૪-૫. ભારદ્વાજસુત્તાદિવણ્ણના

૧૨૭-૧૨૮. ચતુત્થે પિણ્ડં ઉલમાનો પરિયેસમાનો પબ્બજિતોતિ પિણ્ડોલો. સો કિર પરિજિણ્ણભોગો બ્રાહ્મણો અહોસિ. અથ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લાભસક્કારં દિસ્વા પિણ્ડત્થાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો. સો મહન્તં કપલ્લપત્તં ગહેત્વા ચરતિ, તેન કપલ્લપૂરં યાગું પિવતિ, કપલ્લપૂરે પૂવે ખાદતિ, કપલ્લપૂરં ભત્તં ભુઞ્જતિ. અથસ્સ મહગ્ઘસભાવં સત્થુ આરોચયિંસુ. સત્થા તસ્સ પત્તત્થવિકં નાનુજાનિ. હેટ્ઠામઞ્ચે પત્તં નિક્કુજ્જિત્વા ઠપેતિ. સો ઠપેન્તોપિ ઘંસન્તોવ પણામેત્વા ઠપેતિ, ગણ્હન્તોપિ ઘંસન્તોવ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાતિ. તં ગચ્છન્તે કાલે ધંસનેન પરિક્ખીણં નાળિકોદનમત્તમેવ ગણ્હનકં જાતં. તતો સત્થુ આરોચેસું, અથસ્સ સત્થા પત્તત્થવિકં અનુજાનિ. થેરો અપરેન સમયેન ઇન્દ્રિયભાવનં ભાવેત્વા અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. ઇતિ સો પિણ્ડત્થાય પબ્બજિતત્તા પિણ્ડોલો, ગોત્તેન પન ભારદ્વાજોતિ ઉભયં એકતો કત્વા પિણ્ડોલભારદ્વાજોતિ વુચ્ચતિ.

ઉપસઙ્કમીતિ ઉગ્ગતુગ્ગતેહિ મહાઅમચ્ચેહિ પરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. થેરો કિર એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો નિદાઘસમયે સીતઠાને દિવાવિહારં નિસીદિસ્સામીતિ આકાસેન ગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો ઉદપાનં નામ ઉય્યાનં અત્થિ, તત્થ પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ સીતેન ઉદકવાતેન બીજિયમાનો.

ઉદેનોપિ ખો નામ રાજા સત્તાહં મહાપાનં પિવિત્વા સત્તમે દિવસે ઉય્યાનં પટિજગ્ગાપેત્વા મહાજનપરિવારો ઉય્યાનં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે અત્થતાય સેય્યાય નિપજ્જિ. તસ્સ એકા પરિચારિકા પાદે સમ્બાહમાના નિસિન્ના. રાજા કમેન નિદ્દં ઓક્કમિ. તસ્મિં નિદ્દં ઓક્કન્તે નાટકિત્થિયો ‘‘યસ્સત્થાય મયં ગીતાદીનિ પયોજેય્યામ, સો નિદ્દં ઉપગતો, ન ચ નિદ્દાકાલે મહાસદ્દં કાતું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો અત્તનો તૂરિયાનિ ઠપેત્વા ઉય્યાનં પક્કન્તા. તા તત્થ તત્થ ફલાફલાનિ ખાદમાના પુપ્ફાનિ પિળન્ધમાના વિચરન્તિયો થેરં દિસ્વા ‘‘મા સદ્દં કરિત્થા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિવારયમાના વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. થેરો ‘‘ઇસ્સા પહાતબ્બા, મચ્છેરં વિનોદેતબ્બ’’ન્તિઆદિના નયેન તાસં અનુરૂપં ધમ્મકથં કથેસિ.

સાપિ ખો રઞ્ઞો પાદે સમ્બાહમાના નિસિન્ના ઇત્થી પાદે ચાલેત્વા રાજાનં પબોધેસિ. સો ‘‘કહં તા ગતા’’તિ પુચ્છિ. કિં તાસં તુમ્હેહિ? તા એકં સમણં પરિવારેત્વા નિસિન્નાતિ. રાજા કુદ્ધો ઉદ્ધને પક્ખિત્તલોણં વિય તટતટાયમાનો ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘તમ્બકિપિલ્લિકાહિ નં ખાદાપેસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તો એકસ્મિં અસોકરુક્ખે તમ્બકિપિલ્લિકાનં પુટં દિસ્વા હત્થેનાકડ્ઢિત્વા સાખં ગણ્હિતું નાસક્ખિ. કિપિલ્લિકપુટો છિજ્જિત્વા રઞ્ઞો સીસે પતિ, સકલસરીરં સાલિથુસેહિ પરિકિણ્ણં વિય દણ્ડદીપિકાહિ ડય્હમાનં વિય ચ અહોસિ. થેરો રઞ્ઞો પદુટ્ઠભાવં ઞત્વા ઇદ્ધિયા આકાસં પક્ખન્દિ. તાપિ ઇત્થિયો ઉટ્ઠાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા સરીરં પુઞ્છન્તિયો વિય ભૂમિયં પતિતપતિતા કિપિલ્લિકાયો ગહેત્વા સરીરે ખિપમાના સબ્બા મુખસત્તીહિ વિજ્ઝિંસુ – ‘‘કિં નામેતં, અઞ્ઞે રાજાનો પબ્બજિતે દિસ્વા વન્દન્તિ, પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અયં પન રાજા કિપિલ્લિકપુટં સીસે ભિન્દિતુકામો જાતો’’તિ.

