૯. છન્નવગ્ગો

૧. પલોકધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૪. છન્નવગ્ગસ્સ પઠમે પલોકધમ્મન્તિ ભિજ્જનકસભાવં. એવમેત્થ અનિચ્ચલક્ખણમેવ કથિતં.

૨. સુઞ્ઞતલોકસુત્તવણ્ણના

૮૫. દુતિયે અત્તનિયેનાતિ અત્તનો સન્તકેન પરિક્ખારેન. એવમેત્થ અનત્તલક્ખણમેવ કથિતં.

૩. સંખિત્તધમ્મસુત્તવણ્ણના

૮૬. તતિયં ખન્ધિયવગ્ગે આનન્દોવાદે (સં. નિ. ૩.૮૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૪. છન્નસુત્તવણ્ણના

૮૭. ચતુત્થે છન્નોતિ એવંનામકો થેરો, ન અભિનિક્ખમનં નિક્ખન્તથેરો. પટિસલ્લાનાતિ ફલસમાપત્તિતો. ગિલાનપુચ્છકાતિ ગિલાનુપટ્ઠાકા. ગિલાનુપટ્ઠાનં નામ બુદ્ધપસત્થં બુદ્ધવણ્ણિતં, તસ્મા એવમાહ. સીસવેઠં દદેય્યાતિ સીસે વેઠનં સીસવેઠં, તઞ્ચ દદેય્ય. સત્થન્તિ જીવિતહારકસત્થં. નાવકઙ્ખામીતિ ન ઇચ્છામિ. પરિચિણ્ણોતિ પરિચરિતો. મનાપેનાતિ મનવડ્ઢનકેન કાયકમ્માદિના. એત્થ ચ સત્ત સેખા પરિચરન્તિ નામ, અરહા પરિચારી નામ, ભગવા પરિચિણ્ણો નામ.

એતઞ્હિ, આવુસો, સાવકસ્સ પતિરૂપન્તિ, આવુસો, સાવકસ્સ નામ એતં અનુચ્છવિકં. અનુપવજ્જન્તિ અપ્પવત્તિકં અપ્પટિસન્ધિકં. પુચ્છાવુસો સારિપુત્ત, સુત્વા વેદિસ્સામાતિ અયં સાવકપવારણા નામ. એતં મમાતિઆદીનિ તણ્હામાનદિટ્ઠિગ્ગાહવસેન વુત્તાનિ. નિરોધં દિસ્વાતિ ખયવયં ઞત્વા. નેતં મમ, નેસોહમસ્મિ, ન મેસો અત્તાતિ સમનુપસ્સામીતિ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ સમનુપસ્સામિ. એત્તકેસુ ઠાનેસુ છન્નત્થેરો સારિપુત્તત્થેરેન પુચ્છિતં પઞ્હં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા કથેસિ. સારિપુત્તત્થેરો પન તસ્સ પુથુજ્જનભાવં ઞત્વાપિ તં ‘‘પુથુજ્જનો’’તિ વા ‘‘ખીણાસવો’’તિ વા અવત્વા તુણ્હીયેવ અહોસિ. ચુન્દત્થેરો પનસ્સ પુથુજ્જનભાવં સઞ્ઞાપેસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા ઓવાદં અદાસિ.

તત્થ તસ્માતિ યસ્મા મારણન્તિકં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો સત્થં આહરામીતિ વદતિ, તસ્મા પુથુજ્જનો આયસ્મા, તેન ઇદમ્પિ મનસિકરોહીતિ દીપેતિ. યસ્મા વા છન્નં આયતનાનં નિરોધં દિસ્વા ચક્ખાદીનિ તિણ્ણં ગાહાનં વસેન ન સમનુપસ્સામીતિ વદસિ. તસ્મા ઇદમ્પિ તસ્સ ભગવતો સાસનં આયસ્મતા મનસિકાતબ્બન્તિપિ પુથુજ્જનભાવમેવ દીપેન્તો વદતિ. નિચ્ચકપ્પન્તિ નિચ્ચકાલં. નિસ્સિતસ્સાતિ તણ્હામાનદિટ્ઠીહિ નિસ્સિતસ્સ. ચલિતન્તિ વિપ્ફન્દિતં હોતિ. યથયિદં આયસ્મતો ઉપ્પન્નં વેદનં અધિવાસેતું અસક્કોન્તસ્સ ‘‘અહં વેદયામિ, મમ વેદના’’તિ અપ્પહીનગ્ગાહસ્સ ઇદાનિ વિપ્ફન્દિતં હોતિ, ઇમિનાપિ નં ‘‘પુથુજ્જનોવ ત્વ’’ન્તિ વદતિ.

