્વા દાનસમ્ભારં સજ્જેત્વા, ‘‘કતં, ભન્તે, અમ્હેહિ અત્તનો કિચ્ચં, સત્થારં પક્કોસથા’’તિ થેરસ્સ આરોચેસું. થેરો સાયન્હસમયે ઇદ્ધિયા સાવત્થિં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, વાણિજગામવાસિનો તુમ્હે દટ્ઠુકામા, તેસં અનુકમ્પં કરોથા’’તિ ભગવન્તં યાચિ. ભગવા અધિવાસેસિ. થેરો સકટ્ઠાનમેવ પચ્ચાગતો.

ભગવાપિ આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ, ‘‘આનન્દ, સ્વે સુનાપરન્તે વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામ, ત્વં એકૂનપઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘આકાસચારી ભિક્ખૂ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. તંદિવસં કુણ્ડધાનત્થેરો પઠમં સલાકં અગ્ગહેસિ. વાણિજગામવાસિનોપિ ‘‘સ્વે કિર સત્થા આગમિસ્સતી’’તિ ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા દાનગ્ગં સજ્જયિંસુ. ભગવા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા, ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા, ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા, નિસીદિ. સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેત્વા સત્થુ સુનાપરન્તગમનં દિસ્વા, વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ, ‘‘તાત, અજ્જ ભગવા તિંસમત્તાનિ યોજનસતાનિ પિણ્ડચારં ગમિસ્સતિ. પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકમત્થકે ગમનસજ્જાનિ કત્વા ઠપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. ભગવતો કૂટાગારં ચતુમુખં અહોસિ, દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં દ્વિમુખાનિ, સેસાનિ એકમુખાનિ, સત્થા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા પટિપાટિયા ઠપિતકૂટાગારેસુ ધુરકૂટાગારં પાવિસિ. દ્વે અગ્ગસાવકે આદિં કત્વા એકૂનપઞ્ચભિક્ખુસતાનિપિ કૂટાગારગતાનિ અહેસું. એકં તુચ્છં કૂટાગારં અહોસિ, પઞ્ચપિ કૂટાગારસતાનિ આકાસે ઉપ્પત્તિંસુ.

સત્થા સચ્ચબન્ધપબ્બતં નામ પત્વા કૂટાગારં આકાસે ઠપેસિ. તસ્મિં પબ્બતે સચ્ચબન્ધો નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકતાપસો મહાજનં મિચ્છાદિટ્ઠિં ઉગ્ગણ્હાપેન્તો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો હુત્વા વસતિ, અબ્ભન્તરે ચસ્સ અન્તોચાટિયં પદીપો વિય અરહત્તફલસ્સ ઉપનિસ્સયો જલતિ. તં દિસ્વા ‘‘ધમ્મમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તાપસો દેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. મગ્ગેનેવસ્સ અભિઞ્ઞા આગતા. સો એહિભિક્ખુ હુત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો તુચ્છકૂટાગારં પાવિસિ.

ભગવા કૂટાગારગતેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વાણિજગામં ગન્ત્વા, કૂટાગારાનિ અદિસ્સમાનકાનિ કત્વા, વાણિજગામં પાવિસિ. વાણિજા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્થારં મકુલકારામં નયિંસુ. સત્થા મણ્ડલમાળં પાવિસિ. મહાજનો યાવ સત્થા ભત્તદરથં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, તાવ પાતરાસં કત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય બહું ગન્ધઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય આરામં પચ્ચાગમાસિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખો જાતો, મહન્તં બુદ્ધકોલાહલં અહોસિ.

સત્થા મહાજનસ્સ સઙ્ગહત્થાય સત્તાહં તત્થેવ વસિ, અરુણં પન મહાગન્ધકુટિયંયેવ ઉટ્ઠપેસિ. સત્તાહમ્પિ ધમ્મદેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તત્થ સત્તાહં વસિત્વા, વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા, ‘‘ત્વં ઇધેવ વસાહી’’તિ પુણ્ણત્થેરં નિવત્તેત્વા અન્તરે નમ્મદાનદી નામ અત્થિ, તસ્સા તીરં અગમાસિ. નમ્મદા નાગરાજા સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા, નાગભવનં પવેસેત્વા, તિણ્ણં રતનાનં સક્કારં અકાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં કથેત્વા નાગભવના નિક્ખમિ. સો ‘‘મય્હં, ભન્તે, પરિચરિતબ્બં દેથા’’તિ યાચિ. ભગવા નમ્મદાનદીતીરે પદચેતિયં દસ્સેસિ. તં વીચીસુ આગતાસુ પિધીયતિ, ગતાસુ વિવરીયતિ. મહાસક્કારપત્તં અહોસિ. સત્થા તતો નિક્ખમિત્વા સચ્ચબન્ધપબ્બતં ગન્ત્વા સચ્ચબન્ધં આહ – ‘‘તયા મહાજનો અપાયમગ્ગે ઓતારિતો. ત્વં ઇધેવ વસિત્વા, એતેસં લદ્ધિં વિસ્સજ્જાપેત્વા, નિબ્બાનમગ્ગે પતિટ્ઠાપેહી’’તિ. સોપિ પરિચરિતબ્બં યાચિ. સત્થા ઘનપિટ્ઠિપાસાણે અલ્લમત્તિકપિણ્ડમ્હિ લઞ્છનં વિય પદચેતિયં દસ્સેસિ. તતો જેતવનમેવ ગતો. એતમત્થં સન્ધાય તેનેવ અન્તરવસ્સેનાતિઆદિ વુત્તં.

પરિનિબ્બાયીતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. મહાજનો થેરસ્સ સત્ત દિવસાનિ સરીરપૂજં કત્વા, બહૂનિ ગન્ધકટ્ઠાનિ સમોધાનેત્વા, સરીરં ઝાપેત્વા ધાતુયો આદાય ચેતિયં અકાસિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ થેરસ્સ આળાહનટ્ઠાને ઠિતભિક્ખૂ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.