૩. ઉદાનસુત્તવણ્ણના

૫૫. તતિયે ઉદાનં ઉદાનેસીતિ બલવસોમનસ્સસમુટ્ઠાનં ઉદાનં ઉદાહરિ. કિં નિસ્સાય પનેસ ભગવતો ઉપ્પન્નોતિ. સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં. કથં? એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘તયોમે ઉપનિસ્સયા – દાનૂપનિસ્સયો સીલૂપનિસ્સયો ભાવનૂપનિસ્સયો ચા’’તિ. તેસુ દાનસીલૂપનિસ્સયા દુબ્બલા, ભાવનૂપનિસ્સયો બલવા. દાનસીલૂપનિસ્સયા હિ તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ પાપેન્તિ, ભાવનૂપનિસ્સયો અરહત્તં પાપેતિ. ઇતિ દુબ્બલૂપનિસ્સયે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ બન્ધનાનિ છેત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ, ‘‘અહો સાસનં નિય્યાનિક’’ન્તિ આવજ્જેન્તસ્સ અયં ઉદપાદિ.

તત્થ ‘‘દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠત્વા ઘટમાનો તીણિ મગ્ગફલાનિ પાપુણાતી’’તિ ઇમસ્સત્થસ્સાવિભાવનત્થં મિલકત્થેરસ્સ વત્થુ વેદિતબ્બં – સો કિર ગિહિકાલે પાણાતિપાતકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તો અરઞ્ઞે પાસસતઞ્ચેવ અદૂહલસતઞ્ચ યોજેસિ. અથેકદિવસં અઙ્ગારપક્કમંસં ખાદિત્વા પાસટ્ઠાનેસુ વિચરન્તો પિપાસાભિભૂતો એકસ્સ અરઞ્ઞવાસિત્થેરસ્સ વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ ચઙ્કમન્તસ્સ અવિદૂરે ઠિતં પાનીયઘટં વિવરિ, હત્થતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં નાદ્દસ. સો કુજ્ઝિત્વા આહ – ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ તુમ્હે ગહપતિકેહિ દિન્નં ભુઞ્જિત્વા ભુઞ્જિત્વા સુપથ, પાનીયઘટે અઞ્જલિમત્તમ્પિ ઉદકં ન ઠપેથ, ન યુત્તમેત’’ન્તિ. થેરો ‘‘મયા પાનીયઘટો પૂરેત્વા ઠપિતો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો પરિપુણ્ણઘટં દિસ્વા પાનીયસઙ્ખં પૂરેત્વા અદાસિ. સો દ્વત્તિસઙ્ખપૂરં પિવિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘એવં પૂરિતઘટો નામ મમ કમ્મં આગમ્મ તત્તકપાલો વિય જાતો. કિં નુ ખો અનાગતે અત્તભાવે ભવિસ્સતી’’તિ? સંવિગ્ગચિત્તો ધનું છડ્ડેત્વા, ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા તં પબ્બાજેસિ.

તસ્સ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ બહૂનં મિગસૂકરાનં મારિતટ્ઠાનં પાસઅદૂહલાનઞ્ચ યોજિતટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાતિ. તં અનુસ્સરતો સરીરે દાહો ઉપ્પજ્જતિ, કૂટગોણો વિય કમ્મટ્ઠાનમ્પિ વીથિં ન પટિપજ્જતિ. સો ‘‘કિં કરિસ્સામિ ભિક્ખુભાવેના’’તિ? અનભિરતિયા પીળિતો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે, સમણધમ્મં કાતુ’’ન્તિ. અથ નં થેરો ‘‘હત્થકમ્મં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉદુમ્બરાદયો અલ્લરુક્ખે છિન્દિત્વા મહન્તં રાસિં કત્વા, ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ? ઝાપેહિ નન્તિ. સો ચતૂસુ દિસાસુ અગ્ગિં દત્વા ઝાપેતું અસક્કોન્તો, ‘‘ભન્તે, ન સક્કોમી’’તિ આહ. થેરો ‘‘તેન હિ અપેહી’’તિ પથવિં દ્વિધા કત્વા અવીચિતો ખજ્જોપનકમત્તં અગ્ગિં નીહરિત્વા તત્થ પક્ખિપિ. સો તાવ મહન્તં રાસિં સુક્ખપણ્ણં વિય ખણેન ઝાપેસિ. અથસ્સ થેરો અવીચિં દસ્સેત્વા, ‘‘સચે વિબ્ભમિસ્સસિ, એત્થ પચ્ચિસ્સસી’’તિ સંવેગં જનેસિ. સો અવીચિદસ્સનતો પટ્ઠાય પવેધમાનો ‘‘નિય્યાનિકં, ભન્તે, બુદ્ધસાસન’’ન્તિ પુચ્છિ, આમાવુસોતિ. ભન્તે, બુદ્ધસાસનસ્સ નિય્યાનિકત્તે સતિ મિલકો અત્તમોક્ખં કરિસ્સતિ, મા ચિન્તયિત્થાતિ. તતો પટ્ઠાય સમણધમ્મં કરોતિ ઘટેતિ, તસ્સ વત્તપટિવત્તં પૂરેતિ, નિદ્દાય બાધયમાનાય તિન્તં પલાલં સીસે ઠપેત્વા પાદે સોણ્ડિયં ઓતારેત્વા નિસીદતિ. સો એકદિવસં પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા ઘટં ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા ઉદકમણિકાનં પચ્છેદં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ. અથ ખો થેરો સામણેરસ્સ ઇમં ઉદ્દેસં દેતિ –

‘‘ઉટ્ઠાનવતો સતીમતો,

સુચિકમ્મસ્સ નિસમ્મકારિનો;

સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિનો,

અપ્પમત્તસ્સ યસોભિવડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૪);

સો ચતુપ્પદિકમ્પિ તં ગાથં અત્તનિયેવ ઉપનેસિ – ‘‘ઉટ્ઠાનવતા નામ માદિસેન ભવિતબ્બં. સતિમતાપિ માદિસેનેવ…પે… અપ્પમત્તેનપિ માદિસેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવં તં ગાથં અત્તનિ ઉપનેત્વા તસ્મિંયેવ પદવારે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય હટ્ઠતુટ્ઠો –

‘‘અલ્લં પલાલપુઞ્જાહં, સીસેનાદાય ચઙ્કમિં;

પત્તોસ્મિ તતિયં ઠાનં, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિ. –

ઇમં ઉદાનગાથં આહ. એવં દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ.

તત્થ નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં ન ભવેય્યં, મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવેય્ય. સચે વા પન મે અતીતે કમ્માભિસઙ્ખારો નાભવિસ્સ, ઇદં મે એતરહિ ખન્ધપઞ્ચકં ન ભવેય્ય. નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ ઇદાનિ પન તથા પરક્કમિસ્સામિ, યથા મે આયતિં ખન્ધાભિનિબ્બત્તકો કમ્મસઙ્ખારો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મિં અસતિ આયતિં પટિસન્ધિ નામ ન મે ભવિસ્સતિ. એવં અધિમુચ્ચમાનોતિ એવં અધિમુચ્ચન્તો ભિક્ખુ દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દેય્ય. એવં વુત્તેતિ એવં સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં આવજ્જેન્તેન ભગવતા ઇમસ્મિં ઉદાને વુત્તે. રૂપં વિભવિસ્સતીતિ રૂપં ભિજ્જિસ્સતિ. રૂપસ્સ વિભવાતિ વિભવદસ્સનેન સહવિપસ્સનેન. સહવિપસ્સનકા હિ ચત્તારો મગ્ગા રૂપાદીનં વિભવદસ્સનં નામ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એવં અધિમુચ્ચમાનો, ભન્તે, ભિક્ખુ છિન્દેય્યાતિ, ભન્તે, એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્યેવ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ. કસ્મા ન છિન્દિસ્સતીતિ?

ઇદાનિ ઉપરિ મગ્ગફલં પુચ્છન્તો કથં પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અનન્તરાતિ દ્વે અનન્તરાનિ આસન્નાનન્તરઞ્ચ દૂરાનન્તરઞ્ચ. વિપસ્સના મગ્ગસ્સ આસન્નાનન્તરં નામ, ફલસ્સ દૂરાનન્તરં નામ. તં સન્ધાય ‘‘કથં પન, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો વિપસ્સનાનન્તરા ‘આસવાનં ખયો’તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તફલં હોતી’’તિ પુચ્છતિ. અતસિતાયેતિ અતસિતબ્બે અભાયિતબ્બે ઠાનમ્હિ. તાસં આપજ્જતીતિ ભયં આપજ્જતિ. તાસો હેસોતિ યા એસા ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિ એવં પવત્તા દુબ્બલવિપસ્સના, સા યસ્મા અત્તસિનેહં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ તાસો નામ હોતિ. સો હિ ‘‘ઇદાનાહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ, ન દાનિ કિઞ્ચિ ભવિસ્સામી’’તિ અત્તાનં પપાતે પતન્તં વિય પસ્સતિ અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો વિય. લોહપાસાદસ્સ કિર હેટ્ઠા તિપિટકચૂળનાગત્થેરો તિલક્ખણાહતં ધમ્મં પરિવત્તેતિ. અથ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એકમન્તે ઠત્વા ધમ્મં સુણન્તસ્સ સઙ્ખારા સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠહિંસુ. સો પપાતે પતન્તો વિય હુત્વા વિવટદ્વારેન તતો પલાયિત્વા ગેહં પવિસિત્વા, પુત્તં ઉરે સયાપેત્વા, ‘‘તાત, સક્યસમયં આવજ્જેન્તો મનમ્હિ નટ્ઠો’’તિ આહ. ન હેસો ભિક્ખુ તાસોતિ એસા એવં પવત્તા બલવવિપસ્સના સુતવતો અરિયસાવકસ્સ ન તાસો નામ હોતિ. ન હિ તસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામી’’તિ વા ‘‘વિનસ્સિસ્સામી’’તિ વાતિ. એવં પન હોતિ ‘‘સઙ્ખારાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, સઙ્ખારાવ નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. તતિયં.