૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે અવન્તીસૂતિ અવન્તિદક્ખિણાપથસઙ્ખાતે અવન્તિરટ્ઠે. કુરરઘરેતિ એવંનામકે નગરે. પપાતેતિ એકતો પપાતે. તસ્સ કિર પબ્બતસ્સ એકં પસ્સં છિન્દિત્વા પાતિતં વિય અહોસિ. ‘‘પવત્તે’’તિપિ પાઠો, નાનાતિત્થિયાનં લદ્ધિપવત્તટ્ઠાનેતિ અત્થો. ઇતિ થેરો તસ્મિં રટ્ઠે તં નગરં નિસ્સાય તસ્મિં પબ્બતે વિહરતિ. હાલિદ્દિકાનીતિ એવંનામકો. અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હેતિ અટ્ઠકવગ્ગિકમ્હિ માગણ્ડિયપઞ્હો નામ અત્થિ, તસ્મિં પઞ્હે. રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો અધિપ્પેતો. રૂપધાતુરાગવિનિબદ્ધન્તિ રૂપધાતુમ્હિ રાગેન વિનિબદ્ધં. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ ગેહસારી આલયસારી.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો, ગહપતી’’તિ ન વુત્તન્તિ? સમ્મોહવિઘાતત્થં. ‘‘ઓકો’’તિ હિ અત્થતો પચ્ચયો વુચ્ચતિ, પુરેજાતઞ્ચ કમ્મવિઞ્ઞાણં પચ્છાજાતસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણઞ્ચ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ‘‘કતરં નુ ખો ઇધ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? સમ્મોહો ભવેય્ય, તસ્સ વિઘાતત્થં તં અગહેત્વા અસમ્ભિન્નાવ દેસના કતા. અપિચ આરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તાતિ તા દસ્સેતુમ્પિ ઇધ વિઞ્ઞાણં ન ગહિતં.

ઉપયુપાદાનાતિ તણ્હૂપયદિટ્ઠૂપયવસેન દ્વે ઉપયા, કામુપાદાનાદીનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ ચ. ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિ અકુસલચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતા ચેવ અભિનિવેસભૂતા ચ અનુસયભૂતા ચ. તથાગતસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. સબ્બેસમ્પિ હિ ખીણાસવાનં એતે પહીનાવ, સત્થુ પન ખીણાસવભાવો લોકે અતિપાકટોતિ ઉપરિમકોટિયા એવં વુત્તં. વિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિતં? કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં. કિલેસા હિ ન કેવલં ચતૂસુયેવ ખન્ધેસુ પહીના પહીયન્તિ, પઞ્ચસુપિ પહીયન્તિયેવાતિ કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં ગહિતં. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતીતિ એવં કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેન અનોકસારી નામ હોતિ.

રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપમેવ કિલેસાનં પચ્ચયટ્ઠેન નિમિત્તં, આરમ્મણકિરિયસઙ્ખાતનિવાસનટ્ઠાનટ્ઠેન નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં. વિસારો ચ વિનિબન્ધો ચ વિસારવિનિબન્ધા. ઉભયેનપિ હિ કિલેસાનં પત્થટભાવો ચ વિનિબન્ધનભાવો ચ વુત્તો, રૂપનિમિત્તનિકેતે વિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા, તસ્મા રૂપનિમિત્તનિકેતમ્હિ ઉપ્પન્નેન કિલેસવિસારેન ચેવ કિલેસબન્ધનેન ચાતિ અત્થો. નિકેતસારીતિ વુચ્ચતીતિ આરમ્મણકરણવસેન નિવાસનટ્ઠાનં સારીતિ વુચ્ચતિ. પહીનાતિ તે રૂપનિમિત્તનિકેતકિલેસવિસારવિનિબન્ધા પહીના.

કસ્મા પનેત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘‘ઓકા’’તિ વુત્તા, છ આરમ્મણાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ? છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય. સમાનેપિ હિ એતેસં આલયટ્ઠેન વિસયભાવે ઓકોતિ નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનગેહમેવ વુચ્ચતિ, નિકેતન્તિ ‘‘અજ્જ અસુકટ્ઠાને કીળિસ્સામા’’તિ કતસઙ્કેતટ્ઠાનં નિવાસટ્ઠાનં ઉય્યાનાદિ. તત્થ યથા પુત્તદારધનધઞ્ઞપુણ્ણગેહે છન્દરાગો બલવા હોતિ, એવં અજ્ઝત્તિકેસુ ખન્ધેસુ. યથા પન ઉય્યાનટ્ઠાનાદીસુ તતો દુબ્બલતરો હોતિ, એવં બાહિરેસુ છસુ આરમ્મણેસૂતિ છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય એવં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બો.

સુખિતેસુ સુખિતોતિ ઉપટ્ઠાકેસુ ધનધઞ્ઞલાભાદિવસેન સુખિતેસુ ‘‘ઇદાનાહં મનાપં ભોજનં લભિસ્સામી’’તિ ગેહસિતસુખેન સુખિતો હોતિ, તેહિ પત્તસમ્પત્તિં અનુભવમાનો વિય ચરતિ. દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતોતિ તેસં કેનચિદેવ કારણેન દુક્ખે ઉપ્પન્ને સયં દ્વિગુણેન દુક્ખેન દુક્ખિતો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ કિચ્ચસઙ્ખાતેસુ કરણીયેસુ. તેસુ યોગં આપજ્જતીતિ ઉપયોગં સયં તેસં કિચ્ચાનં કત્તબ્બતં આપજ્જતિ. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતીતિ એવં કિલેસકામેહિ અરિત્તો હોતિ અન્તો કામાનં ભાવેન અતુચ્છો. સુક્કપક્ખો તેસં અભાવેન રિત્તો તુચ્છોતિ વેદિતબ્બો.

પુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો કુરુમાનો. એવંરૂપો સિયન્તિઆદીસુ દીઘરસ્સકાળોદાતાદીસુ રૂપેસુ ‘‘એવંરૂપો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ. સુખાદીસુ વેદનાસુ એવંવેદનો નામ; નીલસઞ્ઞાદીસુ સઞ્ઞાસુ એવં સઞ્ઞો નામ; પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ સઙ્ખારેસુ એવંસઙ્ખારો નામ; ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ વિઞ્ઞાણેસુ ‘‘એવં વિઞ્ઞાણો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ.

અપુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો અકુરુમાનો. સહિતં મે, અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં, મય્હં સહિતં સિલિટ્ઠં મધુરપાનસદિસં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘેન કાલેન પરિચિતં સુપ્પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ સબ્બં ખણેન વિપરાવત્તં નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં દોસો મયા આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ તં તં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉત્તરિ પરિયેસન્તો ઇમસ્સ વાદસ્સ મોક્ખાય ચર આહિણ્ડાહિ. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયમેવ પહોસિ, ઇધેવ નિબ્બેઠેહીતિ. તતિયં.