૩. ફેણપિણ્ડૂપમસુત્તવણ્ણના

૯૫. તતિયે ગઙ્ગાય નદિયા તીરેતિ અયુજ્ઝપુરવાસિનો અપરિમાણભિક્ખુપરિવારં ચારિકં ચરમાનં તથાગતં અત્તનો નગરં સમ્પત્તં દિસ્વા એકસ્મિં ગઙ્ગાય નિવત્તનટ્ઠાને મહાવનસણ્ડમણ્ડિતપ્પદેસે સત્થુ વિહારં કત્વા અદંસુ. ભગવા તત્થ વિહરતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ગઙ્ગાય નદિયા તીરે’’તિ. તત્ર ખો ભગવા ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ તસ્મિં વિહારે વસન્તો ભગવા સાયન્હસમયં ગન્ધકુટિતો નિક્ખમિત્વા ગઙ્ગાતીરે પઞ્ઞત્તવરબુદ્ધાસને નિસિન્નો ગઙ્ગાય નદિયા આગચ્છન્તં મહન્તં ફેણપિણ્ડં દિસ્વા, ‘‘મમ સાસને પઞ્ચક્ખન્ધનિસ્સિતં એકં ધમ્મં કથેસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા પરિવારેત્વા નિસિન્ને ભિક્ખૂ આમન્તેસિ.

મહન્તં ફેણપિણ્ડન્તિ ઉટ્ઠાનુટ્ઠાને બદરપક્કપ્પમાણતો પટ્ઠાય અનુસોતાગમનેન અનુપુબ્બેન પવડ્ઢિત્વા પબ્બતકૂટમત્તં જાતં, યત્થ ઉદકસપ્પાદયો અનેકપાણયો નિવસન્તિ, એવરૂપં મહન્તં ફેણપિણ્ડં. આવહેય્યાતિ આહરેય્ય. સો પનાયં ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતટ્ઠાનેપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, એકદ્વિયોજનાદિવસેન દૂરં ગન્ત્વાપિ, અન્તરા પન અભિજ્જન્તોપિ મહાસમુદ્દં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ. નિજ્ઝાયેય્યાતિ ઓલોકેય્ય. યોનિસો ઉપપરિક્ખેય્યાતિ કારણેન ઉપપરિક્ખેય્ય. કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, ફેણપિણ્ડે સારોતિ, ભિક્ખવે, ફેણપિણ્ડમ્હિ સારો નામ કિં ભવેય્ય? વિલીયિત્વા વિદ્ધંસેય્યેવ.

એવમેવ ખોતિ યથા ફેણપિણ્ડો નિસ્સારો, એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચસારધુવસારઅત્તસારવિરહેન નિસ્સારમેવ. યથા ચ સો ‘‘ઇમિના પત્તં વા થાલકં વા કરિસ્સામી’’તિ ગહેતું ન સક્કા, ગહિતોપિ તમત્થં ન સાધેતિ, ભિજ્જતિ એવ, એવં રૂપમ્પિ નિચ્ચન્તિ વા ધુવન્તિ વા અહન્તિ વા મમન્તિ વા ગહેતું ન સક્કા, ગહિતમ્પિ ન તથા તિટ્ઠતિ, અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા અસુભઞ્ઞેવ હોતીતિ એવં ફેણપિણ્ડસદિસમેવ હોતિ. યથા વા પન ફેણપિણ્ડો છિદ્દાવછિદ્દો અનેકસન્ધિઘટિતો બહૂનં ઉદકસપ્પાદીનં પાણાનં આવાસો, એવં રૂપમ્પિ છિદ્દાવછિદ્દં અનેકસન્ધિઘટિતં, કુલવસેનેવેત્થ અસીતિ કિમિકુલાનિ વસન્તિ, તદેવ તેસં સૂતિઘરમ્પિ વચ્ચકુટિપિ ગિલાનસાલાપિ સુસાનમ્પિ, ન તે અઞ્ઞત્થ ગન્ત્વા ગબ્ભવુટ્ઠાનાદીનિ કરોન્તિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

