૪. પઠમદારુક્ખન્ધોપમસુત્તવણ્ણના

૨૪૧. ચતુત્થે અદ્દસાતિ ગઙ્ગાતીરે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો અદ્દસ. વુય્હમાનન્તિ ચતુરસ્સં તચ્છેત્વા પબ્બતન્તરે ઠપિતં વાતાતપેન સુપરિસુક્ખં પાવુસ્સકે મેઘે વસ્સન્તે ઉદકેન ઉપ્લવિત્વા અનુપુબ્બેન ગઙ્ગાય નદિયા સોતે પતિતં તેન સોતેન વુય્હમાનં. ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ ‘‘ઇમિના દારુક્ખન્ધેન સદિસં કત્વા મમ સાસને સદ્ધાપબ્બજિતં કુલપુત્તં દસ્સેસ્સામી’’તિ ધમ્મં દેસેતુકામતાય આમન્તેસિ. અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનન્તિ ઇદં પન અટ્ઠદોસવિમુત્તત્તા સોતપટિપન્નસ્સ દારુક્ખન્ધસ્સ અપરે સમુદ્દપત્તિયા અન્તરાયકરે અટ્ઠ દોસે દસ્સેતું આરભિ.

તત્રસ્સ એવં અટ્ઠદોસવિમુત્તતા વેદિતબ્બા – એકો હિ ગઙ્ગાય નદિયા અવિદૂરે પબ્બતતલે જાતો નાનાવલ્લીહિ પલિવેઠિતો પણ્ડુપલાસતં આપજ્જિત્વા ઉપચિકાદીહિ ખજ્જમાનો તસ્મિંયેવ ઠાને અપણ્ણત્તિકભાવં ગચ્છતિ, અયં દારુક્ખન્ધો ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

અપરો ગઙ્ગાતીરે બહિમૂલો અન્તોસાખો હુત્વા જાતો, અયં કિઞ્ચાપિ કાલેન કાલં ઓલમ્બિનીહિ સાખાહિ ઉદકં ફુસતિ, બહિમૂલત્તા પન ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

અપરો મજ્ઝે ગઙ્ગાય જાતો, દળ્હમૂલેન પન સુપ્પતિટ્ઠિતો, બહિ ચસ્સ ગતા વઙ્કસાખા નાનાવલ્લીહિ આબદ્ધા, અયમ્પિ દળ્હમૂલત્તા બહિદ્ધા વલ્લીહિ આબદ્ધત્તા ચ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… સોભિતું ન લભતિ.

અપરો પતિતટ્ઠાનેયેવ વાલિકાય ઓત્થટો પૂતિભાવં આપજ્જતિ, અયમ્પિ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો દ્વિન્નં પાસાણાનં અન્તરે જાતત્તા, સુનિખાતો વિય નિચ્ચલો ઠિતો, આગતાગતં ઉદકં દ્વિધા ફાલેતિ, અયં પાસાણન્તરે સુટ્ઠુ પતિટ્ઠિતત્તા ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો અબ્ભોકાસટ્ઠાને નભં પૂરેત્વા વલ્લીહિ આબદ્ધો ઠિતો. એકં દ્વે સંવચ્છરે અતિક્કમિત્વા આગતે મહોઘે સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમેતિ, અયમ્પિ નભં પૂરેત્વા ઠિતતાય ચેવ એકસ્સ વા દ્વિન્નં વા સંવચ્છરાનં અચ્ચયેન સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમનતાય ચ ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરોપિ મજ્ઝે ગઙ્ગાય દીપકે જાતો મુદુક્ખન્ધસાખો ઓઘે આગતે અનુસોતં નિપજ્જિત્વા, ઉદકે ગતે સીસં ઉક્ખિપિત્વા, નચ્ચન્તો વિય તિટ્ઠતિ. યસ્સત્થાય સાગરો ગઙ્ગં એવં વિય વદતિ, ‘‘ભોતિ ગઙ્ગે ત્વં મય્હં ચન્દનસારસલળસારાદીનિ નાનાદારૂનિ આહરસિ, દારુક્ખન્ધં પન નાહરસી’’તિ. સુલભો એસ, દેવ, પુનવારે જાનિસ્સામીતિ. પુનવારે તમ્બવણ્ણેન ઉદકેન આલિઙ્ગમાના વિય આગચ્છતિ. સોપિ તથેવ અનુસોતં નિપજ્જિત્વા, ઉદકે ગતે સીસં ઉક્ખિપિત્વા, નચ્ચન્તો વિય તિટ્ઠતિ. અયં અત્તનો મુદુતાય ગઙ્ગં ઓતરિત્વા…પે… ન લભતિ.

અપરો ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં પતિતો વાલિકાય ઓત્થરિતો અન્તરસેતુ વિય બહૂનં પચ્ચયો જાતો, ઉભોસુ તીરેસુ વેળુનળકરઞ્જકકુધાદયો ઉપ્લવિત્વા તત્થેવ લગ્ગન્તિ. તથા નાનાવિધા ગચ્છા વુય્હમાના ભિન્નમુસલભિન્નસુપ્પઅહિકુક્કુરહત્થિઅસ્સાદિકુણપાનિપિ તત્થેવ લગ્ગન્તિ. મહાગઙ્ગાપિ નં આસજ્જ ભિજ્જિત્વા દ્વિધા ગચ્છતિ, મચ્છકચ્છપકુમ્ભીલમકરાદયોપિ તત્થેવ વાસં કપ્પેન્તિ. અયમ્પિ તિરિયં પતિત્વા મહાજનસ્સ પચ્ચયત્તકતભાવેન ગઙ્ગં ઓતરિત્વા વઙ્કટ્ઠાનેસુ વિલાસમાનો સાગરં પત્વા મણિવણ્ણે ઊમિપિટ્ઠે સોભિતું ન લભતિ.