પસ્સદ્ધીતિ કાયચિત્તપસ્સદ્ધિ, કિલેસપસ્સદ્ધિ નામ હોતીતિ અત્થો. નતિયાતિ તણ્હાનતિયા. અસતીતિ ભવત્થાય આલયનિકન્તિપરિયુટ્ઠાને અસતિ. આગતિગતિ ન હોતીતિ પટિસન્ધિવસેન આગતિ નામ, ચુતિવસેન ગમનં નામ ન હોતિ. ચુતૂપપાતોતિ ચવનવસેન ચુતિ, ઉપપજ્જનવસેન ઉપપાતો. નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેનાતિ ન ઇધલોકે ન પરલોકે ન ઉભયત્થ હોતિ. એસેવન્તો દુક્ખસ્સાતિ વટ્ટદુક્ખકિલેસદુક્ખસ્સ અયમેવ અન્તો અયં પરિચ્છેદો પરિવટુમભાવો હોતિ. અયમેવ હિ એત્થ અત્થો. યે પન ‘‘ઉભયમન્તરેના’’તિ વચનં ગહેત્વા અન્તરાભવં ઇચ્છન્તિ, તેસં વચનં નિરત્થકં. અન્તરાભવસ્સ હિ ભાવો અભિધમ્મે પટિક્ખિત્તોયેવ. ‘‘અન્તરેના’’તિ વચનં પન વિકપ્પન્તરદીપનં. તસ્મા અયમેત્થ અત્થો – નેવ ઇધ ન હુરં, અપરો વિકપ્પો ન ઉભયન્તિ.

સત્થં આહરેસીતિ જીવિતહારકસત્થં આહરિ, આહરિત્વા કણ્ઠનાળં છિન્દિ. અથસ્સ તસ્મિં ખણે મરણભયં ઓક્કમિ, ગતિનિમિત્તં ઉપટ્ઠાસિ. સો અત્તનો પુથુજ્જનભાવં ઞત્વા, સંવિગ્ગચિત્તો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા, સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો અરહત્તં પત્વા, સમસીસી હુત્વા પરિનિબ્બુતો. સમ્મુખાયેવ અનુપવજ્જતા બ્યાકતાતિ કિઞ્ચાપિ ઇદં થેરસ્સ પુથુજ્જનકાલે બ્યાકરણં હોતિ; એતેન પન બ્યાકરણેન અનન્તરાયમસ્સ પરિનિબ્બાનં અહોસિ. તસ્મા ભગવા તદેવ બ્યાકરણં ગહેત્વા કથેસિ.

ઉપવજ્જકુલાનીતિ ઉપસઙ્કમિતબ્બકુલાનિ. ઇમિના થેરો, ‘‘ભન્તે, એવં ઉપટ્ઠાકેસુ ચ ઉપટ્ઠાયિકાસુ ચ વિજ્જમાનાસુ સો ભિક્ખુ તુમ્હાકં સાસને પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ પુબ્બભાગપટિપત્તિયં કુલસંસગ્ગદોસં દસ્સેન્તો પુચ્છતિ. અથસ્સ ભગવા કુલેસુ સંસગ્ગાભાવં દીપેન્તો હોન્તિ હેતે સારિપુત્તાતિઆદિમાહ. ઇમસ્મિં કિર ઠાને થેરસ્સ કુલેસુ અસંસટ્ઠભાવો પાકટો અહોસિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

૫-૬. પુણ્ણસુત્તાદિવણ્ણના

૮૮-૮૯. પઞ્ચમે તઞ્ચેતિ તં ચક્ખુઞ્ચેવ રૂપઞ્ચ. નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયોતિ તણ્હાય સમોધાનેન પઞ્ચક્ખન્ધદુક્ખસ્સ સમોધાનં હોતિ. ઇતિ છસુ દ્વારેસુ ‘‘નન્દિસમુદયા દુક્ખસમુદયો’’તિ ઇમિના દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. દુતિયનયે નિરોધો મગ્ગોતિ દ્વિન્નં સચ્ચાનં વસેન વિવટ્ટં મત્થકં પાપેત્વા દસ્સેસિ. ઇમિના ત્વં પુણ્ણાતિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધિ. એવં તાવ વટ્ટવિવટ્ટવસેન દેસનં અરહત્તે પક્ખિપિત્વા ઇદાનિ પુણ્ણત્થેરં સત્તસુ ઠાનેસુ સીહનાદં નદાપેતું ઇમિના ત્વન્તિઆદિમાહ.

