૯. વાસિજટસુત્તવણ્ણના

૧૦૧. નવમે સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, કુક્કુટિયા અણ્ડાનીતિ ઇમા કણ્હપક્ખસુક્કપક્ખવસેન દ્વે ઉપમા વુત્તા. તાસુ કણ્હપક્ખઉપમા અત્થસ્સ અસાધિકા, ઇતરા સાધિકાતિ. સુક્કપક્ખઉપમાય એવં અત્થો વેદિતબ્બો – સેય્યથાતિ ઓપમ્મત્થે નિપાતો, અપીતિ સમ્ભાવનત્થે. ઉભયેનાપિ સેય્યથા નામ, ભિક્ખવેતિ દસ્સેતિ. કુક્કુટિયા અણ્ડાનિ અટ્ઠ વા દસ વા દસ વા દ્વાદસ વાતિ એત્થ પન કિઞ્ચાપિ કુક્કુટિયા વુત્તપ્પકારતો ઊનાધિકાનિપિ અણ્ડાનિ હોન્તિ, વચનસિલિટ્ઠતાય પન એવં વુત્તં. એવઞ્હિ લોકે સિલિટ્ઠવચનં હોતિ. તાનસ્સૂતિ તાનિ અસ્સુ, તાનિ ભવેય્યુન્તિ અત્થો. કુક્કુટિયા સમ્મા અધિસયિતાનીતિ તાય ચ જનેત્તિયા કુક્કુટિયા પક્ખે પસારેત્વા તેસં ઉપરિ સયન્તિયા સમ્મા અધિસયિતાનિ. સમ્મા પરિસેદિતાનીતિ કાલેન કાલં ઉતું ગણ્હાપેન્તિયા સુટ્ઠુ સમન્તતો સેદિતાનિ ઉસ્મીકતાનિ. સમ્મા પરિભાવિતાનીતિ કાલેન કાલં સુટ્ઠુ સમન્તતો ભાવિતાનિ, કુક્કુટગન્ધં ગાહાપિતાનીતિ અત્થો. કિઞ્ચાપિ તસ્સા કુક્કુટિયાતિ તસ્સા કુક્કુટિયા ઇમિના તિવિધકિરિયાકરણેન અપ્પમાદં કત્વા કિઞ્ચાપિ ન એવં ઇચ્છા ઉપજ્જેય્ય. અથ ખો ભબ્બાવ તેતિ અથ ખો તે કુક્કુટપોતકા વુત્તનયેન સોત્થિના અભિનિબ્ભિજ્જિતું ભબ્બાવ. તે હિ યસ્મા તાય કુક્કુટિયા એવં તીહાકારેહિ તાનિ અણ્ડાનિ પરિપાલિયમાનાનિ ન પૂતીનિ હોન્તિ, યો નેસં અલ્લસિનેહો, સોપિ પરિયાદાનં ગચ્છતિ, કપાલં તનુકં હોતિ, પાદનખસિખા ચ મુખતુણ્ડકઞ્ચ ખરં હોતિ, સયમ્પિ પરિણામં ગચ્છન્તિ, કપાલસ્સ તનુત્તા બહિ આલોકો અન્તો પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા ‘‘ચિરં વત મયં સઙ્કુટિતહત્થપાદા સમ્બાધે સયિમ્હા, અયઞ્ચ બહિ આલોકો દિસ્સતિ, એત્થ દાનિ નો સુખવિહારો ભવિસ્સતી’’તિ નિક્ખમિતુકામા હુત્વા કપાલં પાદેન પહરન્તિ, ગીવં પસારેન્તિ, તતો તં કપાલં દ્વેધા ભિજ્જતિ. અથ તે પક્ખે વિધુનન્તા તંખણાનુરૂપં વિરવન્તા નિક્ખમન્તિયેવ, નિક્ખમિત્વા ચ ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના વિચરન્તિ.

એવમેવ ખોતિ ઇદં ઓપમ્મસમ્પટિપાદનં. તં એવં અત્થેન સંસન્દિત્વા વેદિતબ્બં – તસ્સા કુક્કુટિયા અણ્ડેસુ તિવિધકિરિયાકરણં વિય હિ ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ભાવાનુયોગં અનુયુત્તકાલો, કુક્કુટિયા તિવિધકિરિયાસમ્પાદનેન અણ્ડાનં અપૂતિભાવો વિય ભાવનાનુયોગમનુયુત્તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન વિપસ્સનાઞાણસ્સ અપરિહાનિ, તસ્સા તિવિધકિરિયાકરણેન અલ્લસિનેહપરિયાદાનં વિય તસ્સ ભિક્ખુનો તિવિધાનુપસ્સનાસમ્પાદનેન ભવત્તયાનુગતનિકન્તિસિનેહપરિયાદાનં, અણ્ડકપાલાનં તનુભાવો વિય તસ્સ ભિક્ખુનો અવિજ્જણ્ડકોસસ્સ તનુભાવો, કુક્કુટપોતકાનં પાદનખસિખમુખતુણ્ડકાનં થદ્ધખરભાવો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ તિક્ખખરવિપ્પસન્ન સૂરભાવો, કુક્કુટપોતકાનં પરિણામકાલો વિય ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણસ્સ પરિણામકાલો વડ્ઢિતકાલો ગબ્ભગ્ગહણકાલો, કુક્કુટપોતકાનં પાદનખસિખાય વા મુખતુણ્ડકેન વા અણ્ડકોસં પદાલેત્વા પક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અભિનિબ્ભિદાકાલો વિય તસ્સ ભિક્ખુનો વિપસ્સનાઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા વિચરન્તસ્સ તજ્જાતિકં ઉતુસપ્પાયં વા ભોજનસપ્પાયં વા પુગ્ગલસપ્પાયં વા ધમ્મસ્સવનસપ્પાયં વા લભિત્વા એકાસને નિસિન્નસ્સેવ વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ અનુપુબ્બાધિગતેન અરહત્તમગ્ગેન અવિજ્જણ્ડકોસં પદાલેત્વા અભિઞ્ઞાપક્ખે પપ્ફોટેત્વા સોત્થિના અરહત્તપત્તકાલો વેદિતબ્બો. યથા પન કુક્કુટપોતકાનં પરિણતભાવં ઞત્વા માતાપિ અણ્ડકોસં ભિન્દતિ, એવં તથારૂપસ્સ ભિક્ખુનો ઞાણપરિપાકં ઞત્વા સત્થાપિ –