ઇતિ ભગવા ઇમેહિ અટ્ઠહિ દોસેહિ વિમુત્તત્તા સોતપટિપન્નસ્સ દારુક્ખન્ધસ્સ અપરે સમુદ્દપત્તિયા અન્તરાયકરે અટ્ઠ દોસે દસ્સેતું અમું મહન્તં દારુક્ખન્ધં ગઙ્ગાય નદિયા સોતેન વુય્હમાનન્તિઆદિમાહ. તત્થ ન થલે ઉસ્સીદિસ્સતીતિ થલં નાભિરુહિસ્સતિ. ન મનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતીતિ ‘‘મહા વતાયં દારુક્ખન્ધો’’તિ દિસ્વા, ઉળુમ્પેન તરમાના ગન્ત્વા, ગોપાનસીઆદીનં અત્થાય મનુસ્સા ન ગણ્હિસ્સન્તિ. ન અમનુસ્સગ્ગાહો ગહેસ્સતીતિ ‘‘મહગ્ઘો અયં ચન્દનસારો, વિમાનદ્વારે નં ઠપેસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાના ન અમનુસ્સા ગણ્હિસ્સન્તિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ સદ્ધિં બાહિરેહિ અટ્ઠહિ દોસેહિ એવં ઓપમ્મસંસન્દનં વેદિતબ્બં – ગઙ્ગાય અવિદૂરે પબ્બતતલે જાતો તત્થેવ ઉપચિકાદીહિ ખજ્જમાનો અપણ્ણત્તિકભાવં ગતદારુક્ખન્ધો વિય હિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ સાસનસ્સ દૂરીભૂતત્તા અરિયમગ્ગં ઓરુય્હ સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાતીરે બહિમૂલો અન્તોસાખો હુત્વા જાતો વિય અચ્છિન્નગિહિબન્ધનો સમણકુટિમ્બિકપુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. અયઞ્હિ ‘‘ચિત્તં નામેતં અનિબદ્ધં, ‘સમણોમ્હી’તિ વદન્તોવ ગિહી હોતિ, ‘ગિહીમ્હી’તિ વદન્તોવ સમણો હોતિ. કો જાનિસ્સતિ, કિં ભવિસ્સતી’’તિ? મહલ્લકકાલે પબ્બજન્તોપિ ગિહિબન્ધનં ન વિસ્સજ્જેતિ. મહલ્લકપબ્બજિતાનઞ્ચ સમ્પત્તિ નામ નત્થિ. તસ્સ સચે ચીવરં પાપુણાતિ, અન્તચ્છિન્નકં વા જિણ્ણદુબ્બણ્ણં વા પાપુણાતિ. સેનાસનમ્પિ વિહારપચ્ચન્તે પણ્ણસાલા વા મણ્ડપો વા પાપુણાતિ. પિણ્ડાય ચરન્તેનાપિ પુત્તનત્તકાનં દારકાનં પચ્છતો ચરિતબ્બં હોતિ, પરિયન્તે નિસીદિતબ્બં હોતિ. તેન સો દુક્ખી દુમ્મનો અસ્સૂનિ મુઞ્ચન્તો, ‘‘અત્થિ મે કુલસન્તકં ધનં, કપ્પતિ નુ ખો તં ખાદન્તેન જીવિતુ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા એકં વિનયધરં પુચ્છતિ – ‘‘કિં, ભન્તે આચરિય, અત્તનો સન્તકં વિચારેત્વા ખાદિતું કપ્પતિ, નો કપ્પતી’’તિ? ‘‘નત્થેત્થ દોસો, કપ્પતેત’’ન્તિ. સો અત્તનો ભજમાનકે કતિપયે દુબ્બચે દુરાચારે ભિક્ખૂ ગહેત્વા, સાયન્હસમયે અન્તોગામં ગન્ત્વા, ગામમજ્ઝે ઠિતો ગામિકે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘અમ્હાકં પયોગતો ઉટ્ઠિતં આયં કસ્સ દેથા’’તિ આહ. ભન્તે, તુમ્હે પબ્બજિતા, મયં કસ્સ દસ્સામાતિ? કિં પબ્બજિતાનં અત્તનો સન્તકં ન વટ્ટતીતિ? કુદ્દાલ-પિટકં ગહેત્વા, ખેત્તમરિયાદબન્ધનાદીનિ કરોન્તો નાનાપ્પકારં પુબ્બણ્ણાપરણ્ણઞ્ચેવ ફલાફલે ચ સઙ્ગણ્હિત્વા, હેમન્તગિમ્હવસ્સાનેસુ યં યં ઇચ્છતિ, તં તં પચાપેત્વા ખાદન્તો સમણકુટુમ્બિકો હુત્વા જીવતિ. કેવલમસ્સ પઞ્ચચૂળકેન દારકેન સદ્ધિં પાદપરિચારિકાવ એકા નત્થિ. અયં પુગ્ગલો કિઞ્ચાપિ ઓલમ્બિનીહિ સાખાહિ ઉદકં ફુસમાનો અન્તોસાખો રુક્ખો વિય ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણાદીસુ ભિક્ખૂનં કાયસામગ્ગિં દેતિ, ગિહિબન્ધનસ્સ પન અચ્છિન્નતાય બહિમૂલત્તા અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાય મજ્ઝે જાતો બહિદ્ધા વલ્લીહિ આબદ્ધવઙ્કસાખા વિય સઙ્ઘસન્તકં નિસ્સાય જીવમાનો ભિન્નાજીવપુગ્ગલો દટ્ઠબ્બો. એકચ્ચો ગિહિબન્ધનં પહાય પબ્બજન્તોપિ સારુપ્પટ્ઠાને પબ્બજ્જં ન લભતિ. પબ્બજ્જા હિ નામેસા પટિસન્ધિગ્ગહણસદિસા. યથા મનુસ્સા યત્થ પટિસન્ધિં ગણ્હન્તિ, તેસંયેવ કુલાનં આચારં સિક્ખન્તિ, એવં ભિક્ખૂપિ યેસં સન્તિકે પબ્બજન્તિ, તેસંયેવ આચારં ગણ્હન્તિ. તસ્મા એકચ્ચો અસારુપ્પટ્ઠાને પબ્બજિત્વા ઓવાદાનુસાસનીઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ પરિબાહિરો હુત્વા પાતોવ મુણ્ડઘટં ગહેત્વા ઉદકતિત્થં ગચ્છતિ, આચરિયુપજ્ઝાયાનં ભત્તત્થાય ખન્ધે પત્તં કત્વા ભત્તસાલં ગચ્છતિ, દુબ્બચસામણેરેહિ સદ્ધિં નાનાકીળં કીળતિ, આરામિકદારકેહિ સંસટ્ઠો વિહરતિ.

