૧૩. ગહપતિવગ્ગો

૧-૩. વેસાલીસુત્તાદિવણ્ણના

૧૨૪-૧૨૬. ગહપતિવગ્ગસ્સ પઠમે ઉગ્ગોતિ પણીતદાયકાનં અગ્ગઉગ્ગો, સો ભગવતા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં પણીતદાયકાનં યદિદં ઉગ્ગો ગહપતી’’તિ એવં એતદગ્ગે ઠપિતો. સેસમેતેસુ ચેવ દ્વીસુ, તતિયે ચ વુત્તત્થમેવ.

૪-૫. ભારદ્વાજસુત્તાદિવણ્ણના

૧૨૭-૧૨૮. ચતુત્થે પિણ્ડં ઉલમાનો પરિયેસમાનો પબ્બજિતોતિ પિણ્ડોલો. સો કિર પરિજિણ્ણભોગો બ્રાહ્મણો અહોસિ. અથ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ લાભસક્કારં દિસ્વા પિણ્ડત્થાય નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતો. સો મહન્તં કપલ્લપત્તં ગહેત્વા ચરતિ, તેન કપલ્લપૂરં યાગું પિવતિ, કપલ્લપૂરે પૂવે ખાદતિ, કપલ્લપૂરં ભત્તં ભુઞ્જતિ. અથસ્સ મહગ્ઘસભાવં સત્થુ આરોચયિંસુ. સત્થા તસ્સ પત્તત્થવિકં નાનુજાનિ. હેટ્ઠામઞ્ચે પત્તં નિક્કુજ્જિત્વા ઠપેતિ. સો ઠપેન્તોપિ ઘંસન્તોવ પણામેત્વા ઠપેતિ, ગણ્હન્તોપિ ઘંસન્તોવ આકડ્ઢિત્વા ગણ્હાતિ. તં ગચ્છન્તે કાલે ધંસનેન પરિક્ખીણં નાળિકોદનમત્તમેવ ગણ્હનકં જાતં. તતો સત્થુ આરોચેસું, અથસ્સ સત્થા પત્તત્થવિકં અનુજાનિ. થેરો અપરેન સમયેન ઇન્દ્રિયભાવનં ભાવેત્વા અગ્ગફલે અરહત્તે પતિટ્ઠાસિ. ઇતિ સો પિણ્ડત્થાય પબ્બજિતત્તા પિણ્ડોલો, ગોત્તેન પન ભારદ્વાજોતિ ઉભયં એકતો કત્વા પિણ્ડોલભારદ્વાજોતિ વુચ્ચતિ.

ઉપસઙ્કમીતિ ઉગ્ગતુગ્ગતેહિ મહાઅમચ્ચેહિ પરિવુતો ઉપસઙ્કમિ. થેરો કિર એકદિવસં સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા કતભત્તકિચ્ચો નિદાઘસમયે સીતઠાને દિવાવિહારં નિસીદિસ્સામીતિ આકાસેન ગન્ત્વા ગઙ્ગાતીરે ઉદેનસ્સ રઞ્ઞો ઉદપાનં નામ ઉય્યાનં અત્થિ, તત્થ પવિસિત્વા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે દિવાવિહારં નિસીદિ સીતેન ઉદકવાતેન બીજિયમાનો.