ચણ્ડાતિ દુટ્ઠા કિબ્બિસા. ફરુસાતિ કક્ખળા અક્કોસિસ્સન્તીતિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ અક્કોસિસ્સન્તિ. પરિભાસિસ્સન્તીતિ ‘‘કિં સમણો નામ ત્વં, ઇદઞ્ચિદઞ્ચ તે કરિસ્સામા’’તિ તજ્જેસ્સન્તિ. એવમેત્થાતિ એવં મય્હં એત્થ ભવિસ્સતિ. દણ્ડેનાતિ ચતુહત્થદણ્ડેન વા ખદિરદણ્ડેન વા ઘટિકમુગ્ગરેન વા. સત્થેનાતિ એકતોધારાદિના સત્થેન. સત્થહારકં પરિયેસન્તીતિ જીવિતહારકસત્થં પરિયેસન્તિ. ઇદં થેરો તતિયપારાજિકવત્થુસ્મિં અસુભકથં સુત્વા અત્તભાવેન જિગુચ્છન્તાનં ભિક્ખૂનં સત્થહારકપરિયેસનં સન્ધાયાહ. દમૂપસમેનાતિ એત્થ દમોતિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનં એતં નામં.

‘‘સચ્ચેન દન્તો દમસા ઉપેતો,

વેદન્તગૂ વુસિતબ્રહ્મચરિયો’’તિ. (સં. નિ. ૧.૧૯૫; સુ. નિ. ૪૬૭) –

એત્થ હિ ઇન્દ્રિયસંવરો દમોતિ વુત્તો. ‘‘યદિ સચ્ચા દમા ચાગા, ખન્ત્યા ભિય્યોધ વિજ્જતી’’તિ (સુ. નિ. ૧૯૧; સં. નિ. ૧.૨૪૬) એત્થ પઞ્ઞા દમોતિ વુત્તા. ‘‘દાનેન દમેન સંયમેન સચ્ચવજ્જેના’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૫; મ. નિ. ૨.૨૨૬) એત્થ ઉપોસથકમ્મં દમોતિ વુત્તં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે ખન્તિ દમોતિ વેદિતબ્બો. ઉપસમોતિ તસ્સેવ વેવચનં.

અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણોતિ કો પનેસ પુણ્ણો, કસ્મા ચ પનેત્થ ગન્તુકામો અહોસીતિ? સુનાપરન્તવાસિકો એવ એસ, સાવત્થિયં પન અસપ્પાયવિહારં સલ્લક્ખેત્વા તત્થ ગન્તુકામો અહોસિ.

તત્રાયં અનુપ્પુબ્બિકથા – સુનાપરન્તરટ્ઠે કિર એકસ્મિં વાણિજગામે એતે દ્વે ભાતરો. તેસુ કદાચિ જેટ્ઠો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા જનપદં ગન્ત્વા ભણ્ડં આહરતિ, કદાચિ કનિટ્ઠો. ઇમસ્મિં પન સમયે કનિટ્ઠં ઘરે ઠપેત્વા, જેટ્ઠભાતિકો પઞ્ચ સકટસતાનિ ગહેત્વા, જનપદચારિકં ચરન્તો અનુપુબ્બેન સાવત્થિં પત્વા, જેતવનસ્સ નાતિદૂરે સકટસત્થં નિવેસેત્વા ભુત્તપાતરાસો પરિજનપરિવુતો ફાસુકટ્ઠાને નિસીદિ.