સો દહરભિક્ખુકાલે અત્તનો અનુરૂપેહિ દહરભિક્ખૂહિ ચેવ આરામિકેહિ ચ સદ્ધિં સઙ્ઘભોગં ગન્ત્વા, ‘‘અયં ખીણાસવેહિ અસુકરઞ્ઞો સન્તિકા પટિગ્ગહિતસઙ્ઘભોગો, તુમ્હે સઙ્ઘસ્સ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ન દેથ, ન હિ તુમ્હાકં પવત્તિં સુત્વા રાજા વા રાજમહામત્તા વા અત્તમના ભવિસ્સન્તિ, એથ દાનિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોથા’’તિ કુદ્દાલ-પિટકાનિ ગાહાપેત્વા હેટ્ઠા તળાકમાતિકાસુ કત્તબ્બકિચ્ચાનિ કારાપેત્વા બહું પુબ્બણ્ણાપરણ્ણં વિહારં પવેસેત્વા આરામિકેહિ અત્તનો ઉપકારભાવં સઙ્ઘસ્સ આરોચાપેતિ. સઙ્ઘો ‘‘અયં દહરો બહૂપકારો, ઇમસ્સ સતં વા દ્વિસતં વા દેથા’’તિ દાપેતિ. ઇતિ સો ઇતો ચિતો ચ સઙ્ઘસન્તકેનેવ વડ્ઢન્તો બહિદ્ધા એકવીસતિવિધાહિ અનેસનાહિ બદ્ધો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

પતિતટ્ઠાનેયેવ વાલિકાય ઓત્થરિત્વા પૂતિભાવં આપાદિતરુક્ખો વિય આલસિયમહગ્ઘસો વેદિતબ્બો. એવરૂપઞ્હિ પુગ્ગલં આમિસચક્ખું પચ્ચયલોલં વિસ્સટ્ઠઆચરિયુપજ્ઝાયવત્તં ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારવજ્જિતં સન્ધાય પઞ્ચ નીવરણાનિ અત્થતો એવં વદન્તિ – ‘‘ભો, કસ્સ સન્તિકં ગચ્છામા’’તિ? અથ થિનમિદ્ધં ઉટ્ઠાય એવમાહ – ‘‘કિં ન પસ્સથ? એસો અસુકવિહારવાસી કુસીતપુગ્ગલો અસુકં નામ ગામં ગન્ત્વા યાગુમત્થકે યાગું, પૂવમત્થકે પૂવં, ભત્તમત્થકે ભત્તં અજ્ઝોહરિત્વા વિહારં આગમ્મ વિસ્સટ્ઠસબ્બવત્તો ઉદ્દેસાદિવિરહિતો મઞ્ચં ઉપગચ્છન્તો મય્હં ઓકાસં કરોતી’’તિ.

તતો કામચ્છન્દનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘ભો, તવ ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, ઇદાનેવ સો નિદ્દાયિત્વા કિલેસાનુરઞ્જિતોવ પબુજ્ઝિત્વા કામવિતક્કં વિતક્કેસ્સતી’’તિ. તતો બ્યાપાદનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ. ઇદાનેવ નિદ્દાયિત્વા વુટ્ઠિતો ‘વત્તપટિવત્તં કરોહી’તિ વુચ્ચમાનો, ‘ભો, ઇમે અત્તનો કમ્મં અકત્વા અમ્હેસુ બ્યાવટા’તિ નાનપ્પકારં ફરુસવચનં વદન્તો અક્ખીનિ નીહરિત્વા વિચરિસ્સતી’’તિ. તતો ઉદ્ધચ્ચનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, કુસીતો નામ વાતાહતો અગ્ગિક્ખન્ધો વિય ઉદ્ધતો હોતી’’તિ. અથ કુકુચ્ચનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ, કુસીતો નામ કુક્કુચ્ચપકતોવ હોતિ, અકપ્પિયે કપ્પિયસઞ્ઞં કપ્પિયે ચ અકપ્પિયસઞ્ઞં ઉપ્પાદેતી’’તિ. અથ વિચિકિચ્છાનીવરણં ઉટ્ઠાયાહ – ‘‘તુમ્હાકં ઓકાસે કતે મય્હં કતોવ હોતિ. એવરૂપો હિ અટ્ઠસુ ઠાનેસુ મહાવિચિકિચ્છં ઉપ્પાદેસી’’તિ. એવં આલસિયમહગ્ઘસં પઞ્ચ નીવરણાનિ ચણ્ડસુનખાદયો વિય સિઙ્ગચ્છિન્નં જરગ્ગવં અજ્ઝોત્થરિત્વા ગણ્હન્તિ. સોપિ અરિયમગ્ગસોતં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