ઉદેનોપિ ખો નામ રાજા સત્તાહં મહાપાનં પિવિત્વા સત્તમે દિવસે ઉય્યાનં પટિજગ્ગાપેત્વા મહાજનપરિવારો ઉય્યાનં ગન્ત્વા મઙ્ગલસિલાપટ્ટે અત્થતાય સેય્યાય નિપજ્જિ. તસ્સ એકા પરિચારિકા પાદે સમ્બાહમાના નિસિન્ના. રાજા કમેન નિદ્દં ઓક્કમિ. તસ્મિં નિદ્દં ઓક્કન્તે નાટકિત્થિયો ‘‘યસ્સત્થાય મયં ગીતાદીનિ પયોજેય્યામ, સો નિદ્દં ઉપગતો, ન ચ નિદ્દાકાલે મહાસદ્દં કાતું વટ્ટતી’’તિ અત્તનો અત્તનો તૂરિયાનિ ઠપેત્વા ઉય્યાનં પક્કન્તા. તા તત્થ તત્થ ફલાફલાનિ ખાદમાના પુપ્ફાનિ પિળન્ધમાના વિચરન્તિયો થેરં દિસ્વા ‘‘મા સદ્દં કરિત્થા’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિવારયમાના વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. થેરો ‘‘ઇસ્સા પહાતબ્બા, મચ્છેરં વિનોદેતબ્બ’’ન્તિઆદિના નયેન તાસં અનુરૂપં ધમ્મકથં કથેસિ.

સાપિ ખો રઞ્ઞો પાદે સમ્બાહમાના નિસિન્ના ઇત્થી પાદે ચાલેત્વા રાજાનં પબોધેસિ. સો ‘‘કહં તા ગતા’’તિ પુચ્છિ. કિં તાસં તુમ્હેહિ? તા એકં સમણં પરિવારેત્વા નિસિન્નાતિ. રાજા કુદ્ધો ઉદ્ધને પક્ખિત્તલોણં વિય તટતટાયમાનો ઉટ્ઠહિત્વા ‘‘તમ્બકિપિલ્લિકાહિ નં ખાદાપેસ્સામી’’તિ ગચ્છન્તો એકસ્મિં અસોકરુક્ખે તમ્બકિપિલ્લિકાનં પુટં દિસ્વા હત્થેનાકડ્ઢિત્વા સાખં ગણ્હિતું નાસક્ખિ. કિપિલ્લિકપુટો છિજ્જિત્વા રઞ્ઞો સીસે પતિ, સકલસરીરં સાલિથુસેહિ પરિકિણ્ણં વિય દણ્ડદીપિકાહિ ડય્હમાનં વિય ચ અહોસિ. થેરો રઞ્ઞો પદુટ્ઠભાવં ઞત્વા ઇદ્ધિયા આકાસં પક્ખન્દિ. તાપિ ઇત્થિયો ઉટ્ઠાય રઞ્ઞો સન્તિકં ગન્ત્વા સરીરં પુઞ્છન્તિયો વિય ભૂમિયં પતિતપતિતા કિપિલ્લિકાયો ગહેત્વા સરીરે ખિપમાના સબ્બા મુખસત્તીહિ વિજ્ઝિંસુ – ‘‘કિં નામેતં, અઞ્ઞે રાજાનો પબ્બજિતે દિસ્વા વન્દન્તિ, પઞ્હં પુચ્છન્તિ, અયં પન રાજા કિપિલ્લિકપુટં સીસે ભિન્દિતુકામો જાતો’’તિ.

રાજા અત્તનો અપરાધં દિસ્વા ઉય્યાનપાલં પક્કોસાપેત્વા પુચ્છિ – ‘‘કિં એસ પબ્બજિતો? અઞ્ઞેસુપિ દિવસેસુ ઇધ આગચ્છતી’’તિ? આમ, દેવાતિ. ઇધ ત્વં આગતદિવસે મય્હં આરોચેય્યાસીતિ. થેરોપિ કતિપાહેનેવ પુન આગન્ત્વા રુક્ખમૂલે નિસીદિ. ઉય્યાનપાલો દિસ્વા – ‘‘મહન્તો મે અયં પણ્ણાકારો’’તિ વેગેન ગન્ત્વા રઞ્ઞો આરોચેસિ. રાજા ઉટ્ઠહિત્વા સઙ્ખપણવાદિસદ્દં નિવારેત્વા ઉગ્ગતુગ્ગતેહિ અમચ્ચેહિ સદ્ધિં ઉય્યાનં અગમાસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ.

