૬. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૨૮. છટ્ઠે ગયાસીસેતિ ગયાગામસ્સ હિ અવિદૂરે ગયાતિ એકા પોક્ખરણીપિ અત્થિ નદીપિ, ગયાસીસનામકો હત્થિકુમ્ભસદિસો પિટ્ઠિપાસાણોપિ, યત્થ ભિક્ખુસહસ્સસ્સપિ ઓકાસો પહોતિ, ભગવા તત્થ વિહરતિ. તેન વુત્તં ‘‘ગયાસીસે’’તિ. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તેસં સપ્પાયધમ્મદેસનં વિચિનિત્વા તં દેસેસ્સામીતિ આમન્તેસિ.

તત્રાયં અનુપુબ્બિકથા – ઇતો કિર દ્વાનવુતિકપ્પે મહિન્દો નામ રાજા અહોસિ. તસ્સ જેટ્ઠપુત્તો ફુસ્સો નામ. સો પૂરિતપારમી પચ્છિમભવિકસત્તો, પરિપાકગતે ઞાણે બોધિમણ્ડં આરુય્હ સબ્બઞ્ઞુતં પટિવિજ્ઝિ. રઞ્ઞો કનિટ્ઠપુત્તો તસ્સ અગ્ગસાવકો અહોસિ, પુરોહિતપુત્તો દુતિયસાવકો. રાજા ચિન્તેસિ – ‘‘મય્હં જેટ્ઠપુત્તો નિક્ખમિત્વા બુદ્ધો જાતો, કનિટ્ઠપુત્તો અગ્ગસાવકો, પુરોહિતપુત્તો દુતિયસાવકો’’તિ. સો ‘‘અમ્હાકંયેવ બુદ્ધો, અમ્હાકં ધમ્મો, અમ્હાકં સઙ્ઘો’’તિ વિહારં કારેત્વા વિહારદ્વારકોટ્ઠકતો યાવ અત્તનો ઘરદ્વારા ઉભતો વેળુભિત્તિકુટિકાહિ પરિક્ખિપિત્વા મત્થકે સુવણ્ણતારકખચિતસમોસરિતગન્ધદામમાલાદામવિતાનં બન્ધાપેત્વા હેટ્ઠા રજતવણ્ણં વાલુકં સન્થરિત્વા પુપ્ફાનિ વિકિરાપેત્વા તેન મગ્ગેન ભગવતો આગમનં કારેસિ.

સત્થા વિહારસ્મિંયેવ ઠિતો ચીવરં પારુપિત્વા અન્તોસાણિયાવ સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘેન રાજગેહં આગચ્છતિ, કતભત્તકિચ્ચો અન્તોસાણિયાવ ગચ્છતિ. કોચિ કટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ દાતું ન લભતિ. તતો નાગરા ઉજ્ઝાયિંસુ, ‘‘બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, ન ચ મયં પુઞ્ઞાનિ કાતું લભામ. યથા હિ ચન્દિમસૂરિયા સબ્બેસં આલોકં કરોન્તિ, એવં બુદ્ધા નામ સબ્બેસં હિતત્થાય ઉપ્પજ્જન્તિ, અયં પન રાજા સબ્બેસં પુઞ્ઞચેતનં અત્તનોયેવ અન્તો પવેસેતી’’તિ.

તસ્સ ચ રઞ્ઞો અઞ્ઞે તયો પુત્તા અત્થિ. નાગરા તેહિ સદ્ધિં એકતો હુત્વા સમ્મન્તયિંસુ, ‘‘રાજકુલેહિ સદ્ધિં અટ્ટો નામ નત્થિ, એકં ઉપાયં કરોમા’’તિ. તે પચ્ચન્તે ચોરે ઉટ્ઠાપેત્વા, ‘‘કતિપયા ગામા પહટા’’તિ સાસનં આહરાપેત્વા રઞ્ઞો આરોચયિંસુ. રાજા પુત્તે પક્કોસાપેત્વા‘‘તાતા, અહં મહલ્લકો, ગચ્છથ ચોરે વૂપસમેથા’’તિ પેસેસિ. પયુત્તચોરા ઇતો ચિતો ચ અવિપ્પકિરિત્વા તેસં સન્તિકમેવ આગચ્છિંસુ. તે અનાવાસે ગામે વાસેત્વા ‘‘વૂપસમિતા ચોરા’’તિ આગન્ત્વા રાજાનં વન્દિત્વા અટ્ઠંસુ.