દ્વિન્નં પાસાણાનં અન્તરે નિખાતમૂલાકારેન ઠિતરુક્ખો વિય દિટ્ઠિં ઉપ્પાદેત્વા ઠિતો દિટ્ઠિગતિકો વેદિતબ્બો. સો હિ ‘‘અરૂપભવે રૂપં અત્થિ, અસઞ્ઞીભવે ચિત્તં પવત્તતિ, બહુચિત્તક્ખણિકો લોકુત્તરમગ્ગો, અનુસયો ચિત્તવિપ્પયુત્તો, તે ચ સત્તા સન્ધાવન્તિ સંસરન્તી’’તિ વદન્તો અરિટ્ઠો વિય કણ્ટકસામણેરો વિય ચ વિચરતિ. પિસુણવાચો પન હોતિ, ઉપજ્ઝાયાદયો સદ્ધિવિહારિકાદીહિ ભિન્દન્તો વિચરતિ. સોપિ અરિયમગ્ગસોતં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

અબ્ભોકાસે નભં પૂરેત્વા વલ્લીહિ આબદ્ધો ઠિતો એકં દ્વે સંવચ્છરે અતિક્કમિત્વા આગતે મહોઘે સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમનરુક્ખો વિય મહલ્લકકાલે પબ્બજિત્વા પચ્ચન્તે વસમાનો દુલ્લભસઙ્ઘદસ્સનો ચેવ દુલ્લભધમ્મસ્સવનો ચ પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. એકચ્ચો હિ વુડ્ઢકાલે પબ્બજિતો કતિપાહેન ઉપસમ્પદં લભિત્વા પઞ્ચવસ્સકાલે પાતિમોક્ખં પગુણં કત્વા દસવસ્સકાલે વિનયધરત્થેરસ્સ સન્તિકે વિનયકથાકાલે મરિચં વા હરીતકખણ્ડં વા મુખે ઠપેત્વા બીજનેન મુખં પિધાય નિદ્દાયન્તો નિસીદિત્વા લેસકપ્પેન કતવિનયો નામ હુત્વા પત્તચીવરં આદાય પચ્ચન્તં ગચ્છતિ. તત્ર નં મનુસ્સા સક્કરિત્વા ભિક્ખુદસ્સનસ્સ દુલ્લભતાય ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, વસથા’’તિ વિહારં કારેત્વા પુપ્ફૂપગફલૂપગરુક્ખે રોપેત્વા તત્થ વાસેન્તિ.

અથ મહાવિહારસદિસવિહારા બહુસ્સુતા ભિક્ખૂ, ‘‘જનપદે ચીવરરજનાદીનિ કત્વા આગમિસ્સામા’’તિ તત્થ ગચ્છન્તિ. સો તે દિસ્વા, હટ્ઠતુટ્ઠો વત્તપટિવત્તં કત્વા, પુનદિવસે આદાય ભિક્ખાચારગામં પવિસિત્વા, ‘‘અસુકો થેરો સુત્તન્તિકો, અસુકો અભિધમ્મિકો, અસુકો વિનયધરો, અસુકો તેપિટકો, એવરૂપે થેરે કદા લભિસ્સથ, ધમ્મસવનં કારેથા’’તિ વદતિ. ઉપાસકા ‘‘ધમ્મસ્સવનં કારેસ્સામા’’તિ વિહારમગ્ગં સોધેત્વા, સપ્પિતેલાદીનિ આદાય, મહાથેરં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, ધમ્મસ્સવનં કારેસ્સામ, ધમ્મકથિકાનં વિચારેથા’’તિ વત્વા પુનદિવસે આગન્ત્વા ધમ્મં સુણન્તિ.

નેવાસિકત્થેરો આગન્તુકાનં પત્તચીવરાનિ પટિસામેન્તો અન્તોગબ્ભેયેવ દિવસભાગં વીતિનામેતિ. દિવાકથિકો ઉટ્ઠિતો સરભાણકો ઘટેન ઉદકં વમેન્તો વિય સરભાણં ભણિત્વા ઉટ્ઠિતો, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. રત્તિકથિકો સાગરં ખોભેન્તો વિય રત્તિં કથેત્વા ઉટ્ઠિતો, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. પચ્ચૂસકથિકો કથેત્વા ઉટ્ઠાસિ, તમ્પિ સો ન જાનાતિ. પાતોવ પન ઉટ્ઠાય મુખં ધોવિત્વા, થેરાનં પત્તચીવરાનિ ઉપનામેત્વા, ભિક્ખાચારં ઉપગચ્છન્તો મહાથેરં આહ – ‘‘ભન્તે, દિવાકથિકો કતરં જાતકં નામ કથેસિ, સરભાણકો કતરં સુત્તં નામ ભણિ, રત્તિકથિકો કતરં ધમ્મકથં નામ કથેસિ, પચ્ચૂસકથિકો કતરં જાતકં નામ કથેસિ, ખન્ધા નામ કતિ, ધાતુયો નામ કતિ, આયતના નામ કતી’’તિ. એવરૂપો એકં દ્વે સંવચ્છરાનિ અતિક્કમિત્વા ભિક્ખુદસ્સનઞ્ચેવ ધમ્મસ્સવનઞ્ચ લભન્તોપિ ઓઘે આગતે ઉદકેન સકિં વા દ્વિક્ખત્તું વા તેમિતરુક્ખસદિસો હોતિ. સો એવં સઙ્ઘદસ્સનતો ચ ધમ્મસ્સવનતો ચ પટિક્કમ્મ દૂરે વસન્તો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