અનિકીળિતાવિનો કામેસૂતિ યા કામેસુ કામકીળા, તં અકીળિતપુબ્બા, અપરિભુત્તકામાતિ અત્થો. અદ્ધાનઞ્ચ આપાદેન્તીતિ પવેણિં પટિપાદેન્તિ, દીઘરત્તં અનુબન્ધાપેન્તિ. માતુમત્તીસૂતિ માતુપમાણાસુ. લોકસ્મિઞ્હિ માતા ભગિની ધીતાતિ ઇદં તિવિધં ગરુકારમ્મણં નામ, ઇતિ ગરુકારમ્મણે ઉપનિબન્ધં ચિત્તં વિમોચેતું ન લભતીતિ દસ્સેન્તો એવમાહ. અથસ્સ તેન પઞ્હેન ચિત્તં અનોતરન્તં દિસ્વા ભગવતા પટિકૂલમનસિકારવસેન ચિત્તૂપનિબન્ધનત્થં વુત્તં દ્વત્તિંસાકારકમ્મટ્ઠાનં કથેસિ.

અભાવિતકાયાતિ અભાવિતપઞ્ચદ્વારિકકાયા. તેસં તં દુક્કરં હોતીતિ તેસં તં અસુભકમ્મટ્ઠાનં ભાવેતું દુક્કરં હોતિ. ઇતિસ્સ ઇમિનાપિ ચિત્તં અનોતરન્તં દિસ્વા ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથેસિ. ઇન્દ્રિયસંવરસ્મિઞ્હિ ઉપનિબન્ધચિત્તં વિહેઠેતું ન લભતિ. રાજા તં સુત્વા તત્થ ઓતિણ્ણચિત્તો અચ્છરિયં, ભો ભારદ્વાજાતિઆદિમાહ.

અરક્ખિતેનેવ કાયેનાતિઆદીસુ હત્થપાદે કીળાપેન્તો ગીવં પરિવત્તેન્તો કાયં ન રક્ખતિ નામ, નાનપ્પકારં દુટ્ઠુલ્લં કથેન્તો વચનં ન રક્ખતિ નામ, કામવિતક્કાદયો વિતક્કેન્તો ચિત્તં ન રક્ખતિ નામ. રક્ખિતેનેવ કાયેનાતિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

અતિવિય મં તસ્મિં સમયે લોભધમ્મા પરિસહન્તીતિ મં તસ્મિં સમયે અતિક્કમિત્વા લોભો અધિભવતીતિ અત્થો. ઉપટ્ઠિતાય સતિયાતિ કાયગતાય સતિયા સુપટ્ઠિતાય. ન મં તથા તસ્મિં સમયેતિ તસ્મિં સમયે મં યથા પુબ્બે, ન તથા લોભો અતિક્કમિત્વા ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો. પરિસહન્તીતિ પદસ્સ ઉપ્પજ્જન્તીતિપિ અત્થોયેવ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તયો કાયા કથિતા. કથં? ‘‘ઇમમેવ કાય’’ન્તિ એત્થ હિ કરજકાયો કથિતો, ‘‘ભાવિતકાયો’’તિ એત્થ પઞ્ચદ્વારિકકાયો, ‘‘રક્ખિતેનેવ કાયેના’’તિ એત્થ ચોપનકાયો, કાયવિઞ્ઞત્તીતિ અત્થો. પઞ્ચમં ઉત્તાનમેવ.

૬. ઘોસિતસુત્તવણ્ણના

૧૨૯. છટ્ઠે રૂપા ચ મનાપાતિ રૂપા ચ મનાપા સંવિજ્જન્તિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચ સંવિજ્જતિ. સુખવેદનિયં ફસ્સન્તિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તં ઉપનિસ્સયવસેન જવનકાલે સુખવેદનાય પચ્ચયભૂતં ફસ્સં. સુખા વેદનાતિ એકં ફસ્સં પટિચ્ચ જવનવસેન સુખવેદના ઉપ્પજ્જતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો.

ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે તેવીસતિ ધાતુયો કથિતા. કથં? એત્થ હિ ચક્ખુપસાદો ચક્ખુધાતુ, તસ્સ આરમ્મણં રૂપધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણં વિઞ્ઞાણધાતુ, ચક્ખુવિઞ્ઞાણધાતુયા સહજાતા તયો ખન્ધા ધમ્મધાતુ, એવં પઞ્ચસુ દ્વારેસુ ચતુન્નં ચતુન્નં વસેન વીસતિ. મનોદ્વારે ‘‘મનોધાતૂ’’તિ આવજ્જનચિત્તં ગહિતં, આરમ્મણઞ્ચેવ હદયવત્થુ ચ ધમ્મધાતુ, વત્થુનિસ્સિતં મનોવિઞ્ઞાણધાતૂતિ એવં તેવીસતિ હોન્તિ. એવં તેવીસતિયા ધાતૂનં વસેન ધાતુનાનત્તં વુત્તં ભગવતાતિ દસ્સેતિ.

૭-૮. હાલિદ્દિકાનિસુત્તાદિવણ્ણના

૧૩૦-૧૩૧. સત્તમે મનાપં ઇત્થેતન્તિ પજાનાતીતિ યં અનેન મનાપં રૂપં દિટ્ઠં, તં ઇત્થેતન્તિ એવમેતં મનાપમેવ તન્તિ પજાનાતિ. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં સુખવેદનિયઞ્ચ ફસ્સં પટિચ્ચાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણઞ્ચેવ, યો ચ ઉપનિસ્સયકોટિયા વા અનન્તરકોટિયા વા સમનન્તરકોટિયા વા સમ્પયુત્તકોટિયા વા સુખવેદનાય પચ્ચયો ફસ્સો, તં સુખવેદનિયં ફસ્સઞ્ચ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ સુખવેદનાતિ. એસ નયો સબ્બત્થ. ઇતિ ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ કિરિયામનોવિઞ્ઞાણધાતુ આવજ્જનકિચ્ચા, મનોધાતુયેવ વા સમાના મનોધાતુનામેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ.

૯. લોહિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૧૩૨. નવમે મક્કરકતેતિ એવંનામકે નગરે અરઞ્ઞકુટિકાયન્તિ અરઞ્ઞે કતાય પાટિયેક્કાય કુટિયં, ન વિહારપચ્ચન્તકુટિયં. માણવકાતિ યેપિ તત્થ મહલ્લકા, તે મહલ્લકકાલેપિ અન્તેવાસિકતાય માણવકાત્વેવ વુત્તા. તેનુપસઙ્કમિંસૂતિ પાતો સિપ્પં ઉગ્ગણ્હિત્વા સાયં ‘‘આચરિયસ્સ કટ્ઠાનિ આહરિસ્સામા’’તિ અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિચરન્તા યેન સા કુટિકા, તેનુપસઙ્કમિંસુ. પરિતો પરિતો કુટિકાયાતિ તસ્સા કુટિકાય સમન્તતો સમન્તતો. સેલેય્યકાનીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પિટ્ઠિં ગહેત્વા લઙ્ઘિત્વા ઇતો ચિતો ચઙ્કમનકીળનાનિ.

મુણ્ડકાતિઆદીસુ મુણ્ડે મુણ્ડાતિ, સમણે ચ સમણાતિ વત્તું વટ્ટેય્ય, ઇમે પન હીળેન્તા ‘‘મુણ્ડકા સમણકા’’તિ આહંસુ. ઇબ્ભાતિ ગહપતિકા. કણ્હાતિ કણ્હા, કાળકાતિ અત્થો. બન્ધુપાદાપચ્ચાતિ એત્થ બન્ધૂતિ બ્રહ્મા અધિપ્પેતો. તઞ્હિ બ્રાહ્મણા પિતામહોતિ વોહરન્તિ. પાદાનં અપચ્ચા પાદાપચ્ચા, બ્રહ્મુનો પિટ્ઠિપાદતો જાતાતિ અધિપ્પાયો. તેસં કિર અયં લદ્ધિ ‘‘બ્રાહ્મણા બ્રહ્મુનો મુખતો નિક્ખન્તા, ખત્તિયા ઉરતો, વેસ્સા નાભિતો, સુદ્દા જાણુતો, સમણા પિટ્ઠિપાદતો’’તિ. ભરતકાનન્તિ કુટિમ્બિકાનં. કુટિમ્બિકા હિ યસ્મા રટ્ઠં ભરન્તિ, તસ્મા ભરતાતિ વુચ્ચન્તિ. ઇમે પન પરિભવં કત્વા વદમાના ‘‘ભરતકાન’’ન્તિ આહંસુ.

