૧૨. લોકકામગુણવગ્ગો

૧-૨. પઠમમારપાસસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૪-૧૧૫. લોકકામગુણવગ્ગસ્સ પઠમે આવાસગતોતિ વસનટ્ઠાનં ગતો. મારસ્સ વસં ગતોતિ તિવિધસ્સાપિ મારસ્સ વસં ગતો. પટિમુક્ક’સ્સ મારપાસોતિ અસ્સ ગીવાય મારપાસો પટિમુક્કો પવેસિતો. દુતિયં ઉત્તાનમેવ.

૩. લોકન્તગમનસુત્તવણ્ણના

૧૧૬. તતિયે લોકસ્સાતિ ચક્કવાળલોકસ્સ. લોકસ્સ અન્તન્તિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તં. વિહારં પાવિસીતિ ‘‘મયિ વિહારં પવિટ્ઠે ઇમે ભિક્ખૂ, ઇમં ઉદ્દેસં આનન્દં પુચ્છિસ્સન્તિ, સો ચ તેસં મમ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દિત્વા કથેસ્સતિ. તતો નં થોમેસ્સામિ, મમ થોમનં સુત્વા ભિક્ખૂ આનન્દં ઉપસઙ્કમિતબ્બં, વચનઞ્ચસ્સ સોતબ્બં સદ્ધાતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તિ, તં નેસં ભવિસ્સતિ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’’તિ ચિન્તેત્વા સંખિત્તેન ભાસિતસ્સ વિત્થારેન અત્થં અવિભજિત્વાવ નિસિન્નાસને અન્તરહિતો ગન્ધકુટિયં પાતુરહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉટ્ઠાયાસના વિહારં પાવિસી’’તિ.

સત્થુ ચેવ સંવણ્ણિતોતિ સત્થારા ચ પસત્થો. વિઞ્ઞૂનન્તિ ઇદમ્પિ કરણત્થે સામિવચનં, પણ્ડિતેહિ સબ્રહ્મચારીહિ ચ સમ્ભાવિતોતિ અત્થો. પહોતીતિ સક્કોતિ. અતિક્કમ્મેવ મૂલં અતિક્કમ્મેવ ખન્ધન્તિ સારો નામ મૂલે વા ખન્ધે વા ભવેય્ય, તમ્પિ અતિક્કમિત્વાતિ અત્થો. એવંસમ્પદમિદન્તિ એવંસમ્પત્તિકં, ઈદિસન્તિ અત્થો. અતિસિત્વાતિ અતિક્કમિત્વા. જાનં જાનાતીતિ જાનિતબ્બમેવ જાનાતિ. પસ્સં પસ્સતીતિ પસ્સિતબ્બમેવ પસ્સતિ. યથા વા એકચ્ચો વિપરીતં ગણ્હન્તો જાનન્તોપિ ન જાનાતિ, પસ્સન્તોપિ ન પસ્સતિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન જાનન્તો જાનાતિ, પસ્સન્તો પસ્સતિયેવ. સ્વાયં દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન ચક્ખુભૂતો. વિદિતકરણટ્ઠેન ઞાણભૂતો. અવિપરીતસભાવટ્ઠેન પરિયત્તિધમ્મપવત્તનતો વા હદયેન ચિન્તેત્વા વાચાય નિચ્છારિતધમ્મમયોતિ ધમ્મભૂતો. સેટ્ઠટ્ઠેન બ્રહ્મભૂતો. અથ વા ચક્ખુ વિય ભૂતોતિ ચક્ખુભૂતો. એવમેતેસુ પદેસુ અત્થો વેદિતબ્બો. સ્વાયં ધમ્મસ્સ વત્તનતો વત્તા. પવત્તનતો પવત્તા. અત્થં નીહરિત્વા નીહરિત્વા દસ્સનસમત્થતાય અત્થસ્સ નિન્નેતા. અમતાધિગમાય પટિપત્તિં દેસેતીતિ અમતસ્સ દાતા.