મજ્ઝે ગઙ્ગાય દીપકે જાતો મુદુરુક્ખો વિય મધુરસ્સરભાણકપુગ્ગલો વેદિતબ્બો. સો હિ અભિઞ્ઞાતાનિ અભિઞ્ઞાતાનિ વેસ્સન્તરાદીનિ જાતકાનિ ઉગ્ગણ્હિત્વા, દુલ્લભભિક્ખુદસ્સનં પચ્ચન્તં ગન્ત્વા, તત્થ ધમ્મકથાય પસાદિતહદયેન જનેન ઉપટ્ઠિયમાનો અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ કતે સમ્પન્નપુપ્ફફલરુક્ખે નન્દનવનાભિરામે વિહારે વસતિ. અથસ્સ ભારહારભિક્ખૂ તં પવત્તિં સુત્વા, ‘‘અસુકો કિર એવં ઉપટ્ઠાકેસુ પટિબદ્ધચિત્તો વિહરતિ. પણ્ડિતો ભિક્ખુ પટિબલો બુદ્ધવચનં વા ઉગ્ગણ્હિતું, કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિકાતું, આનેત્વા તેન સદ્ધિં અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિસ્સામ, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ તત્થ ગચ્છન્તિ.

સો તેસં વત્તં કત્વા સાયન્હસમયં વિહારચારિકં નિક્ખન્તેહિ તેહિ ‘‘ઇમં, આવુસો, ચેતિયં તયા કારિત’’ન્તિ પુટ્ઠો, ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વદતિ. ‘‘અયં બોધિ, અયં મણ્ડપો, ઇદં ઉપોસથાગારં, એસા અગ્ગિસાલા, અયં ચઙ્કમો તયા કારિતો. ઇમે રુક્ખે રોપાપેત્વા તયા નન્દનવનાભિરામો વિહારો કારિતો’’તિ. ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ, વદતિ.

સો સાયં થેરુપટ્ઠાનં ગન્ત્વા વન્દિત્વા પુચ્છતિ – ‘‘કસ્મા, ભન્તે, આગતત્થા’’તિ? ‘‘આવુસો, તં આદાય ગન્ત્વા, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે ધમ્મં ઉગ્ગણ્હિત્વા, અસુકત્થેરસ્સ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં, અસુકસ્મિં નામ અરઞ્ઞે સમગ્ગા સમણધમ્મં કરિસ્સામાતિ ઇમિના કારણેન આગતમ્હા’’તિ. સાધુ, ભન્તે, તુમ્હે નામ મય્હં અત્થાય આગતા, અહમ્પિ ચિરનિવાસેન ઇધ ઉક્કણ્ઠિતો ગચ્છામિ, પત્તચીવરં ગણ્હામિ, ભન્તેતિ. આવુસો, સામણેરદહરા મગ્ગકિલન્તા, અજ્જ વસિત્વા સ્વે પચ્છાભત્તં ગમિસ્સામાતિ. સાધુ, ભન્તેતિ પુનદિવસે તેહિ સદ્ધિં પિણ્ડાય પવિસતિ. ગામવાસિનો ‘‘અમ્હાકં અય્યો બહૂ આગન્તુકે ભિક્ખૂ ગહેત્વા આગતો’’તિ આસનાનિ પઞ્ઞાપેત્વા યાગું પાયેત્વા સુખનિસિન્નકથં સુત્વા ભત્તં અદંસુ. થેરા ‘‘ત્વં, આવુસો, અનુમોદનં કત્વા નિક્ખમ, મયં ઉદકફાસુકટ્ઠાને ભત્તકિચ્ચં કરિસ્સામા’’તિ નિક્ખન્તા.

ગામવાસિનો અનુમોદનં સુત્વા પુચ્છિંસુ, ‘‘કુતો, ભન્તે, થેરા આગતા’’તિ? એતે અમ્હાકં આચરિયુપજ્ઝાયા સમાનુપજ્ઝાયા સન્દિટ્ઠા સમ્ભત્તાતિ. કસ્મા આગતાતિ? મં ગહેત્વા ગન્તુકામતાયાતિ. તુમ્હે પન ગન્તુકામાતિ? આમાવુસોતિ. કિં વદેથ, ભન્તે, અમ્હેહિ કસ્સ ઉપોસથાગારં કારિતં, કસ્સ ભોજનસાલા, કસ્સ અગ્ગિસાલાદયો કારિતા, મયં મઙ્ગલામઙ્ગલેસુ કસ્સ સન્તિકં ગમિસ્સામાતિ? મહાઉપાસિકાયોપિ તત્થેવ નિસીદિત્વા અસ્સૂનિ પવત્તયિંસુ. દહરો ‘‘તુમ્હેસુ એવં દુક્ખિતેસુ અહં ગન્ત્વા કિં કરિસ્સામિ? થેરે ઉય્યોજેસ્સામી’’તિ વિહારં ગતો.

