૬. ઉપયવગ્ગો

૧. ઉપયસુત્તવણ્ણના

૫૩. ઉપયવગ્ગસ્સ પઠમે ઉપયોતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે ઉપગતો. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. આપજ્જેય્યાતિ કમ્મં જવાપેત્વા પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય વુદ્ધિઆદીનિ આપજ્જેય્ય. વિઞ્ઞાણુપયન્તિ પદસ્સ અગ્ગહણે કારણં વુત્તમેવ. વોચ્છિજ્જતારમ્મણન્તિ પટિસન્ધિઆકડ્ઢનસમત્થતાય અભાવેન આરમ્મણં વોચ્છિજ્જતિ. પતિટ્ઠા વિઞ્ઞાણસ્સાતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ પતિટ્ઠા ન હોતિ. તદપ્પતિટ્ઠિતન્તિ તં અપ્પતિટ્ઠિતં. અનભિસઙ્ખચ્ચ વિમુત્તન્તિ પટિસન્ધિં અનભિસઙ્ખરિત્વા વિમુત્તં. પઠમં.

૨. બીજસુત્તવણ્ણના

૫૪. દુતિયે બીજજાતાનીતિ બીજાનિ. મૂલબીજન્તિ વચં વચત્તં હલિદ્દં સિઙ્ગિવેરન્તિ એવમાદિ. ખન્ધબીજન્તિ અસ્સત્થો નિગ્રોધોતિ એવમાદિ. ફલુબીજન્તિ ઉચ્છુ વેળુ નળોતિ એવમાદિ. અગ્ગબીજન્તિ અજ્જુકં ફણિજ્જકન્તિ એવમાદિ. બીજબીજન્તિ સાલિવીહિઆદિ પુબ્બણ્ણઞ્ચેવ મુગ્ગમાસાદિ અપરણ્ણઞ્ચ. અખણ્ડાનીતિ અભિન્નાનિ. ભિન્નકાલતો પટ્ઠાય બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અપૂતિકાનીતિ ઉદકતેમનેન અપૂતિકાનિ. પૂતિબીજઞ્હિ બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. અવાતાતપહતાનીતિ વાતેન ચ આતપેન ચ ન હતાનિ, નિરોજતં ન પાપિતાનિ. નિરોજઞ્હિ કસટં બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સારાદાનીતિ ગહિતસારાનિ પતિટ્ઠિતસારાનિ. નિસ્સારઞ્હિ બીજં બીજત્થાય ન ઉપકપ્પતિ. સુખસયિતાનીતિ ચત્તારો માસે કોટ્ઠે પક્ખિત્તનિયામેનેવ સુખં સયિતાનિ. પથવીતિ હેટ્ઠા પતિટ્ઠાનપથવી. આપોતિ ઉપરિસ્નેહનઆપો. ચતસ્સો વિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયોતિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણભૂતા રૂપાદયો ચત્તારો ખન્ધા. તે હિ આરમ્મણવસેન પતિટ્ઠાભૂતત્તા પથવીધાતુસદિસા. નન્દિરાગો સિનેહનટ્ઠેન આપોધાતુસદિસો. વિઞ્ઞાણં સાહારન્તિ સપ્પચ્ચયં કમ્મવિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ બીજં વિય પથવિયં આરમ્મણપથવિયં વિરુહતિ. દુતિયં.

૩. ઉદાનસુત્તવણ્ણના

૫૫. તતિયે ઉદાનં ઉદાનેસીતિ બલવસોમનસ્સસમુટ્ઠાનં ઉદાનં ઉદાહરિ. કિં નિસ્સાય પનેસ ભગવતો ઉપ્પન્નોતિ. સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં. કથં? એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘તયોમે ઉપનિસ્સયા – દાનૂપનિસ્સયો સીલૂપનિસ્સયો ભાવનૂપનિસ્સયો ચા’’તિ. તેસુ દાનસીલૂપનિસ્સયા દુબ્બલા, ભાવનૂપનિસ્સયો બલવા. દાનસીલૂપનિસ્સયા હિ તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ પાપેન્તિ, ભાવનૂપનિસ્સયો અરહત્તં પાપેતિ. ઇતિ દુબ્બલૂપનિસ્સયે પતિટ્ઠિતો ભિક્ખુ ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ બન્ધનાનિ છેત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ, ‘‘અહો સાસનં નિય્યાનિક’’ન્તિ આવજ્જેન્તસ્સ અયં ઉદપાદિ.