યથા ચ ફેણપિણ્ડો આદિતો બદરપક્કમત્તો હુત્વા અનુપુબ્બેન પબ્બતકૂટમત્તોપિ હોતિ, એવં રૂપમ્પિ આદિતો કલલમત્તં હુત્વા અનુપુબ્બેન બ્યામમત્તમ્પિ ગોમહિંસહત્થિઆદીનં વસેન પબ્બતકૂટાદિમત્તં હોતિ મચ્છકચ્છપાદીનં વસેન અનેકયોજનસતપમાણમ્પિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં. યથા ચ ફેણપિણ્ડો ઉટ્ઠિતમત્તોપિ ભિજ્જતિ, થોકં ગન્ત્વાપિ, દૂરં ગન્ત્વાપિ, સમુદ્દં પત્વા પન અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, એવમેવં રૂપમ્પિ કલલભાવેપિ ભિજ્જતિ અબ્બુદાદિભાવેપિ, અન્તરા પન અભિજ્જમાનમ્પિ વસ્સસતાયુકાનં વસ્સસતં પત્વા અવસ્સમેવ ભિજ્જતિ, મરણમુખે ચુણ્ણવિચુણ્ણં હોતિ, એવમ્પિ ફેણપિણ્ડસદિસં.

કિઞ્હિ સિયા, ભિક્ખવે, વેદનાય સારોતિઆદીસુ વેદનાદીનં પુબ્બુળાદીહિ એવં સદિસતા વેદિતબ્બા. યથા હિ પુબ્બુળો અસારો એવં વેદનાપિ. યથા ચ સો અબલો અગય્હૂપગો, ન સક્કા તં ગહેત્વા ફલકં વા આસનં વા કાતું, ગહિતોપિ ભિજ્જતેવ, એવં વેદનાપિ અબલા અગય્હૂપગા, ન સક્કા નિચ્ચાતિ વા ધુવાતિ વા ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા તિટ્ઠતિ, એવં અગય્હૂપગતાયપિ વેદના પુબ્બુળસદિસા. યથા પન તસ્મિં તસ્મિં ઉદકબિન્દુમ્હિ પુબ્બુળો ઉપ્પજ્જતિ ચેવ ભિજ્જતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકો હોતિ, એવં વેદનાપિ ઉપ્પજ્જતિ ચેવ ભિજ્જતિ ચ, ન ચિરટ્ઠિતિકા હોતિ. એકચ્છરક્ખણે કોટિસતસહસ્સસઙ્ખા ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝતિ. યથા ચ પુબ્બુળો ઉદકતલં, ઉદકબિન્દું, ઉદકજલ્લં, સઙ્કડ્ઢિત્વા પુટં કત્વા ગહણવાતઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, એવં વેદનાપિ વત્થું આરમ્મણં કિલેસજલ્લં ફસ્સસઙ્ઘટ્ટનઞ્ચાતિ ચત્તારિ કારણાનિ પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. એવમ્પિ વેદના પુબ્બુળસદિસા.

સઞ્ઞાપિ અસારકટ્ઠેન મરીચિસદિસા. તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. ન હિ સક્કા તં ગહેત્વા પિવિતું વા ન્હાયિતું વા ભાજનં વા પૂરેતું. અપિચ યથા મરીચિ વિપ્ફન્દતિ, સઞ્જાતૂમિવેગા વિય ખાયતિ, એવં નીલસઞ્ઞાદિભેદા સઞ્ઞાપિ નીલાદિઅનુભવનત્થાય ફન્દતિ વિપ્ફન્દતિ. યથા ચ મરીચિ મહાજનં વિપ્પલમ્ભેતિ ‘‘પુણ્ણવાપિ વિય પુણ્ણનદી વિય દિસ્સતી’’તિ વદાપેતિ, એવં સઞ્ઞાપિ વિપ્પલમ્ભેતિ, ‘‘ઇદં નીલકં સુભં સુખં નિચ્ચ’’ન્તિ વદાપેતિ. પીતકાદીસુપિ એસેવ નયો. એવં સઞ્ઞા વિપ્પલમ્ભનેનાપિ મરીચિસદિસા.