તેન ચ સમયેન સાવત્થિવાસિનો ભુત્તપાતરાસા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સુદ્ધુત્તરાસઙ્ગા ગન્ધપુપ્ફાદિહત્થા યેન બુદ્ધો, યેન ધમ્મો, યેન સઙ્ઘો, તન્નિન્ના તપ્પોણા તપ્પબ્ભારા હુત્વા, દક્ખિણદ્વારેન નિક્ખમિત્વા જેતવનં ગચ્છન્તિ. સો તે દિસ્વા ‘‘કહં ઇમે ગચ્છન્તી’’તિ એકં મનુસ્સં પુચ્છિ. કિં ત્વં, અય્યો, ન જાનાસિ? લોકે બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘરતનાનિ નામ ઉપ્પન્નાનિ, ઇચ્ચેસો મહાજનો સત્થુ સન્તિકં ધમ્મકથં સોતું ગચ્છતીતિ. તસ્સ ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચનં છવિચમ્માદીનિ છિન્દિત્વા અટ્ઠિમિઞ્જં આહચ્ચ અટ્ઠાસિ. સો અત્તનો પરિજનપરિવુતો તાય પરિસાય સદ્ધિં વિહારં ગન્ત્વા, સત્થુ મધુરસ્સરેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પરિસપરિયન્તે ઠિતો, ધમ્મં સુત્વા પબ્બજ્જાય ચિત્તં ઉપ્પાદેસિ. અથ તથાગતેન કાલં વિદિત્વા પરિસાય ઉય્યોજિતાય સત્થારં ઉપસઙ્કમિત્વા, વન્દિત્વા, સ્વાતનાય નિમન્તેત્વા, દુતિયદિવસે મણ્ડપં કારેત્વા, આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા, બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા, ભુત્તપાતરાસો ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય ભણ્ડાગારિકં પક્કોસાપેત્વા, ‘‘એત્તકં ધનં વિસ્સજ્જિતં, એત્તકં ધનં ન વિસ્સજ્જિત’’ન્તિ સબ્બં આચિક્ખિત્વા, ‘‘ઇમં સાપતેય્યં મય્હં કનિટ્ઠસ્સ દેહી’’તિ સબ્બં નિય્યાતેત્વા, સત્થુ સન્તિકે પબ્બજિત્વા, કમ્મટ્ઠાનપરાયણો અહોસિ.

અથસ્સ કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ન ઉપટ્ઠાતિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘અયં જનપદો મય્હં અસપ્પાયો, યંનૂનાહં સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા સકરટ્ઠમેવ ગચ્છેય્ય’’ન્તિ. અથ પુબ્બણ્હસમયે પિણ્ડાય ચરિત્વા, સાયન્હે પટિસલ્લાના વુટ્ઠહિત્વા, ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા, કમ્મટ્ઠાનં કથાપેત્વા, સત્ત સીહનાદે નદિત્વા, પક્કામિ. તેન વુત્તં, ‘‘અથ ખો આયસ્મા પુણ્ણો…પે… વિહરતી’’તિ.

કત્થ પનાયં વિહાસીતિ? ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ. સુનાપરન્તરટ્ઠં તાવ પવિસિત્વા ચ અબ્બુહત્થપબ્બતં નામ પત્વા વાણિજગામં પિણ્ડાય પાવિસિ. અથ નં કનિટ્ઠભાતા સઞ્જાનિત્વા ભિક્ખં દત્વા, ‘‘ભન્તે, અઞ્ઞત્થ અગન્ત્વા ઇધેવ વસથા’’તિ પટિઞ્ઞં કારેત્વા તત્થેવ વસાપેસિ.

તતો સમુદ્દગિરિવિહારં નામ અગમાસિ. તત્થ અયકન્તપાસાણેહિ પરિચ્છિન્દિત્વા કતચઙ્કમો અત્થિ, કોચિ તં ચઙ્કમિતું સમત્થો નામ નત્થિ. તત્થ સમુદ્દવીચિયો આગન્ત્વા અયકન્તપાસાણેસુ પહરિત્વા મહાસદ્દં કરોન્તિ. થેરો ‘‘કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તાનં ફાસુવિહારો હોતૂ’’તિ સમુદ્દં નિસ્સદ્દં કત્વા અધિટ્ઠાસિ.

તતો માતુલગિરિં નામ અગમાસિ. તત્થપિ સકુણસઙ્ઘો ઉસ્સન્નો રત્તિઞ્ચ દિવા ચ સદ્દો એકાબદ્ધોવ અહોસિ. થેરો ‘‘ઇદં ઠાનં ન ફાસુક’’ન્તિ તતો મકુલકારામવિહારં નામ ગતો. સો વાણિજગામસ્સ નાતિદૂરો નચ્ચાસન્નો ગમનાગમનસમ્પન્નો વિવિત્તો અપ્પસદ્દો. થેરો ‘‘ઇમં ઠાનં ફાસુક’’ન્તિ તત્થ રત્તિટ્ઠાનદિવાટ્ઠાનચઙ્કમનાદીનિ કારેત્વા વસ્સં ઉપગચ્છિ. એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ વિહાસિ.