‘‘ઉચ્છિન્દ સિનેહમત્તનો, કુમુદં સારદિકંવ પાણિના;

સન્તિમગ્ગમેવ બ્રૂહય, નિબ્બાનં સુગતેન દેસિત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૨૮૫) –

આદિના નયેન ઓભાસં ફરિત્વા ગાથાય અવિજ્જણ્ડકોસં પહરતિ. સો ગાથાપરિયોસાને અવિજ્જણ્ડકોસં ભિન્દિત્વા અરહત્તં પાપુણાતિ. તતો પટ્ઠાય યથા તે કુક્કુટપોતકા ગામક્ખેત્તં ઉપસોભયમાના તત્થ વિચરન્તિ, એવં અયમ્પિ મહાખીણાસવો નિબ્બાનારમ્મણં ફલસમાપત્તિં અપ્પેત્વા સઙ્ઘારામં ઉપસોભયમાનો વિચરતિ.

પલગણ્ડસ્સાતિ વડ્ઢકિસ્સ. સો હિ ઓલમ્બકસઙ્ખાતં પલં ધારેત્વા દારૂનં ગણ્ડં હરતીતિ પલગણ્ડોતિ વુચ્ચતિ. વાસિજટેતિ વાસિદણ્ડકસ્સ ગહણટ્ઠાને. એત્તકં વત મે અજ્જ આસવાનં ખીણન્તિ પબ્બજિતસ્સ હિ પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસેન પરિપુચ્છાય યોનિસો મનસિકારેન વત્તપટિપત્તિયા ચ નિચ્ચકાલં આસવા ખીયન્તિ. એવં ખીયમાનાનં પન તેસં ‘‘એત્તકં અજ્જ ખીણં, એત્તકં હિય્યો’’તિ એવમસ્સ ઞાણં ન હોતીતિ અત્થો. ઇમાય ઉપમાય વિપસ્સનાયાનિસંસો દીપિતો. હેમન્તિકેનાતિ હેમન્તસમયેન. પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ થિરભાવેન પરિહાયન્તિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ મહાસમુદ્દો વિય સાસનં દટ્ઠબ્બં, નાવા વિય યોગાવચરો, નાવાય મહાસમુદ્દે પરિયાદાનં વિય ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ઊનપઞ્ચવસ્સકાલે આચરિયુપજ્ઝાયાનં સન્તિકે વિચરણં, નાવાય મહાસમુદ્દોદકેન ખજ્જમાનાનં બન્ધનાનં તનુભાવો વિય ભિક્ખુનો પબ્બજ્જાસઙ્ખેપેન ઉદ્દેસપરિપુચ્છાદીહિ ચેવ સંયોજનાનં તનુભાવો, નાવાય થલે ઉક્ખિત્તકાલો વિય ભિક્ખુનો નિસ્સયમુચ્ચકસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા અરઞ્ઞે વસનકાલો, દિવા વાતાતપેન સંસુસ્સનં વિય વિપસ્સનાઞાણેન તણ્હાસ્નેહસંસુસ્સનં, રત્તિં હિમોદકેન તેમનં વિય કમ્મટ્ઠાનં નિસ્સાય ઉપ્પન્નેન પીતિપામોજ્જેન ચિત્તતેમનં, રત્તિન્દિવં વાતાતપેન ચેવ હિમોદકેન ચ પરિસુક્ખપરિતિન્તાનં બન્ધનાનં દુબ્બલભાવો વિય એકદિવસં ઉતુસપ્પાયાદીનિ લદ્ધા વિપસ્સનાઞાણપીતિપામોજ્જેહિ સંયોજનાનં ભિય્યોસોમત્તાય દુબ્બલભાવો, પાવુસ્સકમેઘો વિય અરહત્તમગ્ગઞાણં, મેઘવુટ્ઠિઉદકેન નાવાય બન્ધે પૂતિભાવો વિય આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ રૂપસત્તકાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ ઓક્ખાયમાને પક્ખાયમાને કમ્મટ્ઠાને એકદિવસં ઉતુસપ્પાયાદીનિ લદ્ધા એકપલ્લઙ્કેન નિસિન્નસ્સ અરહત્તફલાધિગમો, પૂતિબન્ધનાવાય કઞ્ચિ કાલં ઠાનં વિય ખીણસંયોજનસ્સ અરહતો મહાજનં અનુગ્ગણ્હન્તસ્સ યાવતાયુકં ઠાનં, પૂતિબન્ધનાવાય અનુપુબ્બેન ભિજ્જિત્વા અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમો વિય ખીણાસવસ્સ ઉપાદિણ્ણક્ખન્ધભેદેન અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયા પરિનિબ્બુતસ્સ અપણ્ણત્તિકભાવૂપગમોતિ ઇમાય ઉપમાય સંયોજનાનં દુબ્બલતા દીપિતા. નવમં.