વિહારા નિક્ખમિત્વાતિ ‘‘રત્તિટ્ઠકાપરિચ્છન્ને રજતપટ્ટસન્નિભસમવિપ્પકિણ્ણવાલિકે રમણીયે પરિવેણે કટ્ઠકલાપે બન્ધિત્વા ખિપમાના વાલિકં આલુળેત્વા, હત્થેન હત્થં આદાય પણ્ણકુટિં પરિયાયન્તા ‘ઇમે ઇમેસં ભરતકાનં સક્કતા, ઇમે ઇમેસં ભરતકાનં સક્કતા’તિ પુનપ્પુનં વિરવન્તા અતિવિય ઇમે માણવકા કીળં કરોન્તિ, વિહારે ભિક્ખૂનં અત્થિભાવમ્પિ ન જાનન્તિ, દસ્સેસ્સામિ નેસં ભિક્ખૂનં અત્થિભાવ’’ન્તિ ચિન્તેત્વા પણ્ણકુટિતો નિક્ખમિ.

સીલુત્તમા પુબ્બતરા અહેસુન્તિ ગુણવન્તાનં ગુણે કથિતે નિગ્ગુણાનં ગુણાભાવો પાકટોવ ભવિસ્સતીતિ પોરાણકબ્રાહ્મણાનં ગુણે કથેન્તો એવમાહ. તત્થ સીલુત્તમાતિ સીલજેટ્ઠકા. સીલઞ્હિ તેસં ઉત્તમં, ન જાતિગોત્તં. યે પુરાણં સરન્તીતિ યે પોરાણકં બ્રાહ્મણધમ્મં સરન્તિ. અભિભુય્ય કોધન્તિ કોધં અભિભવિત્વા તેસં દ્વારાનિ સુગુત્તાનિ સુરક્ખિતાનિ અહેસું. ધમ્મે ચ ઝાને ચ રતાતિ દસવિધે કુસલકમ્મપથધમ્મે અટ્ઠસમાપત્તિઝાનેસુ ચ રતા.

એવં પોરાણાનં ગુણં કથેત્વા અથેતરહિ બ્રાહ્મણાનં માનં નિમ્મદ્દેન્તો ઇમે ચ વોક્કમ્મ જપામસેતિઆદિમાહ. તત્થ વોક્કમ્માતિ એતેહિ ગુણેહિ અપક્કમિત્વા. જપામસેતિ મયં જપામ સજ્ઝાયામાતિ એત્તકેનેવ બ્રાહ્મણમ્હાતિ મઞ્ઞમાના બ્રાહ્મણા મયન્તિ ઇમિના ગોત્તેન મત્તા હુત્વા વિસમં ચરન્તિ, વિસમાનિ કાયકમ્માદીનિ કરોન્તીતિ અત્થો. પુથુઅત્તદણ્ડાતિ પુથુ અત્તા દણ્ડા એતેહીતિ પુથુઅત્તદણ્ડા, ગહિતનાનાવિધદણ્ડાતિ અત્થો. સતણ્હાતણ્હેસૂતિ સતણ્હનિત્તણ્હેસુ. અગુત્તદ્વારસ્સ ભવન્તિ મોઘાતિ અસંવુતદ્વારસ્સ સબ્બેપિ વતસમાદાના મોઘા ભવન્તીતિ દીપેતિ. યથા કિન્તિ? સુપિનેવ લદ્ધં પુરિસસ્સ વિત્તન્તિ યથા સુપિને પુરિસસ્સ લદ્ધં મણિમુત્તાદિનાનાવિધં વિત્તં મોઘં હોતિ, પબુજ્ઝિત્વા કિઞ્ચિ ન પસ્સતિ, એવં મોઘા ભવન્તીતિ અત્થો.