રાજા અત્તનો અપરાધં દિસ્વા ઉય્યાનપાલં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં એસ પબ્બજિતો? અઞ્ઞેસુપિ દિવસેસુ ઇધ આગચ્છતી’’તિ? આમ, દેવાતિ. ઇધ ત્વં આગતદિવસે મય્હં આરોચેય્યાસીતિ. થેરોપિ કતિપાહેનેવ પુન આગન્ત્વા રુક્ખમૂલે નિસીદિ. ઉય્યાનપાલો દિસ્વા – ‘‘મહન્તો મે અયં પણ્ણાકારો’’તિ વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ઉટ્ઠહિત્વા સઙ્ખપણવાદિસદ્દં નિવારેત્વા ઉગ્ગતુગ્ગતેહિ અમચ્ચેહિ સદ્ધિં ઉય્યાનં અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ.

અનિકીળિતાવિનો કામેસૂતિ યા કામેસુ કામકીળા, તં અકીળિતપુબ્બા, અપરિભુત્તકામાતિ અત્થો. અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તીતિ પવેણિં પટિપાદેન્તિ, દીઘરત્તં અનુબન્ધાપેન્તિ. માતુમત્તીસૂતિ માતુપમાણાસુ. લોકસ્મિઞ્હિ માતા ભગિની ધીતાતિ ઇદં તિવિધં ગરુકારમ્મણં નામ, ઇતિ ગરુકારમ્મણે ઉપનિબન્ધં ચિત્તં વિમોચેતું ન લભતીતિ દસ્સેન્તો એવમાહ. અથસ્સ તેન પઞ્હેન ચિત્તં અનોતરન્તં દિસ્વા ભગવતા પટિકૂલમનસિકારવસેન ચિત્તૂપનિબન્ધનત્થં વુત્તં દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં કથેસિ.

અભાવિતકાયાતિ અભાવિતપઞ્ચદ્વારિકકાયા. તેસં તં દુક્કરં હોતીતિ તેસં તં અસુભકમ્મટ્ઠાનં ભાવેતું દુક્કરં હોતિ. ઇતિસ્સ ઇમિનાપિ ચિત્તં અનોતરન્તં દિસ્વા ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથેસિ. ઇન્દ્રિયસંવરસ્મિઞ્હિ ઉપનિબન્ધચિત્તં વિહેઠેતું ન લભતિ. રાજા તં સુત્વા તત્થ ઓતિણ્ણચિત્તો અચ્છરિયં, ભો ભારદ્વાજાતિઆદિમાહ.

અરક્ખિતેનેવ કાયેનાતિઆદીસુ હત્થપાદે કીળાપેન્તો ગીવં પરિવત્તેન્તો કાયં ન રક્ખતિ નામ, નાનપ્પકારં દુટ્ઠુલ્લં કથેન્તો વચનં ન રક્ખતિ નામ, કામવિતક્કાદયો વિતક્કેન્તો ચિત્તં ન રક્ખતિ નામ. રક્ખિતેનેવ કાયેનાતિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

અતિવિય મં તસ્મિં સમયે લોભધમ્મા પરિસહન્તીતિ મં તસ્મિં સમયે અતિક્કમિત્વા લોભો અધિભવતીતિ અત્થો. ઉપટ્ઠિતાય સતિયાતિ કાયગતાય સતિયા સુપટ્ઠિતાય. ન મં તથા તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં સમયે મં યથા પુબ્બે, ન તથા લોભો અતિક્કમિત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. પરિસહન્તીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જન્તીતિપિ અત્થોયેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તયો કાયા કથિતા. કથં? ‘‘ઇમમેવ કાય’’ન્તિ એત્થ હિ કરજકાયો કથિતો, ‘‘ભાવિતકાયો’’તિ એત્થ પઞ્ચદ્વારિકકાયો, ‘‘રક્ખિતેનેવ કાયેના’’તિ એત્થ ચોપનકાયો, કાયવિઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.