અથેકદિવસં તસ્મિંયેવ અન્તોવસ્સે પઞ્ચ વાણિજસતાનિ ‘‘પરસમુદ્દં ગચ્છામા’’તિ નાવાય ભણ્ડં પક્ખિપિંસુ. નાવારોહનદિવસે થેરસ્સ કનિટ્ઠભાતા થેરં ભોજેત્વા, થેરસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદાનિ ગહેત્વા, વન્દિત્વા, ‘‘ભન્તે, સમુદ્દો નામ અસદ્ધેય્યો અનેકન્તરાયો, અમ્હે આવજ્જેય્યાથા’’તિ વત્વા નાવં આરુહિ. નાવા ઉત્તમજવેન ગચ્છમાના અઞ્ઞતરં દીપકં પાપુણિ. મનુસ્સા ‘‘પાતરાસં કરિસ્સામા’’તિ દીપકે ઉત્તિણ્ણા. તસ્મિં પન દીપકે અઞ્ઞં કિઞ્ચિ નત્થિ, ચન્દનવનમેવ અહોસિ.

અથેકો વાસિયા રુક્ખં આકોટેત્વા લોહિતચન્દનભાવં ઞત્વા આહ – ‘‘ભો, મયં લાભત્થાય પરસમુદ્દં ગચ્છામ, ઇતો ચ ઉત્તરિ લાભો નામ નત્થિ, ચતુરઙ્ગુલમત્તા ઘટિકા સતસહસ્સં અગ્ઘતિ. હારેતબ્બયુત્તકં ભણ્ડં હારેત્વા ચન્દનસ્સ પૂરેસ્સામા’’તિ તે તથા કરિંસુ. ચન્દનવને અધિવત્થા અમનુસ્સા કુજ્ઝિત્વા, ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં ચન્દનવનં નાસિતં ઘાતેસ્સામ ને’’તિ ચિન્તેત્વા – ‘‘ઇધેવ ઘાતિતેસુ સબ્બં એકકુણપં ભવિસ્સતિ, સમુદ્દમજ્ઝે નેસં નાવં ઓસીદેસ્સામા’’તિ આહંસુ. અથ નેસં નાવં આરુય્હ મુહુત્તં ગતકાલેયેવ ઉપ્પાતિકં ઉટ્ઠપેત્વા સયમ્પિ તે અમનુસ્સા ભયાનકાનિ રૂપાનિ દસ્સયિંસુ. ભીતા મનુસ્સા અત્તનો અત્તનો દેવતાનં નમસ્સન્તિ. થેરસ્સ કનિટ્ઠો ચૂળપુણ્ણકુટુમ્બિકો ‘‘મય્હં ભાતા અવસ્સયો હોતૂ’’તિ થેરસ્સ નમસ્સમાનો અટ્ઠાસિ.

થેરોપિ કિર તસ્મિંયેવ ખણે આવજ્જેત્વા, તેસં બ્યસનુપ્પત્તિં ઞત્વા, વેહાસં ઉપ્પતિત્વા, અભિમુખો અટ્ઠાસિ. અમનુસ્સા થેરં દિસ્વાવ ‘‘અય્યો પુણ્ણત્થેરો એતી’’તિ અપક્કમિંસુ, ઉપ્પાતિકં સન્નિસીદિ. થેરો ‘‘મા ભાયથા’’તિ તે અસ્સાસેત્વા ‘‘કહં ગન્તુકામત્થા’’તિ પુચ્છિ. ભન્તે, અમ્હાકં સકટ્ઠાનમેવ ગચ્છામાતિ. થેરો નાવઙ્ગણે અક્કમિત્વા ‘‘એતેસં ઇચ્છિતટ્ઠાનં ગચ્છતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ. વાણિજા સકટ્ઠાનં ગન્ત્વા, તં પવત્તિં પુત્તદારસ્સ આરોચેત્વા, ‘‘એથ થેરં સરણં ગચ્છામા’’તિ પઞ્ચસતાપિ અત્તનો પઞ્ચહિ માતુગામસતેહિ સદ્ધિં તીસુ સરણેસુ પતિટ્ઠાય ઉપાસકત્તં પટિવેદેસું. તતો નાવાય ભણ્ડં ઓતારેત્વા થેરસ્સ એકં કોટ્ઠાસં કત્વા, ‘‘અયં, ભન્તે, તુમ્હાકં કોટ્ઠાસો’’તિ આહંસુ. થેરો મય્હં વિસું કોટ્ઠાસકિચ્ચં નત્થિ. સત્થા પન તુમ્હેહિ દિટ્ઠપુબ્બોતિ. ન દિટ્ઠપુબ્બો, ભન્તેતિ. તેન હિ ઇમિના સત્થુ મણ્ડલમાળં કરોથ. એવં સત્થારં પસ્સિસ્સથાતિ. તે સાધુ, ભન્તેતિ. તેન ચ કોટ્ઠાસેન અત્તનો ચ કોટ્ઠાસેહિ મણ્ડલમાળં કાતું આરભિંસુ.