અનાસકાતિ એકાહદ્વીહાદિવસેન અનાહારકા. થણ્ડિલસાયિકા ચાતિ હરિતકુસસન્થતે ભૂમિભાગે સયનં, પાતો સિનાનઞ્ચ તયો ચ વેદાતિ પાતોવ ઉદકં પવિસિત્વા ન્હાનઞ્ચેવ તયો ચ વેદા. ખરાજિનં જટા પઙ્કોતિ ખરસમ્ફસ્સં અજિનચમ્મઞ્ચેવ જટાકલાપો ચ પઙ્કો ચ, પઙ્કો નામ દન્તમલં. મન્તા સીલબ્બતં તપોતિ મન્તા ચ અજસીલગોસીલસઙ્ખાતં સીલં અજવતગોવતસઙ્ખાતં વતઞ્ચ. અયં ઇદાનિ બ્રાહ્મણાનં તપોતિ વદતિ. કુહના વઙ્કદણ્ડા ચાતિ પટિચ્છન્નકૂપો વિય પટિચ્છન્નદોસં કોહઞ્ઞઞ્ચેવ વઙ્કદણ્ડો, ચ ઉદુમ્બરપલાસબેળુવરુક્ખાનં અઞ્ઞતરતો ગહિતં વઙ્કદણ્ડઞ્ચાતિ અત્થો. ઉદકાચમનાનિ ચાતિ ઉદકેન મુખપરિમજ્જનાનિ. વણ્ણા એતે બ્રાહ્મણાનન્તિ એતે બ્રાહ્મણાનં પરિક્ખારભણ્ડકવણ્ણાતિ દસ્સેતિ. કત કિઞ્ચિક્ખભાવનાતિ કતા કિઞ્ચિક્ખભાવના. અયમેવ વા પાઠો, આમિસકિઞ્ચિક્ખસ્સ વડ્ઢનત્થાય કતન્તિ અત્થો.

એવં એતરહિ બ્રાહ્મણાનં માનં નિમ્મદ્દિત્વા પુન પોરાણકબ્રાહ્મણાનં વણ્ણં કથેન્તો ચિત્તઞ્ચ સુસમાહિતન્તિઆદિમાહ. તત્થ સુસમાહિતન્તિ તેસં બ્રાહ્મણાનં ચિત્તં ઉપચારપ્પનાસમાધીહિ સુસમાહિતં અહોસીતિ દસ્સેતિ. અખિલન્તિ મુદુ અથદ્ધં. સો મગ્ગો બ્રહ્મપત્તિયાતિ સો સેટ્ઠપત્તિયા મગ્ગો, તુમ્હે પન કિં બ્રાહ્મણા નામાતિ દીપેન્તો એવમાહ.

આગમંસુ નુ ખ્વિધાતિ આગમંસુ નુ ખો ઇધ. અધિમુચ્ચતીતિ કિલેસવસેન અધિમુત્તો ગિદ્ધો હોતિ. બ્યાપજ્જતીતિ બ્યાપાદવસેન પૂતિચિત્તં હોતિ. પરિત્તચેતસોતિ અનુપટ્ઠિતસતિતાય સંકિલેસચિત્તેન પરિત્તચિત્તો. ચેતોવિમુત્તિન્તિ ફલસમાધિં. પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ ફલપઞ્ઞં. અપ્પમાણચેતસોતિ ઉપટ્ઠિતસતિતાય નિક્કિલેસચિત્તેન અપ્પમાણચિત્તો.

૧૦. વેરહચ્ચાનિસુત્તવણ્ણના

૧૩૩. દસમે કામણ્ડાયન્તિ એવંનામકે નગરે. યગ્ઘેતિ ચોદનત્થે નિપાતો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

ગહપતિવગ્ગો તેરસમો.