રાજા તુટ્ઠો ‘‘તાતા, વરં વો દેમી’’તિ આહ. તે અધિવાસેત્વા ગન્ત્વા નાગરેહિ સદ્ધિં મન્તયિંસુ, ‘‘રઞ્ઞા અમ્હાકં વરો દિન્નો. કિં ગણ્હામા’’તિ? અય્યપુત્તા, તુમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદયો ન દુલ્લભા, બુદ્ધરતનં પન દુલ્લભં, ન સબ્બકાલં ઉપ્પજ્જતિ, તુમ્હાકં જેટ્ઠભાતિકસ્સ ફુસ્સબુદ્ધસ્સ પટિજગ્ગનવરં ગણ્હથાતિ. તે ‘‘એવં કરિસ્સામા’’તિ નાગરાનં પટિસ્સુણિત્વા કતમસ્સુકમ્મા સુન્હાતા સુવિલિત્તા રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા, ‘‘દેવ, નો વરં દેથા’’તિ યાચિંસુ. કિં ગણ્હિસ્સથ તાતાતિ? દેવ, અમ્હાકં હત્થિઅસ્સાદીહિ અત્થો નત્થિ, જેટ્ઠભાતિકસ્સ નો ફુસ્સબુદ્ધસ્સ પટિજગ્ગનવરં દેથાતિ. ‘‘અયં વરો ન સક્કા મયા જીવમાનેન દાતુ’’ન્તિ દ્વે કણ્ણે પિદહિ. ‘‘દેવ, ન તુમ્હે અમ્હેહિ બલક્કારેન વરં દાપિતા, તુમ્હેહિ અત્તનો રુચિયા તુટ્ઠેહિ દિન્નો. કિં, દેવ, રાજકુલસ્સ દ્વે કથા વટ્ટન્તી’’તિ? સચ્ચવાદિતાય ભણિંસુ.

રાજા વિનિવત્તિતું અલભન્તો – ‘‘તાતા, સત્ત સંવચ્છરે સત્ત માસે સત્ત ચ દિવસે ઉપટ્ઠહિત્વા તુમ્હાકં દસ્સામી’’તિ આહ. ‘‘સુન્દરં, દેવ, પાટિભોગં દેથા’’તિ. ‘‘કિસ્સ પાટિભોગં તાતા’’તિ? ‘‘એત્તકં કાલં અમરણપાટિભોગં દેવા’’તિ. ‘‘તાતા, અયુત્તં પાટિભોગં દાપેથ, ન સક્કા એવં પાટિભોગં દાતું, તિણગ્ગે ઉસ્સાવબિન્દુસદિસં સત્તાનં જીવિત’’ન્તિ. ‘‘નો ચે, દેવ, પાટિભોગં દેથ, મયં અન્તરા મતા કિં કુસલં કરિસ્સામા’’તિ? ‘‘તેન હિ, તાતા, છ સંવચ્છરાનિ દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ પઞ્ચ, ચત્તારિ, તીણિ, દ્વે, એકં સંવચ્છરં દેથ’’. ‘‘સત્ત, છ માસે દેથ…પે… માસડ્ઢમત્તં દેથા’’તિ. ‘‘ન સક્કા, દેવા’’તિ. ‘‘તેન હિ સત્તદિવસમત્તં દેથા’’તિ. ‘‘સાધુ, દેવાતિ સત્ત દિવસે સમ્પટિચ્છિંસુ’’. રાજા સત્ત સંવચ્છરે સત્ત માસે સત્ત દિવસે કત્તબ્બસક્કારં સત્તસુયેવ દિવસેસુ અકાસિ.

તતો પુત્તાનં વસનટ્ઠાનં સત્થારં પેસેતું અટ્ઠઉસભવિત્થતં મગ્ગં અલઙ્કારાપેસિ, મજ્ઝટ્ઠાને ચતુઉસભપ્પમાણં પદેસં હત્થીહિ મદ્દાપેત્વા કસિણમણ્ડલસદિસં કત્વા વાલુકાય સન્થરાપેત્વા પુપ્ફાભિકિણ્ણમકાસિ, તત્થ તત્થ કદલિયો ચ પુણ્ણઘટે ચ ઠપાપેત્વા ધજપટાકા ઉક્ખિપાપેસિ. ઉસભે ઉસભે પોક્ખરણિં ખણાપેસિ, અપરભાગે દ્વીસુ પસ્સેસુ ગન્ધમાલાપુપ્ફાપણે પસારાપેસિ. મજ્ઝટ્ઠાને ચતુઉસભવિત્થારસ્સ અલઙ્કતમગ્ગસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે દ્વે ઉસભવિત્થારે મગ્ગે ખાણુકણ્ટકે હરાપેત્વા દણ્ડદીપિકાયો કારાપેસિ. રાજપુત્તાપિ અત્તનો આણાપવત્તિટ્ઠાને સોળસઉસભમગ્ગં તથેવ અલઙ્કારાપેસું.