સત્થાપિ કિર તં આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય પરિભોગં અકાસિ. આરક્ખમનુસ્સા રત્તિં ઓભાસં દિસ્વા, ‘‘મહેસક્ખા દેવતા અત્થી’’તિ સઞ્ઞં કરિંસુ. ઉપાસકા મણ્ડલમાળઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસનાનિ નિટ્ઠાપેત્વા દાનસમ્ભારં સજ્જેત્વા, ‘‘કતં, ભન્તે, અમ્હેહિ અત્તનો કિચ્ચં, સત્થારં પક્કોસથા’’તિ થેરસ્સ આરોચેસું. થેરો સાયન્હસમયે ઇદ્ધિયા સાવત્થિં ગન્ત્વા, ‘‘ભન્તે, વાણિજગામવાસિનો તુમ્હે દટ્ઠુકામા, તેસં અનુકમ્પં કરોથા’’તિ ભગવન્તં યાચિ. ભગવા અધિવાસેસિ. થેરો સકટ્ઠાનમેવ પચ્ચાગતો.

ભગવાપિ આનન્દત્થેરં આમન્તેસિ, ‘‘આનન્દ, સ્વે સુનાપરન્તે વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિસ્સામ, ત્વં એકૂનપઞ્ચસતાનં ભિક્ખૂનં સલાકં દેહી’’તિ. થેરો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ તમત્થં આરોચેત્વા, ‘‘આકાસચારી ભિક્ખૂ સલાકં ગણ્હન્તૂ’’તિ આહ. તંદિવસં કુણ્ડધાનત્થેરો પઠમં સલાકં અગ્ગહેસિ. વાણિજગામવાસિનોપિ ‘‘સ્વે કિર સત્થા આગમિસ્સતી’’તિ ગામમજ્ઝે મણ્ડપં કત્વા દાનગ્ગં સજ્જયિંસુ. ભગવા પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા, ગન્ધકુટિં પવિસિત્વા, ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા, નિસીદિ. સક્કસ્સ પણ્ડુકમ્બલસિલાસનં ઉણ્હં અહોસિ. સો ‘‘કિં ઇદ’’ન્તિ આવજ્જેત્વા સત્થુ સુનાપરન્તગમનં દિસ્વા, વિસ્સકમ્મં આમન્તેસિ, ‘‘તાત, અજ્જ ભગવા તિંસમત્તાનિ યોજનસતાનિ પિણ્ડચારં ગમિસ્સતિ. પઞ્ચ કૂટાગારસતાનિ માપેત્વા જેતવનદ્વારકોટ્ઠકમત્થકે ગમનસજ્જાનિ કત્વા ઠપેહી’’તિ. સો તથા અકાસિ. ભગવતો કૂટાગારં ચતુમુખં અહોસિ, દ્વિન્નં અગ્ગસાવકાનં દ્વિમુખાનિ, સેસાનિ એકમુખાનિ, સત્થા ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા પટિપાટિયા ઠપિતકૂટાગારેસુ ધુરકૂટાગારં પાવિસિ. દ્વે અગ્ગસાવકે આદિં કત્વા એકૂનપઞ્ચભિક્ખુસતાનિપિ કૂટાગારગતાનિ અહેસું. એકં તુચ્છં કૂટાગારં અહોસિ, પઞ્ચપિ કૂટાગારસતાનિ આકાસે ઉપ્પત્તિંસુ.