અગરું કરિત્વાતિ પુનપ્પુનં યાચાપેન્તોપિ હિ ગરું કરોતિ નામ. અત્તનો સેક્ખપટિસમ્ભિદાઞાણે ઠત્વા સિનેરુપાદતો વાલિકં ઉદ્ધરમાનો વિય દુબ્બિઞ્ઞેય્યં કત્વા કથેન્તોપિ ગરું કરોતિયેવ નામ. એવં અકત્વા અમ્હે પુનપ્પુનં અયાચાપેત્વા સુવિઞ્ઞેય્યમ્પિ નો કત્વા કથેહીતિ વુત્તં હોતિ.

યં ખો વોતિ યં ખો તુમ્હાકં. ચક્ખુના ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાનીતિ ચક્ખુઞ્હિ લોકે અપ્પહીનદિટ્ઠિ પુથુજ્જનો સત્તલોકવસેન લોકોતિ સઞ્જાનાતિ ચેવ મઞ્ઞતિ ચ, તથા ચક્કવાળલોકવસેન. ન હિ અઞ્ઞત્ર ચક્ખાદીહિ દ્વાદસાયતનેહિ તસ્સ સા સઞ્ઞા વા માનો વા ઉપ્પજ્જતિ. તેન વુત્તં, ‘‘ચક્ખુના ખો, આવુસો, લોકસ્મિં લોકસઞ્ઞી હોતિ લોકમાની’’તિ. ઇમસ્સ ચ લોકસ્સ ગમનેન અન્તો નામ ઞાતું વા દટ્ઠું વા પત્તું વા ન સક્કા. લુજ્જનટ્ઠેન પન તસ્સેવ ચક્ખાદિભેદસ્સ લોકસ્સ નિબ્બાનસઙ્ખાતં અન્તં અપ્પત્વા વટ્ટદુક્ખસ્સ અન્તકિરિયા નામ નત્થીતિ વેદિતબ્બા.

એવં પઞ્હં વિસ્સજ્જેત્વા ઇદાનિ ‘‘સાવકેન પઞ્હો કથિતોતિ મા નિક્કઙ્ખા અહુવત્થ, અયં ભગવા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતુલં ગહેત્વા નિસિન્નો. ઇચ્છમાના તમેવ ઉપસઙ્કમિત્વા નિક્કઙ્ખા હોથા’’તિ ઉય્યોજેન્તો આકઙ્ખમાના પનાતિઆદિમાહ.

ઇમેહિ આકારેહીતિ ઇમેહિ કારણેહિ ચક્કવાળલોકસ્સ અન્તાભાવકારણેહિ ચેવ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તાપત્તિકારણેહિ ચ. ઇમેહિ પદેહીતિ ઇમેહિ અક્ખરસમ્પિણ્ડનેહિ. બ્યઞ્જનેહીતિ પાટિયેક્કઅક્ખરેહિ.

પણ્ડિતોતિ પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. ચતૂહિ કારણેહિ પણ્ડિતો ધાતુકુસલો આયતનકુસલો પચ્ચયાકારકુસલો કારણાકારણકુસલોતિ. મહાપઞ્ઞોતિ મહન્તે અત્થે મહન્તે ધમ્મે મહન્તા નિરુત્તિયો મહન્તાનિ પટિભાનાનિ પટિગ્ગણ્હનસમત્થતાય મહાપઞ્ઞાય સમન્નાગતો. યથા તં આનન્દેનાતિ યથા આનન્દેન બ્યાકતં, તં સન્ધાય વુત્તં. યથા આનન્દેન તં બ્યાકતં, અહમ્પિ તં એવમેવ બ્યાકરેય્યન્તિ અત્થો.