અકુક્કુકજાતન્તિ અન્તો અસઞ્જાતઘનદણ્ડકં. સઙ્ખારાપિ અસારકટ્ઠેન કદલિક્ખન્ધસદિસા, તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. યથેવ હિ કદલિક્ખન્ધતો કિઞ્ચિ ગહેત્વા ન સક્કા ગોપાનસિઆદીનં અત્થાય ઉપનેતું, ઉપનીતમ્પિ ન તથા હોતિ, એવં સઙ્ખારાપિ ન સક્કા નિચ્ચાદિવસેન ગહેતું, ગહિતાપિ ન તથા હોન્તિ. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો બહુપત્તવટ્ટિસમોધાનો હોતિ, એવં સઙ્ખારક્ખન્ધો બહુધમ્મસમોધાનો. યથા ચ કદલિક્ખન્ધો નાનાલક્ખણો. અઞ્ઞોયેવ હિ બાહિરાય પત્તવટ્ટિયા વણ્ણો, અઞ્ઞો તતો અબ્ભન્તરઅબ્ભન્તરાનં, એવમેવ સઙ્ખારક્ખન્ધેપિ અઞ્ઞદેવ ફસ્સસ્સ લક્ખણં, અઞ્ઞા ચેતનાદીનં, સમોધાનેત્વા પન સઙ્ખારક્ખન્ધોવ વુચ્ચતીતિ એવમ્પિ સઙ્ખારક્ખન્ધો કદલિક્ખન્ધસદિસો.

ચક્ખુમા પુરિસોતિ મંસચક્ખુના ચેવ પઞ્ઞાચક્ખુના ચાતિ દ્વીહિ ચક્ખૂહિ ચક્ખુમા. મંસચક્ખુમ્પિ હિસ્સ પરિસુદ્ધં વટ્ટતિ અપગતપટલપિળકં, પઞ્ઞાચક્ખુમ્પિ અસારભાવદસ્સનસમત્થં. વિઞ્ઞાણમ્પિ અસારકટ્ઠેન માયાસદિસં, તથા અગય્હૂપગટ્ઠેન. યથા ચ માયા ઇત્તરા લહુપચ્ચુપટ્ઠાના, એવં વિઞ્ઞાણં. તઞ્હિ તતોપિ ઇત્તરતરઞ્ચેવ લહુપચ્ચુપટ્ઠાનતરઞ્ચ. તેનેવ હિ ચિત્તેન પુરિસો આગતો વિય ગતો વિય ઠિતો વિય નિસિન્નો વિય હોતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમનકાલે ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનકાલાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં. માયા ચ મહાજનં વઞ્ચેતિ, યંકિઞ્ચિદેવ ‘‘ઇદં સુવણ્ણં રજતં મુત્તા’’તિ ગાહાપેતિ, વિઞ્ઞાણમ્પિ મહાજનં વઞ્ચેતિ. તેનેવ હિ ચિત્તેન આગચ્છન્તં વિય ગચ્છન્તં વિય ઠિતં વિય નિસિન્નં વિય કત્વા ગાહાપેતિ. અઞ્ઞદેવ ચ આગમને ચિત્તં, અઞ્ઞં ગમનાદીસુ. એવમ્પિ વિઞ્ઞાણં માયાસદિસં.

ભૂરિપઞ્ઞેનાતિ સણ્હપઞ્ઞેન ચેવ વિપુલવિત્થતપઞ્ઞેન ચ. આયૂતિ જીવિતિન્દ્રિયં. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજોધાતુ. પરભત્તન્તિ નાનાવિધાનં કિમિગણાદીનં ભત્તં હુત્વા. એતાદિસાયં સન્તાનોતિ એતાદિસી અયં પવેણી મતકસ્સ યાવ સુસાના ઘટ્ટીયતીતિ. માયાયં બાલલાપિનીતિ ય્વાયં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો નામ, અયં બાલમહાજનલપાપનિકમાયા નામ. વધકોતિ દ્વીહિ કારણેહિ અયં ખન્ધસઙ્ખાતો વધકો અઞ્ઞમઞ્ઞઘાતનેનપિ, ખન્ધેસુ સતિ વધો પઞ્ઞાયતીતિપિ. એકા હિ પથવીધાતુ ભિજ્જમાના સેસધાતુયો ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, તથા આપોધાતુઆદયો. રૂપક્ખન્ધો ચ ભિજ્જમાનો અરૂપક્ખન્ધે ગહેત્વાવ ભિજ્જતિ, તથા અરૂપક્ખન્ધેસુ વેદનાદયો સઞ્ઞાદિકે. ચત્તારોપિ ચેતે વત્થુરૂપન્તિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞવધનેનેત્થ વધકતા વેદિતબ્બા. ખન્ધેસુ પન સતિ વધબન્ધનચ્છેદાદીનિ સમ્ભવન્તિ, એવં એતેસુ સતિ વધભાવતોપિ વધકતા વેદિતબ્બા. સબ્બસંયોગન્તિ સબ્બં દસવિધમ્પિ સંયોજનં. અચ્ચુતં પદન્તિ નિબ્બાનં. તતિયં.