તત્થ ‘‘દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠત્વા ઘટમાનો તીણિ મગ્ગફલાનિ પાપુણાતી’’તિ ઇમસ્સત્થસ્સાવિભાવનત્થં મિલકત્થેરસ્સ વત્થુ વેદિતબ્બં – સો કિર ગિહિકાલે પાણાતિપાતકમ્મેન જીવિકં કપ્પેન્તો અરઞ્ઞે પાસસતઞ્ચેવ અદૂહલસતઞ્ચ યોજેસિ. અથેકદિવસં અઙ્ગારપક્કમંસં ખાદિત્વા પાસટ્ઠાનેસુ વિચરન્તો પિપાસાભિભૂતો એકસ્સ અરઞ્ઞવાસિત્થેરસ્સ વિહારં ગન્ત્વા થેરસ્સ ચઙ્કમન્તસ્સ અવિદૂરે ઠિતં પાનીયઘટં વિવરિ, હત્થતેમનમત્તમ્પિ ઉદકં નાદ્દસ. સો કુજ્ઝિત્વા આહ – ‘‘ભિક્ખુ, ભિક્ખુ તુમ્હે ગહપતિકેહિ દિન્નં ભુઞ્જિત્વા ભુઞ્જિત્વા સુપથ, પાનીયઘટે અઞ્જલિમત્તમ્પિ ઉદકં ન ઠપેથ, ન યુત્તમેત’’ન્તિ. થેરો ‘‘મયા પાનીયઘટો પૂરેત્વા ઠપિતો, કિં નુ ખો એત’’ન્તિ? ગન્ત્વા ઓલોકેન્તો પરિપુણ્ણઘટં દિસ્વા પાનીયસઙ્ખં પૂરેત્વા અદાસિ. સો દ્વત્તિસઙ્ખપૂરં પિવિત્વા ચિન્તેસિ – ‘‘એવં પૂરિતઘટો નામ મમ કમ્મં આગમ્મ તત્તકપાલો વિય જાતો. કિં નુ ખો અનાગતે અત્તભાવે ભવિસ્સતી’’તિ? સંવિગ્ગચિત્તો ધનું છડ્ડેત્વા, ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે’’તિ આહ. થેરો તચપઞ્ચકકમ્મટ્ઠાનં આચિક્ખિત્વા તં પબ્બાજેસિ.

તસ્સ સમણધમ્મં કરોન્તસ્સ બહૂનં મિગસૂકરાનં મારિતટ્ઠાનં પાસઅદૂહલાનઞ્ચ યોજિતટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાતિ. તં અનુસ્સરતો સરીરે દાહો ઉપ્પજ્જતિ, કૂટગોણો વિય કમ્મટ્ઠાનમ્પિ વીથિં ન પટિપજ્જતિ. સો ‘‘કિં કરિસ્સામિ ભિક્ખુભાવેના’’તિ? અનભિરતિયા પીળિતો થેરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વન્દિત્વા આહ – ‘‘ન સક્કોમિ, ભન્તે, સમણધમ્મં કાતુ’’ન્તિ. અથ નં થેરો ‘‘હત્થકમ્મં કરોહી’’તિ આહ. સો ‘‘સાધુ, ભન્તે’’તિ વત્વા ઉદુમ્બરાદયો અલ્લરુક્ખે છિન્દિત્વા મહન્તં રાસિં કત્વા, ‘‘ઇદાનિ કિં કરોમી’’તિ પુચ્છિ? ઝાપેહિ નન્તિ. સો ચતૂસુ દિસાસુ અગ્ગિં દત્વા ઝાપેતું અસક્કોન્તો, ‘‘ભન્તે, ન સક્કોમી’’તિ આહ. થેરો ‘‘તેન હિ અપેહી’’તિ પથવિં દ્વિધા કત્વા અવીચિતો ખજ્જોપનકમત્તં અગ્ગિં નીહરિત્વા તત્થ પક્ખિપિ. સો તાવ મહન્તં રાસિં સુક્ખપણ્ણં વિય ખણેન ઝાપેસિ. અથસ્સ થેરો અવીચિં દસ્સેત્વા, ‘‘સચે વિબ્ભમિસ્સસિ, એત્થ પચ્ચિસ્સસી’’તિ સંવેગં જનેસિ. સો અવીચિદસ્સનતો પટ્ઠાય પવેધમાનો ‘‘નિય્યાનિકં, ભન્તે, બુદ્ધસાસન’’ન્તિ પુચ્છિ, આમાવુસોતિ. ભન્તે, બુદ્ધસાસનસ્સ નિય્યાનિકત્તે સતિ મિલકો અત્તમોક્ખં કરિસ્સતિ, મા ચિન્તયિત્થાતિ. તતો પટ્ઠાય સમણધમ્મં કરોતિ ઘટેતિ, તસ્સ વત્તપટિવત્તં પૂરેતિ, નિદ્દાય બાધયમાનાય તિન્તં પલાલં સીસે ઠપેત્વા પાદે સોણ્ડિયં ઓતારેત્વા નિસીદતિ. સો એકદિવસં પાનીયં પરિસ્સાવેત્વા ઘટં ઊરુમ્હિ ઠપેત્વા ઉદકમણિકાનં પચ્છેદં આગમયમાનો અટ્ઠાસિ. અથ ખો થેરો સામણેરસ્સ ઇમં ઉદ્દેસં દેતિ –

‘‘ઉટ્ઠાનવતો સતીમતો,

સુચિકમ્મસ્સ નિસમ્મકારિનો;

સઞ્ઞતસ્સ ધમ્મજીવિનો,

અપ્પમત્તસ્સ યસોભિવડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૨૪);

સો ચતુપ્પદિકમ્પિ તં ગાથં અત્તનિયેવ ઉપનેસિ – ‘‘ઉટ્ઠાનવતા નામ માદિસેન ભવિતબ્બં. સતિમતાપિ માદિસેનેવ…પે… અપ્પમત્તેનપિ માદિસેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ. એવં તં ગાથં અત્તનિ ઉપનેત્વા તસ્મિંયેવ પદવારે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા અનાગામિફલે પતિટ્ઠાય હટ્ઠતુટ્ઠો –

‘‘અલ્લં પલાલપુઞ્જાહં, સીસેનાદાય ચઙ્કમિં;

પત્તોસ્મિ તતિયં ઠાનં, એત્થ મે નત્થિ સંસયો’’તિ. –

ઇમં ઉદાનગાથં આહ. એવં દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો ઘટેન્તો વાયમન્તો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દિત્વા તીણિ મગ્ગફલાનિ નિબ્બત્તેતિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા, નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્ય ઓરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાની’’તિ.

તત્થ નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયાતિ સચે અહં ન ભવેય્યં, મમ પરિક્ખારોપિ ન ભવેય્ય. સચે વા પન મે અતીતે કમ્માભિસઙ્ખારો નાભવિસ્સ, ઇદં મે એતરહિ ખન્ધપઞ્ચકં ન ભવેય્ય. નાભવિસ્સ, ન મે ભવિસ્સતીતિ ઇદાનિ પન તથા પરક્કમિસ્સામિ, યથા મે આયતિં ખન્ધાભિનિબ્બત્તકો કમ્મસઙ્ખારો ન ભવિસ્સતિ, તસ્મિં અસતિ આયતિં પટિસન્ધિ નામ ન મે ભવિસ્સતિ. એવં અધિમુચ્ચમાનોતિ એવં અધિમુચ્ચન્તો ભિક્ખુ દુબ્બલૂપનિસ્સયે ઠિતો પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ છિન્દેય્ય. એવં વુત્તેતિ એવં સાસનસ્સ નિય્યાનિકભાવં આવજ્જેન્તેન ભગવતા ઇમસ્મિં ઉદાને વુત્તે. રૂપં વિભવિસ્સતીતિ રૂપં ભિજ્જિસ્સતિ. રૂપસ્સ વિભવાતિ વિભવદસ્સનેન સહવિપસ્સનેન. સહવિપસ્સનકા હિ ચત્તારો મગ્ગા રૂપાદીનં વિભવદસ્સનં નામ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. એવં અધિમુચ્ચમાનો, ભન્તે, ભિક્ખુ છિન્દેય્યાતિ, ભન્તે, એવં અધિમુચ્ચમાનો ભિક્ખુ છિન્દેય્યેવ પઞ્ચોરમ્ભાગિયાનિ સંયોજનાનિ. કસ્મા ન છિન્દિસ્સતીતિ?

ઇદાનિ ઉપરિ મગ્ગફલં પુચ્છન્તો કથં પન, ભન્તેતિઆદિમાહ. તત્થ અનન્તરાતિ દ્વે અનન્તરાનિ આસન્નાનન્તરઞ્ચ દૂરાનન્તરઞ્ચ. વિપસ્સના મગ્ગસ્સ આસન્નાનન્તરં નામ, ફલસ્સ દૂરાનન્તરં નામ. તં સન્ધાય ‘‘કથં પન, ભન્તે, જાનતો કથં પસ્સતો વિપસ્સનાનન્તરા ‘આસવાનં ખયો’તિ સઙ્ખં ગતં અરહત્તફલં હોતી’’તિ પુચ્છતિ. અતસિતાયેતિ અતસિતબ્બે અભાયિતબ્બે ઠાનમ્હિ. તાસં આપજ્જતીતિ ભયં આપજ્જતિ. તાસો હેસોતિ યા એસા ‘‘નો ચસ્સં, નો ચ મે સિયા’’તિ એવં પવત્તા દુબ્બલવિપસ્સના, સા યસ્મા અત્તસિનેહં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ તાસો નામ હોતિ. સો હિ ‘‘ઇદાનાહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામિ, ન દાનિ કિઞ્ચિ ભવિસ્સામી’’તિ અત્તાનં પપાતે પતન્તં વિય પસ્સતિ અઞ્ઞતરો બ્રાહ્મણો વિય. લોહપાસાદસ્સ કિર હેટ્ઠા તિપિટકચૂળનાગત્થેરો તિલક્ખણાહતં ધમ્મં પરિવત્તેતિ. અથ અઞ્ઞતરસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ એકમન્તે ઠત્વા ધમ્મં સુણન્તસ્સ સઙ્ખારા સુઞ્ઞતો ઉપટ્ઠહિંસુ. સો પપાતે પતન્તો વિય હુત્વા વિવટદ્વારેન તતો પલાયિત્વા ગેહં પવિસિત્વા, પુત્તં ઉરે સયાપેત્વા, ‘‘તાત, સક્યસમયં આવજ્જેન્તો મનમ્હિ નટ્ઠો’’તિ આહ. ન હેસો ભિક્ખુ તાસોતિ એસા એવં પવત્તા બલવવિપસ્સના સુતવતો અરિયસાવકસ્સ ન તાસો નામ હોતિ. ન હિ તસ્સ એવં હોતિ ‘‘અહં ઉચ્છિજ્જિસ્સામી’’તિ વા ‘‘વિનસ્સિસ્સામી’’તિ વાતિ. એવં પન હોતિ ‘‘સઙ્ખારાવ ઉપ્પજ્જન્તિ, સઙ્ખારાવ નિરુજ્ઝન્તી’’તિ. તતિયં.

૪. ઉપાદાનપરિપવત્તસુત્તવણ્ણના

૫૬. ચતુત્થે ચતુપરિવટ્ટન્તિ એકેકસ્મિં ખન્ધે ચતુન્નં પરિવટ્ટનવસેન. રૂપં અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ રૂપં દુક્ખસચ્ચન્તિ અભિઞ્ઞાસિં. એવં સબ્બપદેસુ ચતુસચ્ચવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. આહારસમુદયાતિ એત્થ સચ્છન્દરાગો કબળીકારાહારો આહારો નામ. પટિપન્નાતિ સીલતો પટ્ઠાય યાવ અરહત્તમગ્ગા પટિપન્ના હોન્તિ. ગાધન્તીતિ પતિટ્ઠહન્તિ. એત્તાવતા સેક્ખભૂમિં કથેત્વા ઇદાનિ અસેક્ખભૂમિં કથેન્તો યે ચ ખો કેચિ, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ. સુવિમુત્તાતિ અરહત્તફલવિમુત્તિયા સુટ્ઠુ વિમુત્તા. કેવલિનોતિ સકલિનો કતસબ્બકિચ્ચા. વટ્ટં તેસં નત્થિ પઞ્ઞાપનાયાતિ યેન તે અવસિટ્ઠેન વટ્ટેન પઞ્ઞાપેય્યું, તં નેસં વટ્ટં નત્થિ પઞ્ઞાપનાય. અથ વા વટ્ટન્તિ કારણં, પઞ્ઞાપનાય કારણં નત્થીતિ. એત્તાવતા અસેક્ખભૂમિવારો કથિતો. ચતુત્થં.

૫. સત્તટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૫૭. પઞ્ચમે સત્તટ્ઠાનકુસલોતિ સત્તસુ ઓકાસેસુ છેકો. વુસિતવાતિ વુસિતવાસો. ઉત્તમપુરિસોતિ સેટ્ઠપુરિસો. સેસમેત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ઇદં પન સુત્તં ઉસ્સદનન્દિયઞ્ચેવ પલોભનીયઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. યથા હિ રાજા વિજિતસઙ્ગામો સઙ્ગામે વિજયિનો યોધે ઉચ્ચટ્ઠાને ઠપેત્વા તેસં સક્કારં કરોતિ. કિં કારણા? એતેસં સક્કારં દિસ્વા સેસાપિ સૂરા ભવિતું મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ, એવમેવ ભગવા અપ્પમેય્યં કાલં પારમિયો પૂરેત્વા મહાબોધિમણ્ડે કિલેસમારવિજયં કત્વા સબ્બઞ્ઞુતં પત્તો સાવત્થિયં જેતવનમહાવિહારે નિસીદિત્વા ઇમં સુત્તં દેસેન્તો ખીણાસવે ઉક્ખિપિત્વા થોમેસિ વણ્ણેસિ. કિં કારણા? એવં અવસેસા સેક્ખપુગ્ગલા અરહત્તફલં પત્તબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તીતિ. એવમેતં સુત્તં ખીણાસવાનં ઉક્ખિપિત્વા પસંસિતત્તા ઉસ્સદનન્દિયં, સેક્ખાનં પલોભિતત્તા પલોભનીયન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં ખો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ સત્તટ્ઠાનકુસલો હોતીતિ એત્તાવતા ચેત્થ મગ્ગફલપચ્ચવેક્ખણવસેન દેસનં નિટ્ઠપેત્વાપિ પુન કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તિવિધૂપપરિક્ખી હોતીતિ ઇદં ‘‘ખીણાસવો યસ્મિં આરમ્મણે સતતવિહારેન વિહરતિ, તં સત્તો વા પુગ્ગલો વા ન હોતિ, ધાતુઆદિમત્તમેવ પન હોતી’’તિ એવં ખીણાસવસ્સ સતતવિહારઞ્ચ, ‘‘ઇમેસુ ધમ્મેસુ કમ્મં કત્વા અયં આગતો’’તિ આગમનીયપટિપદઞ્ચ દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ ધાતુસો ઉપપરિક્ખતીતિ ધાતુસભાવેન પસ્સતિ ઓલોકેતિ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. પઞ્ચમં.