રાજા અત્તનો આણાપવત્તિટ્ઠાનસ્સ કેદારસીમં ગન્ત્વા સત્થારં વન્દિત્વા પરિદેવમાનો, ‘‘તાતા, મય્હં દક્ખિણક્ખિં ઉપ્પાટેત્વા ગણ્હન્તા વિય ગચ્છથ, એવં ગણ્હિત્વા ગતા પન બુદ્ધાનં અનુચ્છવિકં કરેય્યાથ. મા સુરાસોણ્ડા વિય પમત્તા વિચરિત્થા’’તિ આહ. તે ‘‘જાનિસ્સામ મયં, દેવા’’તિ સત્થારં ગહેત્વા ગતા, વિહારં કારેત્વા સત્થુ નિય્યાતેત્વા તત્થ સત્થારં પટિજગ્ગન્તા કાલેન થેરાસને, કાલેન મજ્ઝિમાસને, કાલેન સઙ્ઘનવકાસને તિટ્ઠન્તિ. દાનં ઉપપરિક્ખમાનાનં તિણ્ણમ્પિ જનાનં એકસદિસમેવ અહોસિ. તે ઉપકટ્ઠાય વસ્સૂપનાયિકાય ચિન્તયિંસુ – ‘‘કથં નુ ખો સત્થુ અજ્ઝાસયં ગણ્હેય્યામા’’તિ? અથ નેસં એતદહોસિ – ‘‘બુદ્ધા નામ ધમ્મગરુનો, ન આમિસગરુનો, સીલે પતિટ્ઠમાના મયં સત્થુ અજ્ઝાસયં ગહેતું સક્ખિસ્સામા’’તિ દાનસંવિધાયકે મનુસ્સે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તાતા, ઇમિનાવ નીહારેન યાગુભત્તખાદનીયાદીનિ સમ્પાદેન્તા દાનં પવત્તેથા’’તિ વત્વા દાનસંવિદહનપલિબોધં છિન્દિંસુ.

અથ નેસં જેટ્ઠભાતા પઞ્ચસતે પુરિસે આદાય દસસુ સીલેસુ પતિટ્ઠાય દ્વે કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા કપ્પિયં ઉદકં પરિભુઞ્જમાનો વાસં કપ્પેસિ. મજ્ઝિમો તીહિ, કનિટ્ઠો દ્વીહિ પુરિસસતેહિ સદ્ધિં તથેવ પટિપજ્જિ. તે યાવજીવં સત્થારં ઉપટ્ઠહિંસુ. સત્થા તેસંયેવ સન્તિકે પરિનિબ્બાયિ.

તેપિ કાલં કત્વા તતો પટ્ઠાય દ્વાનવુતિકપ્પે મનુસ્સલોકતો દેવલોકં, દેવલોકતો ચ મનુસ્સલોકં સંસરન્તા અમ્હાકં સત્થુકાલે દેવલોકા ચવિત્વા મનુસ્સલોકે નિબ્બત્તિંસુ. તેસં દાનગ્ગે બ્યાવટો મહાઅમચ્ચો અઙ્ગમગધાનં રાજા બિમ્બિસારો હુત્વા નિબ્બત્તિ. તે તસ્સેવ રઞ્ઞો રટ્ઠે બ્રાહ્મણમહાસાલકુલે નિબ્બત્તિંસુ. જેટ્ઠભાતા જેટ્ઠોવ જાતો, મજ્ઝિમકનિટ્ઠા મજ્ઝિમકનિટ્ઠાયેવ. યેપિ તેસં પરિવારમનુસ્સા, તે પરિવારમનુસ્સાવ જાતા. તે વુદ્ધિમન્વાય તયોપિ જના તં પુરિસસહસ્સં આદાય નિક્ખમિત્વા તાપસા હુત્વા ઉરુવેલાયં નદીતીરેયેવ વસિંસુ. અઙ્ગમગધવાસિનો માસે માસે તેસં મહાસક્કારં અભિહરન્તિ.

અથ અમ્હાકં બોધિસત્તો કતાભિનિક્ખમનો અનુપુબ્બેન સબ્બઞ્ઞુતં પત્વા પવત્તિતવરધમ્મચક્કો યસાદયો કુલપુત્તે વિનેત્વા સટ્ઠિ અરહન્તે ધમ્મદેસનત્થાય દિસાસુ ઉય્યોજેત્વા સયં પત્તચીવરમાદાય – ‘‘તે તયો જટિલભાતિકે દમેસ્સામી’’તિ ઉરુવેલં ગન્ત્વા અનેકેહિ પાટિહારિયસતેહિ તેસં દિટ્ઠિં ભિન્દિત્વા તે પબ્બાજેસિ. સો તં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરધરં સમણસહસ્સં આદાય ગયાસીસં ગન્ત્વા તેહિ પરિવારિતો નિસીદિત્વા, – ‘‘કતરા નુ ખો એતેસં ધમ્મકથા સપ્પાયા’’તિ ચિન્તેન્તો, ‘‘ઇમે સાયંપાતં અગ્ગિં પરિચરન્તિ. ઇમેસં દ્વાદસાયતનાનિ આદિત્તાનિ સમ્પજ્જલિતાનિ વિય કત્વા દેસેસ્સામિ, એવં ઇમે અરહત્તં પાપુણિતું સક્ખિસ્સન્તી’’તિ સન્નિટ્ઠાનમકાસિ. અથ નેસં તથા ધમ્મં દેસેતું ઇમં આદિત્તપરિયાયં અભાસિ. તેન વુત્તં – ‘‘ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તેસં સપ્પાયધમ્મદેસનં વિચિનિત્વા તં દેસેસ્સામીતિ આમન્તેસી’’તિ. તત્થ આદિત્તન્તિ પદિત્તં સમ્પજ્જલિતં. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે દુક્ખલક્ખણં કથિતં.