થેરાપિ કતભત્તકિચ્ચા પત્તચીવરાનિ ગહેત્વા નિસિન્ના તં દિસ્વાવ, ‘‘કિં, આવુસો, ચિરાયસિ, દિવા હોતિ, ગચ્છામા’’તિ આહંસુ. આમ, ભન્તે, તુમ્હે સુખિતા, અસુકગેહસ્સ ઇટ્ઠકામૂલં ઠિતસણ્ઠાનેનેવ ઠિતં, અસુકગેહાદીનં ચિત્તકમ્મમૂલાદીનિ અત્થિ, ગતસ્સાપિ મે ચિત્તવિક્ખેપો ભવિસ્સતિ, તુમ્હે પુરતો ગન્ત્વા અસુકવિહારે ચીવરધોવનરજનાદીનિ કરોથ, અહં તત્થ સમ્પાપુણિસ્સામીતિ. તે તસ્સ ઓસક્કિતુકામતં ઞત્વા ત્વં પચ્છા આગચ્છેય્યાસીતિ પક્કમિંસુ.

સો થેરે અનુગન્ત્વા નિવત્તો વિહારમેવ આગન્ત્વા ભોજનસાલાદીનિ ઓલોકેન્તો વિહારં રામણેય્યકં દિસ્વા ચિન્તેસિ – ‘‘સાધુ વતમ્હિ ન ગતો. સચે અગમિસ્સં, કોચિ, દેવ, ધમ્મકથિકો આગન્ત્વા, સબ્બેસં મનં ભિન્દિત્વા, વિહારં અત્તનો નિકાયસન્તકં કરેય્ય, અથ મયા પચ્છા આગન્ત્વા એતસ્સ પચ્છતો લદ્ધપિણ્ડં ભુઞ્જન્તેન ચરિતબ્બં ભવિસ્સતી’’તિ.

સો અપરેન સમયેન સુણાતિ, ‘‘તે કિર ભિક્ખૂ ગતટ્ઠાને એકનિકાયદ્વેનિકાયએકપિટકદ્વેપિટકાદિવસેન બુદ્ધવચનં ઉગ્ગણ્હિત્વા અટ્ઠકથાચરિયા જાતા વિનયધરા જાતા સતપરિવારાપિ સહસ્સપરિવારાપિ ચરન્તિ. યે પનેત્થ સમણધમ્મં કાતું ગતા, તે ઘટેન્તા વાયમન્તા સોતાપન્ના જાતા, સકદાગામિનો અનાગામિનો અરહન્તો જાતા, મહાસક્કારેન પરિનિબ્બુતા’’તિ. સો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે અહમ્પિ અગમિસ્સં, મય્હમ્પેસા સમ્પત્તિ અભવિસ્સ, ઇમં પન ઠાનં મુઞ્ચિતું અસક્કોન્તો અતિવિય પરિહીનમ્હી’’તિ. અયં પુગ્ગલો અત્તનો મુદુતાય તં ઠાનં અમુઞ્ચન્તો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ગઙ્ગાય નદિયા તિરિયં પતિત્વા, વાલિકાય ઓત્થટભાવેન અન્તરસેતુ વિય હુત્વા, બહૂનં પચ્ચયો જાતરુક્ખો વિય રથવિનીતમહાઅરિયવંસચન્દોપમાદિપટિપદાસુ અઞ્ઞતરં પટિપદં ઉગ્ગહેત્વા ઠિતો ઓલીનવુત્તિકો પુગ્ગલો વેદિતબ્બો. સો હિ તં પટિપત્તિનિસ્સિતં ધમ્મં ઉગ્ગહેત્વા પકતિયા મઞ્જુસ્સરો ચિત્તલપબ્બતાદિસદિસં મહન્તં ઠાનં ગન્ત્વા ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ કરોતિ. અથ નં ધમ્મસ્સવનગ્ગં પત્તં આગન્તુકા દહરા ‘‘ધમ્મં કથેહી’’તિ વદન્તિ. સો સમ્મા ઉગ્ગહિતં ધમ્મં પટિપદં દીપેત્વા કથેતિ. અથસ્સ પંસુકૂલિકપિણ્ડપાતિકાદયો સબ્બે થેરનવમજ્ઝિમા ભિક્ખૂ ‘‘અહો સપ્પુરિસો’’તિ અત્તમના ભવન્તિ.