સત્થા સચ્ચબન્ધપબ્બતં નામ પત્વા કૂટાગારં આકાસે ઠપેસિ. તસ્મિં પબ્બતે સચ્ચબન્ધો નામ મિચ્છાદિટ્ઠિકતાપસો મહાજનં મિચ્છાદિટ્ઠિં ઉગ્ગણ્હાપેન્તો લાભગ્ગયસગ્ગપ્પત્તો હુત્વા વસતિ, અબ્ભન્તરે ચસ્સ અન્તોચાટિયં પદીપો વિય અરહત્તફલસ્સ ઉપનિસ્સયો જલતિ. તં દિસ્વા ‘‘ધમ્મમસ્સ કથેસ્સામી’’તિ ગન્ત્વા ધમ્મં દેસેસિ. તાપસો દેસનાપરિયોસાને અરહત્તં પાપુણિ. મગ્ગેનેવસ્સ અભિઞ્ઞા આગતા. સો એહિભિક્ખુ હુત્વા ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરો તુચ્છકૂટાગારં પાવિસિ.

ભગવા કૂટાગારગતેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં વાણિજગામં ગન્ત્વા, કૂટાગારાનિ અદિસ્સમાનકાનિ કત્વા, વાણિજગામં પાવિસિ. વાણિજા બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વા સત્થારં મકુલકારામં નયિંસુ. સત્થા મણ્ડલમાળં પાવિસિ. મહાજનો યાવ સત્થા ભત્તદરથં પટિપ્પસ્સમ્ભેતિ, તાવ પાતરાસં કત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ સમાદાય બહું ગન્ધઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ આદાય ધમ્મસ્સવનત્થાય આરામં પચ્ચાગમાસિ. સત્થા ધમ્મં દેસેસિ. મહાજનસ્સ બન્ધનમોક્ખો જાતો, મહન્તં બુદ્ધકોલાહલં અહોસિ.

સત્થા મહાજનસ્સ સઙ્ગહત્થાય સત્તાહં તત્થેવ વસિ, અરુણં પન મહાગન્ધકુટિયંયેવ ઉટ્ઠપેસિ. સત્તાહમ્પિ ધમ્મદેસનાપરિયોસાને ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સાનં ધમ્માભિસમયો અહોસિ. તત્થ સત્તાહં વસિત્વા, વાણિજગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા, ‘‘ત્વં ઇધેવ વસાહી’’તિ પુણ્ણત્થેરં નિવત્તેત્વા અન્તરે નમ્મદાનદી નામ અત્થિ, તસ્સા તીરં અગમાસિ. નમ્મદા નાગરાજા સત્થુ પચ્ચુગ્ગમનં કત્વા, નાગભવનં પવેસેત્વા, તિણ્ણં રતનાનં સક્કારં અકાસિ. સત્થા તસ્સ ધમ્મં કથેત્વા નાગભવના નિક્ખમિ. સો ‘‘મય્હં, ભન્તે, પરિચરિતબ્બં દેથા’’તિ યાચિ. ભગવા નમ્મદાનદીતીરે પદચેતિયં દસ્સેસિ. તં વીચીસુ આગતાસુ પિધીયતિ, ગતાસુ વિવરીયતિ. મહાસક્કારપત્તં અહોસિ. સત્થા તતો નિક્ખમિત્વા સચ્ચબન્ધપબ્બતં ગન્ત્વા સચ્ચબન્ધં આહ – ‘‘તયા મહાજનો અપાયમગ્ગે ઓતારિતો. ત્વં ઇધેવ વસિત્વા, એતેસં લદ્ધિં વિસ્સજ્જાપેત્વા, નિબ્બાનમગ્ગે પતિટ્ઠાપેહી’’તિ. સોપિ પરિચરિતબ્બં યાચિ. સત્થા ઘનપિટ્ઠિપાસાણે અલ્લમત્તિકપિણ્ડમ્હિ લઞ્છનં વિય પદચેતિયં દસ્સેસિ. તતો જેતવનમેવ ગતો. એતમત્થં સન્ધાય તેનેવ અન્તરવસ્સેનાતિઆદિ વુત્તં.