૬. સમ્માસમ્બુદ્ધસુત્તવણ્ણના

૫૮. છટ્ઠે કો અધિપ્પયાસોતિ કો અધિકપયોગો. અનુપ્પન્નસ્સાતિ ઇમઞ્હિ મગ્ગં કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધો ઉપ્પાદેસિ, અન્તરા અઞ્ઞો સત્થા ઉપ્પાદેતું નાસક્ખિ, ઇતિ ભગવા અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદેતા નામ. નગરોપમસ્મિઞ્હિ અવળઞ્જનટ્ઠાનેસુ પુરાણમગ્ગો જાતો, ઇધ અવત્તમાનટ્ઠેન અનુપ્પન્નમગ્ગો નામ. અસઞ્જાતસ્સાતિ તસ્સેવ વેવચનં. અનક્ખાતસ્સાતિ અકથિતસ્સ. મગ્ગં જાનાતીતિ મગ્ગઞ્ઞૂ. મગ્ગં વિદિતં પાકટં અકાસીતિ મગ્ગવિદૂ. મગ્ગે ચ અમગ્ગે ચ કોવિદોતિ મગ્ગકોવિદો. મગ્ગાનુગાતિ મગ્ગં અનુગચ્છન્તા. પચ્છા સમન્નાગતાતિ અહં પઠમં ગતો, સાવકા પચ્છા સમન્નાગતા. છટ્ઠં.

૭. અનત્તલક્ખણસુત્તવણ્ણના

૫૯. સત્તમે પઞ્ચવગ્ગિયેતિ અઞ્ઞાસિ કોણ્ડઞ્ઞત્થેરાદિકે પઞ્ચ જને પુરાણુપટ્ઠાકે. આમન્તેસીતિ આસાળ્હિપુણ્ણમદિવસે ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો પટ્ઠાય અનુક્કમેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતે ‘‘ઇદાનિ નેસં આસવક્ખયાય ધમ્મં દેસેસ્સામી’’તિ પઞ્ચમિયં પક્ખસ્સ આમન્તેસિ. એતદવોચાતિ એતં ‘‘રૂપં, ભિક્ખવે, અનત્તા’’તિઆદિનયપ્પવત્તં અનત્તલક્ખણસુત્તં અવોચ. તત્થ અનત્તાતિ પુબ્બે વુત્તેહિ ચતૂહિ કારણેહિ અનત્તા. તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવેતિ ઇદં કસ્મા આરદ્ધં? એત્તકેન ઠાનેન અનત્તલક્ખણમેવ કથિતં, ન અનિચ્ચદુક્ખલક્ખણાનિ, ઇદાનિ તાનિ દસ્સેત્વા સમોધાનેત્વા તીણિપિ લક્ખણાનિ દસ્સેતું ઇદમારદ્ધન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્માતિ યસ્મા ઇમે પઞ્ચક્ખન્ધા અનિચ્ચા દુક્ખા અનત્તા, તસ્મા. યંકિઞ્ચિ રૂપન્તિઆદીસુ વિત્થારકથા વિસુદ્ધિમગ્ગે પઞ્ઞાભાવનાધિકારે ખન્ધનિદ્દેસે વુત્તાવ. સેસં સબ્બત્થ વુત્તાનુસારેનેવ વેદિતબ્બં. ઇમસ્મિં પન સુત્તે અનત્તલક્ખણમેવ કથિતન્તિ. સત્તમં.

૮. મહાલિસુત્તવણ્ણના

૬૦. અટ્ઠમે એકન્તદુક્ખન્તિઆદીનિ ધાતુસંયુત્તે વુત્તનયાનેવ. અટ્ઠમં.

૯. આદિત્તસુત્તવણ્ણના

૬૧. નવમે આદિત્તન્તિ એકાદસહિ અગ્ગીહિ આદિત્તં પજ્જલિતં. ઇતિ દ્વીસુપિ ઇમેસુ સુત્તેસુ દુક્ખલક્ખણમેવ કથિતં. નવમં.