સો કસ્સચિ નિદાનમત્તં, કસ્સચિ ઉપડ્ઢગાથં, કસ્સચિ ગાથં ઉપટ્ઠાપેન્તો અયપટ્ટકેન આબન્ધન્તો વિય દહરસામણેરે સઙ્ગણ્હિત્વા મહાથેરે ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અયં પોરાણકવિહારો અત્થિ, એત્થ કોચિ તત્રુપ્પાદો’’તિ?, પુચ્છતિ. થેરા – ‘‘કિં વદેસિ, આવુસો, ચતુવીસતિ કરીસસહસ્સાનિ તત્રુપ્પાદો’’તિ. ભન્તે, તુમ્હે એવં વદેથ, ઉદ્ધને પન અગ્ગિપિ ન જલતીતિ. આવુસો, મહાવિહારવાસીહિ લદ્ધા નામ એવમેવ નસ્સન્તિ, ન કોચિ સણ્ઠપેતીતિ. ભન્તે, પોરાણકરાજૂહિ દિન્નં ખીણાસવેહિ પટિગ્ગહિતં કસ્મા એતે નાસેન્તીતિ? આવુસો, તાદિસેન ધમ્મકથિકેન સક્કા ભવેય્ય લદ્ધુન્તિ. ભન્તે, મા એવં વદેથ, અમ્હે પટિપત્તિદીપકધમ્મકથિકા નામ, તુમ્હે મં ‘‘સઙ્ઘકુટુમ્બિકો વિહારુપટ્ઠાકો’’તિ મઞ્ઞમાના કાતુકામાતિ. કિં નુ ખો, આવુસો, અકપ્પિયમેતં, તુમ્હાદિસેહિ પન કથિતે અમ્હાકં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ? તેન હિ, ભન્તે, આરામિકેસુ આગતેસુ અમ્હાકં ભારં કરોથ, એકં કપ્પિયદ્વારં કથેસ્સામાતિ.

સો પાતોવ ગન્ત્વા, સન્નિપાતસાલાયં ઠત્વા, આરામિકેસુ આગતેસુ ‘‘ઉપાસકા અસુકખેત્તે ભાગો કુહિં, અસુકખેત્તે કહાપણં કુહિ’’ન્તિઆદીનિ વત્વા, અઞ્ઞસ્સ ખેત્તં ગહેત્વા, અઞ્ઞસ્સ દેતિ. એવં અનુક્કમેન તં તં પટિસેધેન્તો તસ્સ તસ્સ દેન્તો તથા અકાસિ, યથા યાગુહત્થા પૂવહત્થા ભત્તહત્થા તેલમધુફાણિતઘતાદિહત્થા ચ અત્તનોવ સન્તિકં આગચ્છન્તિ. સકલવિહારો એકકોલાહલો હોતિ, પેસલા ભિક્ખૂ નિબ્બિજ્જ અપક્કમિંસુ.

સોપિ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વિસ્સટ્ઠકાનં બહૂનં દુબ્બચપુગ્ગલાનં ઉપજ્ઝં દેન્તો વિહારં પૂરેતિ. આગન્તુકા ભિક્ખૂ વિહારદ્વારે ઠત્વાવ ‘‘વિહારે કે વસન્તી’’તિ, પુચ્છિત્વા, ‘‘એવરૂપા નામ ભિક્ખૂ’’તિ સુત્વા બાહિરેનેવ પક્કમન્તિ. અયં પુગ્ગલો સાસને તિરિયં નિપન્નતાય મહાજનસ્સ પચ્ચયભાવં ઉપગતો અરિયમગ્ગં ઓતરિત્વા સમાધિકુલ્લે નિસિન્નો નિબ્બાનસાગરં પાપુણિતું ન સક્કોતિ.

ભગવન્તં એતદવોચાતિ ‘‘નિબ્બાનપબ્ભારા’’તિ પદેન ઓસાપિતં ધમ્મદેસનં ઞત્વા અનુસન્ધિકુસલતાય એતં ‘‘કિં નુ ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ. તથાગતોપિ હિ ઇમિસ્સં પરિસતિ નિસિન્નો ‘‘અનુસન્ધિકુસલો ભિક્ખુ અત્થિ, સો મં પઞ્હં પુચ્છિસ્સતી’’તિ તસ્સેવ ઓકાસકરણત્થાય ઇમસ્મિં ઠાને દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

ઇદાનિ ઓરિમં તીરન્તિઆદિના નયેન વુત્તેસુ અજ્ઝત્તિકાયતનાદીસુ એવં ઉપગમનાનુપગમનાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘મય્હં ચક્ખુ-પસન્નં, અહં અપ્પમત્તકમ્પિ રૂપારમ્મણં પટિવિજ્ઝિતું સક્કોમી’’તિ એતં નિસ્સાય ચક્ખું અસ્સાદેન્તોપિ તિમિરકવાતાદીહિ ઉપહતપસાદો ‘‘અમનાપં મય્હં ચક્ખુ, મહન્તમ્પિ રૂપારમ્મણં વિભાવેતું ન સક્કોમી’’તિ દોમનસ્સં આપજ્જન્તોપિ ચક્ખાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તિણ્ણં લક્ખણાનં વસેન વિપસ્સન્તો પન ન ઉપગચ્છતિ નામ. સોતાદીસુપિ એસેવ નયો.

મનાયતને પન ‘‘મનાપં વત મે મનો, કિઞ્ચિ વામતો અગ્ગહેત્વા સબ્બં દક્ખિણતોવ ગણ્હાતી’’તિ વા ‘‘મનેન મે ચિન્તિતચિન્તિતસ્સ અલાભો નામ નત્થી’’તિ વા એવં અસ્સાદેન્તોપિ, ‘‘દુચિન્તિતચિન્તિતસ્સ મે મનો અપ્પદક્ખિણગ્ગાહી’’તિ એવં દોમનસ્સં ઉપ્પાદેન્તોપિ મનાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. ઇટ્ઠે પન રૂપે રાગં, અનિટ્ઠે પટિઘં ઉપ્પાદેન્તો રૂપાયતનં ઉપગચ્છતિ નામ. સદ્દાયતનાદીસુપિ એસેવ નયો.

નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ મજ્ઝે સંસીદિત્વા થલં પત્તં દારુક્ખન્ધં સણ્હથૂલવાલિકા પિદહતિ, સો પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ, એવં નન્દીરાગેન આબદ્ધો પુગ્ગલો ચતૂસુ મહાઅપાયેસુ પતિતો મહાદુક્ખેન પિધીયતિ, સો અનેકેહિપિ વસ્સસહસ્સેહિ પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્કોતિ. તેન વુત્તં ‘‘નન્દીરાગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

અસ્મિમાનસ્સેતં અધિવચનન્તિ યથા હિ થલે આરુળ્હો દારુક્ખન્ધો હેટ્ઠા ગઙ્ગોદકેન ચેવ ઉપરિ વસ્સેન ચ તેમેન્તો અનુક્કમેન સેવાલપરિયોનદ્ધો ‘‘પાસાણો નુ ખો એસ ખાણુકો’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ, એવમેવ અસ્મિમાનેન ઉન્નતો પુગ્ગલો પંસુકૂલિકટ્ઠાને પંસુકૂલિકો હોતિ, ધમ્મકથિકટ્ઠાને ધમ્મકથિકો, ભણ્ડનકારકટ્ઠાને ભણ્ડનકારકો, વેજ્જટ્ઠાને વેજ્જો, પિસુણટ્ઠાને પિસુણો. સો નાનપ્પકારં અનેસનં આપજ્જન્તો તાહિ તાહિ આપત્તીહિ પલિવેઠિતો ‘‘અત્થિ નુ ખો અસ્સ અબ્ભન્તરે કિઞ્ચિ સીલં, ઉદાહુ નત્થી’’તિ વત્તબ્બતં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘અસ્મિમાનસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ.

પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચનન્તિ યથા હિ આવટ્ટે પતિતદારુખન્ધો અન્તોયેવ પાસાણાદીસુ આહતસમબ્ભાહતો ભિજ્જિત્વા ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ, એવં પઞ્ચકામગુણાવટ્ટે પતિતપુગ્ગલો ચતૂસુ અપાયેસુ કમ્મકારણખુપ્પિપાસાદિદુક્ખેહિ આહતસમબ્ભાહતો દીઘરત્તં ચુણ્ણવિચુણ્ણતં આપજ્જતિ. તેન વુત્તં ‘‘પઞ્ચન્નેતં કામગુણાનં અધિવચન’’ન્તિ.

દુસ્સીલોતિ નિસ્સીલો. પાપધમ્મોતિ લામકધમ્મો. અસુચીતિ ન સુચિ. સઙ્કસ્સરસમાચારોતિ ‘‘ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇમસ્સ મઞ્ઞે ઇદં કમ્મ’’ન્તિ એવં પરેહિ સઙ્કાય સરિતબ્બસમાચારો. સઙ્કાય વા પરેસં સમાચારં સરતીતિપિ સઙ્કસ્સરસમાચારો. તસ્સ હિ દ્વે તયો જને કથેન્તે દિસ્વા, ‘‘મમ દોસં મઞ્ઞે કથેન્તી’’તિ તેસં સમાચારં સઙ્કસ્સરતિ ધાવતીતિ સઙ્કસ્સરસમાચારો.

સમણપટિઞ્ઞોતિ સલાકગ્ગહણાદીસુ ‘‘કિત્તકા વિહારે સમણા’’તિ ગણનાય આરદ્ધાય ‘‘અહમ્પિ સમણો, અહમ્પિ સમણો’’તિ પટિઞ્ઞં દેતિ, સલાકગ્ગહણાદીનિ કરોતિ. બ્રહ્મચારિપટિઞ્ઞોતિ ઉપોસથપવારણાદીસુ ‘‘અહમ્પિ બ્રહ્મચારી’’તિ પટિઞ્ઞાય તાનિ કમ્માનિ પવિસતિ. અન્તોપૂતીતિ વક્કહદયાદીસુ અપૂતિકસ્સપિ ગુણાનં પૂતિભાવેન, અન્તોપૂતિ. અવસ્સુતોતિ રાગેન તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ રાગાદીહિ કિલેસેહિ કચવરજાતો.

એતદવોચાતિ ગોગણં ગઙ્ગાતીરાભિમુખં કત્વા પરિસપરિયન્તે ઠિતો આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા, ‘‘સત્થા ઓરિમતીરાદીનં અનુપગચ્છન્તાદિવસેન સક્કા પટિપત્તિં પૂરેતુન્તિ વદતિ. યદિ એવં પૂરેતું સક્કા, અહં પબ્બજિત્વા પૂરેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા એતં ‘‘અહં ખો, ભન્તે’’તિઆદિવચનં અવોચ.

વચ્છગિદ્ધિનિયોતિ વચ્છેસુ સસ્નેહા થનેહિ ખીરં પગ્ઘરન્તેહિ વચ્છકસ્નેહેન સયમેવ ગમિસ્સન્તીતિ. નિય્યાતેહેવાતિ નિય્યાતેહિયેવ. ગાવીસુ હિ અનિય્યાતિતાસુ ગોસામિકા આગન્ત્વા, ‘‘એકા ગાવી ન દિસ્સતિ, એકો ગોણો, એકો વચ્છકો ન દિસ્સતી’’તિ તુય્હં પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો વિચરિસ્સન્તિ, ઇતિ તે અફાસુકં ભવિસ્સતિ. પબ્બજ્જા ચ નામેસા સઇણસ્સ ન રુહતિ, અણણા પબ્બજ્જા ચ બુદ્ધાદીહિ સંવણ્ણિતાતિ દસ્સનત્થં એવમાહ. નિય્યાતાતિ નિય્યાતિતા. ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં.