૫. અત્તદીપવગ્ગો

૧. અત્તદીપસુત્તવણ્ણના

૪૩. અત્તદીપવગ્ગસ્સ પઠમે અત્તદીપાતિ અત્તાનં દીપં તાણં લેણં ગતિં પરાયણં પતિટ્ઠં કત્વા વિહરથાતિ અત્થો. અત્તસરણાતિ ઇદં તસ્સેવ વેવચનં. અનઞ્ઞસરણાતિ ઇદં અઞ્ઞસ્સ સરણપટિક્ખેપવચનં. ન હિ અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સ સરણં હોતિ અઞ્ઞસ્સ વાયામેન અઞ્ઞસ્સ અસિજ્ઝનતો, વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘અત્તા હિ અત્તનો નાથો,

કો હિ નાથો પરો સિયા’’તિ. (ધ. પ. ૧૬૦);

તેનાહ ‘‘અનઞ્ઞસરણા’’તિ. કો પનેત્થ અત્તા નામ? લોકિયલોકુત્તરો ધમ્મો. તેનેવાહ – ‘‘ધમ્મદીપા ધમ્મસરણા અનઞ્ઞસરણા’’તિ. યોનીતિ કારણં – ‘‘યોનિ હેસા, ભૂમિજ, ફલસ્સ અધિગમાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૨૭) વિય. કિંપહોતિકાતિ કિંપભુતિકા, કુતો પભવન્તીતિ અત્થો? રૂપસ્સ ત્વેવાતિ ઇદં તેસંયેવ સોકાદીનં પહાનદસ્સનત્થં આરદ્ધં. ન પરિતસ્સતીતિ ન ગણ્હાતિ ન ગહતિ. તદઙ્ગનિબ્બુતોતિ તેન વિપસ્સનઙ્ગેન કિલેસાનં નિબ્બુતત્તા તદઙ્ગનિબ્બુતો. ઇમસ્મિં સુત્તે વિપસ્સનાવ કથિતા. પઠમં.

૨. પટિપદાસુત્તવણ્ણના

૪૪. દુતિયે દુક્ખસમુદયગામિની સમનુપસ્સનાતિ યસ્મા સક્કાયો દુક્ખં, તસ્સ ચ સમુદયગામિની પટિપદા નામ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ એવં દિટ્ઠિસમનુપસ્સના વુત્તા, તસ્મા દુક્ખસમુદયગામિની સમનુપસ્સનાતિ અયમેત્થ અત્થો હોતિ. દુક્ખનિરોધગામિની સમનુપસ્સનાતિ એત્થ સહ વિપસ્સનાય ચતુમગ્ગઞાણં ‘‘સમનુપસ્સના’’તિ વુત્તં. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વટ્ટવિવટ્ટં કથિતં. દુતિયં.

૩. અનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૫. તતિયે સમ્મપ્પઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બન્તિ સહ વિપસ્સનાય મગ્ગપઞ્ઞાય દટ્ઠબ્બં. વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતીતિ મગ્ગક્ખણે વિરજ્જતિ, ફલક્ખણે વિમુચ્ચતિ. અનુપાદાય આસવેહીતિ અનુપ્પાદનિરોધેન નિરુદ્ધેહિ આસવેહિ અગહેત્વા ઇતિ વિમુચ્ચતિ. રૂપધાતુયાતિઆદિ પચ્ચવેક્ખણદસ્સનત્થં વુત્તં. સહ ફલેન પચ્ચવેક્ખણદસ્સનત્થન્તિપિ વદન્તિયેવ. ઠિતન્તિ ઉપરિ કત્તબ્બકિચ્ચાભાવેન ઠિતં. ઠિતત્તા સન્તુસ્સિતન્તિ પત્તબ્બં પત્તભાવેન સન્તુટ્ઠં. પચ્ચત્તંયેવ પરિનિબ્બાયતીતિ સયમેવ પરિનિબ્બાયતિ. તતિયં.

૪. દુતિયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૪૬. ચતુત્થે પુબ્બન્તાનુદિટ્ઠિયોતિ પુબ્બન્તં અનુગતા અટ્ઠારસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. અપરન્તાનુદિટ્ઠિયોતિ અપરન્તં અનુગતા ચતુચત્તાલીસ દિટ્ઠિયો ન હોન્તિ. થામસો પરામાસોતિ દિટ્ઠિથામસો ચેવ દિટ્ઠિપરામાસો ચ ન હોતિ. એત્તાવતા પઠમમગ્ગો દસ્સિતો. ઇદાનિ સહ વિપસ્સનાય તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ દસ્સેતું રૂપસ્મિન્તિઆદિ આરદ્ધં. અથ વા દિટ્ઠિયો નામ વિપસ્સનાય એવ પહીના, ઇદં પન ઉપરિ સહ વિપસ્સનાય ચત્તારો મગ્ગે દસ્સેતું આરદ્ધં. ચતુત્થં.

૫. સમનુપસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૪૭. પઞ્ચમે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધે સમનુપસ્સન્તિ એતેસં વા અઞ્ઞતરન્તિ પરિપુણ્ણગાહવસેન પઞ્ચક્ખન્ધે સમનુપસ્સન્તિ, અપરિપુણ્ણગાહવસેન એતેસં અઞ્ઞતરં. ઇતિ અયઞ્ચેવ સમનુપસ્સનાતિ ઇતિ અયઞ્ચ દિટ્ઠિસમનુપસ્સના. અસ્મીતિ ચસ્સ અવિગતં હોતીતિ યસ્સ અયં સમનુપસ્સના અત્થિ, તસ્મિં અસ્મીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિસઙ્ખાતં પપઞ્ચત્તયં અવિગતમેવ હોતિ. પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં અવક્કન્તિ હોતીતિ તસ્મિં કિલેસજાતે સતિ કમ્મકિલેસપચ્ચયાનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં નિબ્બત્તિ હોતિ.

અત્થિ, ભિક્ખવે, મનોતિ ઇદં કમ્મમનં સન્ધાય વુત્તં. ધમ્માતિ આરમ્મણં. અવિજ્જાધાતૂતિ જવનક્ખણે અવિજ્જા. અવિજ્જાસમ્ફસ્સજેનાતિ અવિજ્જાસમ્પયુત્તફસ્સતો જાતેન. અપિચ મનોતિ ભવઙ્ગક્ખણે વિપાકમનોધાતુ, આવજ્જનક્ખણે કિરિયમનોધાતુ. ધમ્માદયો વુત્તપ્પકારાવ. અસ્મીતિપિસ્સ હોતીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન અસ્મીતિ એવમ્પિસ્સ હોતિ. ઇતો પરેસુ અયમહમસ્મીતિ રૂપાદીસુ કિઞ્ચિદેવ ધમ્મં ગહેત્વા ‘‘અયં અહમસ્મી’’તિ અત્તદિટ્ઠિવસેન વુત્તં. ભવિસ્સન્તિ સસ્સતદિટ્ઠિવસેન. ન ભવિસ્સન્તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિવસેન. રૂપી ભવિસ્સન્તિઆદીનિ સબ્બાનિ સસ્સતમેવ ભજન્તિ. અથેત્થાતિ અથ તેનેવાકારેન ઠિતેસુ એતેસુ ઇન્દ્રિયેસુ. અવિજ્જા પહીયતીતિ ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણભૂતા અવિજ્જા પહીયતિ. વિજ્જા ઉપ્પજ્જતીતિ અરહત્તમગ્ગવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ. એવમેત્થ અસ્મીતિ તણ્હામાનદિટ્ઠિયો. કમ્મસ્સ પઞ્ચન્નઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં અન્તરે એકો સન્ધિ, વિપાકમનં પઞ્ચિન્દ્રિયપક્ખિકં કત્વા પઞ્ચન્નઞ્ચ ઇન્દ્રિયાનં કમ્મસ્સ ચ અન્તરે એકો સન્ધીતિ. ઇતિ તયો પપઞ્ચા અતીતો અદ્ધા, ઇન્દ્રિયાદીનિ પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધા, તત્થ કમ્મમનં આદિં કત્વા અનાગતસ્સ પચ્ચયો દસ્સિતોતિ. પઞ્ચમં.

૬. ખન્ધસુત્તવણ્ણના

૪૮. છટ્ઠે રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો, ચત્તારો ખન્ધા ચતુભૂમકા. સાસવન્તિ આસવાનં આરમ્મણભાવેન પચ્ચયભૂતં. ઉપાદાનિયન્તિ તથેવ ચ ઉપાદાનાનં પચ્ચયભૂતં. વચનત્થો પનેત્થ – આરમ્મણં કત્વા પવત્તેહિ સહ આસવેહીતિ સાસવં. ઉપાદાતબ્બન્તિ ઉપાદાનિયં. ઇધાપિ રૂપક્ખન્ધો કામાવચરો, અવસેસા તેભૂમકા વિપસ્સનાચારવસેન વુત્તા. એવમેત્થ રૂપં રાસટ્ઠેન ખન્ધેસુ પવિટ્ઠં, સાસવરાસટ્ઠેન ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ. વેદનાદયો સાસવાપિ અત્થિ, અનાસવાપિ અત્થિ. તે રાસટ્ઠેન સબ્બેપિ ખન્ધેસુ પવિટ્ઠા, તેભૂમકા પનેત્થ સાસવટ્ઠેન ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ પવિટ્ઠાતિ. છટ્ઠં.

૭-૮. સોણસુત્તાદિવણ્ણના

૪૯-૫૦. સત્તમે સેય્યોહમસ્મીતિ વિસિટ્ઠો ઉત્તમો અહમસ્મિ. કિમઞ્ઞત્ર યથાભૂતસ્સ અદસ્સનાતિ યથાભૂતસ્સ અદસ્સનતો અઞ્ઞં કિં ભવેય્ય? અદસ્સનં અઞ્ઞાણમેવ ભવેય્યાતિ અત્થો. ઇદાનિસ્સ તે પરિવટ્ટં વજિરભેદદેસનં આરભન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ સોણોતિઆદિમાહ. અટ્ઠમં ઉત્તાનમેવ. સત્તમઅટ્ઠમાનિ.

૯-૧૦. નન્દિક્ખયસુત્તાદિવણ્ણના

૫૧-૫૨. નવમદસમેસુ નન્દિક્ખયા રાગક્ખયો, રાગક્ખયા નન્દિક્ખયોતિ ઇદં નન્દીતિ વા રાગોતિ વા ઇમેસં અત્થતો નિન્નાનાકરણતાય વુત્તં. નિબ્બિદાનુપસ્સનાય વા નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં પજહતિ, વિરાગાનુપસ્સનાય વિરજ્જન્તો રાગં પજહતિ. એત્તાવતા વિપસ્સનં નિટ્ઠપેત્વા ‘‘રાગક્ખયા નન્દિક્ખયો’’તિ ઇધ મગ્ગં દસ્સેત્વા ‘‘નન્દિરાગક્ખયા ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ ફલં દસ્સિતન્તિ. નવમદસમાનિ.

અત્તદીપવગ્ગો પઞ્ચમો.

મૂલપણ્ણાસકો સમત્તો.