૧૦. નિરુત્તિપથસુત્તવણ્ણના

૬૨. દસમે નિરુત્તિયોવ નિરુત્તિપથા, અથ વા નિરુત્તિયો ચ તા નિરુત્તિવસેન વિઞ્ઞાતબ્બાનં અત્થાનં પથત્તા પથા ચાતિ નિરુત્તિપથા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. તીણિપિ ચેતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનેવાતિ વેદિતબ્બાનિ. અસંકિણ્ણાતિ અવિજહિતા, ‘‘કો ઇમેહિ અત્થો’’તિ વત્વા અછડ્ડિતા. અસંકિણ્ણપુબ્બાતિ અતીતેપિ ન જહિતપુબ્બા. ન સંકીયન્તીતિ એતરહિપિ ‘‘કિમેતેહી’’તિ ન છડ્ડીયન્તિ. ન સંકીયિસ્સન્તીતિ અનાગતેપિ ન છડ્ડીયિસ્સન્તિ. અપ્પટિકુટ્ઠાતિ અપ્પટિબાહિતા. અતીતન્તિ અત્તનો સભાવં ભઙ્ગમેવ વા અતિક્કન્તં. નિરુદ્ધન્તિ દેસન્તરં અસઙ્કમિત્વા તત્થેવ નિરુદ્ધં વૂપસન્તં. વિપરિણતન્તિ વિપરિણામં ગતં નટ્ઠં. અજાતન્તિ અનુપ્પન્નં. અપાતુભૂતન્તિ અપાકટીભૂતં.

ઉક્કલાતિ ઉક્કલજનપદવાસિનો. વસ્સભઞ્ઞાતિ વસ્સો ચ ભઞ્ઞો ચ. દ્વેપિ હિ તે મૂલદિટ્ઠિગતિકા. અહેતુકવાદાતિઆદીસુ ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો’’તિ ગહિતત્તા અહેતુકવાદા. ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપ’’ન્તિ ગહિતત્તા અકિરિયવાદા. ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિગહણતો નત્થિકવાદા. તત્થ ઇમે દ્વે જના, તિસ્સો દિટ્ઠિયો, કિં એકેકસ્સ દિયડ્ઢા હોતીતિ? ન તથા, યથા પન એકો ભિક્ખુ પટિપાટિયા ચત્તારિપિ ઝાનાનિ નિબ્બત્તેતિ, એવમેત્થ એકેકો તિસ્સોપિ દિટ્ઠિયો નિબ્બત્તેસીતિ વેદિતબ્બો. ‘‘નત્થિ હેતુ નત્થિ પચ્ચયો’’તિ પુનપ્પુનં આવજ્જેન્તસ્સ આહરન્તસ્સ અભિનન્દન્તસ્સ અસ્સાદેન્તસ્સ મગ્ગદસ્સનં વિય હોતિ. સો મિચ્છત્તનિયામં ઓક્કમતિ, સો એકન્તકાળકોતિ વુચ્ચતિ. યથા પન અહેતુકદિટ્ઠિયં, એવં ‘‘કરોતો ન કરીયતિ પાપં, નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ ઇમેસુપિ ઠાનેસુ મિચ્છત્તનિયામં ઓક્કમતિ.

ન ગરહિતબ્બં નપ્પટિક્કોસિતબ્બં અમઞ્ઞિંસૂતિ એત્થ ‘‘યદેતં અતીતં નામ, નયિદં અતીતં, ઇદમસ્સ અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા’’તિ વદન્તો ગરહતિ નામ. તત્થ દોસં દસ્સેત્વા ‘‘કિં ઇમિના ગરહિતેના’’તિ? વદન્તો પટિક્કોસતિ નામ. ઇમે પન નિરુત્તિપથે તેપિ અચ્ચન્તકાળકા દિટ્ઠિગતિકા ન ગરહિતબ્બે ન પટિક્કોસિતબ્બે મઞ્ઞિંસુ. અતીતં પન અતીતમેવ, અનાગતં અનાગતમેવ, પચ્ચુપ્પન્નં પચ્ચુપ્પન્નમેવ કથયિંસુ. નિન્દાઘટ્ટનબ્યારોસઉપારમ્ભભયાતિ વિઞ્ઞૂનં સન્તિકા નિન્દાભયેન ચ ઘટ્ટનભયેન ચ દોસારોપનભયેન ચ ઉપારમ્ભભયેન ચ. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે ચતુભૂમિકખન્ધાનં પણ્ણત્તિ કથિતાતિ. દસમં.

ઉપયવગ્ગો છટ્ઠો.