પરિનિબ્બાયીતિ અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બાયિ. મહાજનો થેરસ્સ સત્ત દિવસાનિ સરીરપૂજં કત્વા, બહૂનિ ગન્ધકટ્ઠાનિ સમોધાનેત્વા, સરીરં ઝાપેત્વા ધાતુયો આદાય ચેતિયં અકાસિ. સમ્બહુલા ભિક્ખૂતિ થેરસ્સ આળાહનટ્ઠાને ઠિતભિક્ખૂ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

૭-૮. પઠમએજાસુત્તાદિવણ્ણના

૯૦-૯૧. સત્તમે એજાતિ તણ્હા. સા હિ ચલનટ્ઠેન એજાતિ વુચ્ચતિ. સાવ આબાધનટ્ઠેન રોગો, અન્તો દુસ્સનટ્ઠેન ગણ્ડો, નિકન્તનટ્ઠેન સલ્લં. તસ્માતિ યસ્મા એજા રોગો ચેવ ગણ્ડો ચ સલ્લઞ્ચ, તસ્મા. ચક્ખું ન મઞ્ઞેય્યાતિઆદિ વુત્તનયમેવ, ઇધાપિ સબ્બં હેટ્ઠા ગહિતમેવ સંકડ્ઢિત્વા દસ્સિતં. અટ્ઠમં વુત્તનયમેવ.

૯-૧૦. પઠમદ્વયસુત્તાદિવણ્ણના

૯૨-૯૩. નવમે દ્વયન્તિ દ્વે દ્વે કોટ્ઠાસે. દસમે ઇત્થેતં દ્વયન્તિ એવમેતં દ્વયં. ચલઞ્ચેવ બ્યથઞ્ચાતિ અત્તનો સભાવેન અસણ્ઠહનતો ચલતિ ચેવ બ્યથતિ ચ. યોપિ હેતુ યોપિ પચ્ચયોતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થારમ્મણં હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ. કુતો નિચ્ચં ભવિસ્સતીતિ કેન કારણેન નિચ્ચં ભવિસ્સતિ. યથા પન દાસસ્સ દાસિયા કુચ્છિસ્મિં જાતો પુત્તો પરોવ દાસો હોતિ, એવં અનિચ્ચમેવ હોતીતિ અત્થો. સઙ્ગતીતિ સહગતિ. સન્નિપાતોતિ એકતો સન્નિપતનં. સમવાયોતિ એકતો સમાગમો. અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સોતિ ઇમિના સઙ્ગતિસન્નિપાતસમવાયસઙ્ખાતેન પચ્ચયેન ઉપ્પન્નત્તા પચ્ચયનામેનેવ સઙ્ગતિ સન્નિપાતો સમવાયોતિ અયં વુચ્ચતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સો.

સોપિ હેતૂતિ ફસ્સસ્સ વત્થુ આરમ્મણં સહજાતા તયો ખન્ધાતિ અયં હેતુ. ફુટ્ઠોતિ ઉપયોગત્થે પચ્ચત્તં, ફસ્સેન ફુટ્ઠમેવ ગોચરં વેદના વેદેતિ, ચેતના ચેતેતિ, સઞ્ઞા સઞ્જાનાતીતિ અત્થો. ફુટ્ઠોતિ વા ફસ્સસમઙ્ગીપુગ્ગલો, ફસ્સેન ફુટ્ઠારમ્મણમેવ વેદનાદીહિ વેદેતિ ચેતેતિ સઞ્જાનાતીતિપિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે સમતિંસક્ખન્ધા કથિતા હોન્તિ. કથં? ચક્ખુદ્વારે તાવ વત્થુ ચેવ આરમ્મણઞ્ચ રૂપક્ખન્ધો, ફુટ્ઠો વેદેતીતિ વેદનાક્ખન્ધો, ચેતેતીતિ સઙ્ખારક્ખન્ધો, સઞ્જાનાતીતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધો, વિજાનાતીતિ વિઞ્ઞાણક્ખન્ધોતિ. સેસદ્વારેસુપિ એસેવ નયો. મનોદ્વારેપિ હિ વત્થુરૂપં એકન્તતો રૂપક્ખન્ધો, રૂપે પન આરમ્મણે સતિ આરમ્મણમ્પિ રૂપક્ખન્ધોતિ છ પઞ્ચકાતિંસ હોન્તિ. સઙ્ખેપેન પનેતે છસુપિ દ્વારેસુ પઞ્ચેવ ખન્ધાતિ સપચ્ચયે પઞ્ચક્ખન્ધે અનિચ્ચાતિ વિત્થારેત્વા વુચ્ચમાને બુજ્ઝનકાનં અજ્ઝાસયેન ઇદં સુત્તં દેસિતન્તિ.

છન્નવગ્ગો નવમો.