૪. કામગુણસુત્તવણ્ણના

૧૧૭. ચતુત્થે યે મેતિ યે મમ. ચેતસો સમ્ફુટ્ઠપુબ્બાતિ ચિત્તેન અનુભૂતપુબ્બા. તત્ર મે ચિત્તં બહુલં ગચ્છમાનં ગચ્છેય્યાતિ તેસુ પાસાદત્તયતિવિધનાટકાદિભેદસમ્પત્તિવસેન અનુભૂતપુબ્બેસુ પઞ્ચસુ કામગુણેસુ બહૂસુ વારેસુ ઉપ્પજ્જમાનં ઉપ્પજ્જેય્યાતિ દીપેતિ. પચ્ચુપ્પન્નેસુ વાતિ ઇધ પધાનચરિયકાલે છબ્બસ્સાનિ સુપુપ્ફિતવનસણ્ડજાતાનં દિજગણાદીનં વસેન દિટ્ઠસુતાદિભેદં મનોરમારમ્મણં કામગુણં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘એવરૂપેસુ પચ્ચુપ્પન્નેસુ વા બહુલં ઉપ્પજ્જેય્યા’’તિ દસ્સેતિ. અપ્પં વા અનાગતેસૂતિ અનાગતે ‘‘મેત્તેય્યો નામ બુદ્ધો ભવિસ્સતિ, સઙ્ખો નામ રાજા, કેતુમતી નામ રાજધાની’’તિઆદિવસેન (દી. નિ. ૩.૧૦૬) પરિત્તકમેવ અનાગતેસુ કામગુણેસુ ઉપ્પજ્જેય્યાતિ દસ્સેતિ. તત્ર મે અત્તરૂપેનાતિ તત્ર મયા અત્તનો હિતકામજાતિકેન. અપ્પમાદોતિ સાતચ્ચકિરિયા પઞ્ચસુ કામગુણેસુ ચિત્તસ્સ અવોસ્સગ્ગો. સતીતિ આરમ્મણપરિગ્ગહિતસતિ. આરક્ખોતિ અયં અપ્પમાદો ચ સતિ ચ ચેતસો આરક્ખો કરણીયો, એવં મે અહોસીતિ દસ્સેતિ, આરક્ખત્થાય ઇમે દ્વે ધમ્મા કાતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્માતિહ, ભિક્ખવે, સે આયતને વેદિતબ્બેતિ યસ્મા ચેતસો આરક્ખત્થાય અપ્પમાદો ચ સતિ ચ કાતબ્બા, યસ્મા તસ્મિં આયતને વિદિતે અપ્પમાદેન વા સતિયા વા કાતબ્બં નત્થિ, તસ્મા સે આયતને વેદિતબ્બે, તં કારણં જાનિતબ્બન્તિ અત્થો. સળાયતનનિરોધન્તિ સળાયતનનિરોધો વુચ્ચતિ નિબ્બાનં, તં સન્ધાય ભાસિતન્તિ અત્થો. નિબ્બાનસ્મિઞ્હિ ચક્ખુઆદીનિ ચેવ નિરુજ્ઝન્તિ રૂપસઞ્ઞાદયો ચ નિરુજ્ઝન્તીતિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

૫-૬. સક્કપઞ્હસુત્તાદિવણ્ણના

૧૧૮-૧૧૯. પઞ્ચમે દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. પરિનિબ્બાયન્તીતિ કિલેસપરિનિબ્બાનેન પરિનિબ્બાયન્તિ. તન્નિસ્સિતં વિઞ્ઞાણં હોતીતિ તણ્હાનિસ્સિતં કમ્મવિઞ્ઞાણં હોતિ. તદુપાદાનન્તિ તંગહણં, તણ્હાગહણેન સહગતં વિઞ્ઞાણં હોતીતિ અત્થો. છટ્ઠં ઉત્તાનમેવ.

૭. સારિપુત્તસદ્ધિવિહારિકસુત્તવણ્ણના

૧૨૦. સત્તમે સન્તાનેસ્સતીતિ ઘટેસ્સતિ, યોગવિચ્છેદમસ્સ પાપુણિતું ન દસ્સતિ.

૮. રાહુલોવાદસુત્તવણ્ણના

૧૨૧. અટ્ઠમે વિમુત્તિપરિપાચનિયાતિ વિમુત્તિં પરિપાચેન્તીતિ વિમુત્તિપરિપાચનિયા. ધમ્માતિ પન્નરસ ધમ્મા, તે સદ્ધિન્દ્રિયાદીનં વિસુદ્ધિકરણવસેન વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અસ્સદ્ધે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સદ્ધે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પસાદનીયે સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ તીહાકારેહિ સદ્ધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. કુસીતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, આરદ્ધવીરિયે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સમ્મપ્પધાને પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ તીહાકારેહિ વીરિયિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. મુટ્ઠસ્સતી પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતી પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, સતિપટ્ઠાને પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ તીહાકારેહિ સતિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. અસમાહિતે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, સમાહિતે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ઝાનવિમોક્ખે પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ તીહાકારેહિ સમાધિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. દુપ્પઞ્ઞે પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ઞવન્તે પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, ગમ્ભીરઞાણચરિયં પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ તીહાકારેહિ પઞ્ઞિન્દ્રિયં વિસુજ્ઝતિ. ઇતિ ઇમે પઞ્ચ પુગ્ગલે પરિવજ્જયતો, પઞ્ચ પુગ્ગલે સેવતો ભજતો પયિરુપાસતો, પઞ્ચ સુત્તન્તે પચ્ચવેક્ખતો, ઇમેહિ પન્નરસહિ આકારેહિ ઇમાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૧૮૪).

અપરેપિ પન્નરસ ધમ્મા વિમુત્તિપરિપાચનિયા – સદ્ધાપઞ્ચમાનિ ઇન્દ્રિયાનિ, અનિચ્ચસઞ્ઞા, અનિચ્ચે દુક્ખસઞ્ઞા, દુક્ખે અનત્તસઞ્ઞા, પહાનસઞ્ઞા, વિરાગસઞ્ઞાતિ ઇમા પઞ્ચ નિબ્બેધભાગિયા સઞ્ઞા, મેઘિયત્થેરસ્સ કથિતા કલ્યાણમિત્તતાદયો પઞ્ચ ધમ્માતિ (ઉદા. ૩૧). કાય પન વેલાય ભગવતો એતદહોસીતિ? પચ્ચૂસસમયે લોકં વોલોકેન્તસ્સ.

અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાનીતિ આયસ્મતા રાહુલેન પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો પાદમૂલે પાલિતનાગરાજકાલે પત્થનં પટ્ઠપેન્તેન સદ્ધિં પત્થનં પટ્ઠપિતદેવતાસુ પન કાચિ ભૂમટ્ઠકા દેવતા, કાચિ અન્તલિક્ખટ્ઠકા, કાચિ ચાતુમહારાજિકા, કાચિ દેવલોકે, કાચિ બ્રહ્મલોકે નિબ્બત્તા. ઇમસ્મિં પન દિવસે સબ્બાપિ તા એકટ્ઠાને અન્ધવનસ્મિંયેવ સન્નિપતિતા, તા સન્ધાયાહ – ‘‘અનેકાનિ દેવતાસહસ્સાની’’તિ. ધમ્મચક્ખુન્તિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચત્તારો ચ મગ્ગા ચત્તારિ ચ ફલાનિ ધમ્મચક્ખુન્તિ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ હિ કાચિ દેવતા સોતાપન્ના અહેસું, કાચિ સકદાગામી, અનાગામી, ખીણાસવા. તાસઞ્ચ પન દેવતાનં એત્તકાતિ ગણનવસેન પરિચ્છેદો નત્થિ. સેસં સબ્બત્થ ઉત્તાનમેવ.

૯-૧૦. સંયોજનિયધમ્મસુત્તાદિવણ્ણના

૧૨૨-૧૨૩. નવમદસમાનિ ઇટ્ઠારમ્મણવસેન કથિયમાને બુજ્ઝનકાનં વસેન વુત્તાનીતિ.

લોકકામગુણવગ્ગો દ્વાદસમો.