૧. નકુલપિતુવગ્ગો

૧. નકુલપિતુસુત્તવણ્ણના

૧. ખન્ધિયવગ્ગસ્સ પઠમે ભગ્ગેસૂતિ એવંનામકે જનપદે. સુસુમારગિરેતિ સુસુમારગિરનગરે. તસ્મિં કિર માપિયમાને સુસુમારો સદ્દમકાસિ, તેનસ્સ ‘‘સુસુમારગિર’’ન્ત્વેવ નામં અકંસુ. ભેસકળાવનેતિ ભેસકળાય નામ યક્ખિનિયા અધિવુત્થત્તા એવંલદ્ધનામે વને. તદેવ મિગગણસ્સ અભયત્થાય દિન્નત્તા મિગદાયોતિ વુચ્ચતિ. ભગવા તસ્મિં જનપદે તં નગરં નિસ્સાય તસ્મિં વનસણ્ડે વિહરતિ. નકુલપિતાતિ નકુલસ્સ નામ દારકસ્સ પિતા.

જિણ્ણોતિ જરાજિણ્ણો. વુડ્ઢોતિ વયોવુડ્ઢો. મહલ્લકોતિ જાતિમહલ્લકો. અદ્ધગતોતિ તિયદ્ધગતો. વયોઅનુપ્પત્તોતિ તેસુ તીસુ અદ્ધેસુ પચ્છિમવયં અનુપ્પત્તો. આતુરકાયોતિ ગિલાનકાયો. ઇદઞ્હિ સરીરં સુવણ્ણવણ્ણમ્પિ નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેન આતુરંયેવ નામ. વિસેસેન પનસ્સ જરાતુરતા બ્યાધાતુરતા મરણાતુરતાતિ તિસ્સો આતુરતા હોન્તિ. તાસુ કિઞ્ચાપિ એસો મહલ્લકત્તા જરાતુરોવ, અભિણ્હરોગતાય પનસ્સ બ્યાધાતુરતા ઇધ અધિપ્પેતા. અભિક્ખણાતઙ્કોતિ અભિણ્હરોગો નિરન્તરરોગો. અનિચ્ચદસ્સાવીતિ તાય આતુરતાય ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે આગન્તું અસક્કોન્તો કદાચિદેવ દટ્ઠું લભામિ, ન સબ્બકાલન્તિ અત્થો. મનોભાવનીયાનન્તિ મનવડ્ઢકાનં. યેસુ હિ દિટ્ઠેસુ કુસલવસેન ચિત્તં વડ્ઢતિ, તે સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદયો મહાથેરા મનોભાવનીયા નામ. અનુસાસતૂતિ પુનપ્પુનં સાસતુ. પુરિમઞ્હિ વચનં ઓવાદો નામ, અપરાપરં અનુસાસની નામ. ઓતિણ્ણે વા વત્થુસ્મિં વચનં ઓવાદો નામ, અનોતિણ્ણે તન્તિવસેન વા પવેણિવસેન વા વુત્તં અનુસાસની નામ. અપિચ ઓવાદોતિ વા અનુસાસનીતિ વા અત્થતો એકમેવ, બ્યઞ્જનમત્તમેવ નાનં.

આતુરો હાયન્તિ આતુરો હિ અયં, સુવણ્ણવણ્ણો પિયઙ્ગુસામોપિ સમાનો નિચ્ચપગ્ઘરણટ્ઠેન આતુરોયેવ. અણ્ડભૂતોતિ અણ્ડં વિય ભૂતો દુબ્બલો. યથા કુક્કુટણ્ડં વા મયૂરણ્ડં વા ગેણ્ડુકં વિય ગહેત્વા ખિપન્તેન વા પહરન્તેન વા ન સક્કા કીળિતું, તાવદેવ ભિજ્જતિ, એવમયમ્પિ કાયો કણ્ટકેપિ ખાણુકેપિ પક્ખલિતસ્સ ભિજ્જતીતિ અણ્ડં વિય ભૂતોતિ અણ્ડભૂતો. પરિયોનદ્ધોતિ સુખુમેન છવિમત્તેન પરિયોનદ્ધો. અણ્ડઞ્હિ સારતચેન પરિયોનદ્ધં, તેન ડંસમકસાદયો નિલીયિત્વાપિ છવિં છિન્દિત્વા યૂસં પગ્ઘરાપેતું ન સક્કોન્તિ. ઇમસ્મિં પન છવિં છિન્દિત્વા યં ઇચ્છન્તિ, તં કરોન્તિ. એવં સુખુમાય છવિયા પરિયોનદ્ધો. કિમઞ્ઞત્ર બાલ્યાતિ બાલભાવતો અઞ્ઞં કિમત્થિ? બાલોયેવ અયન્તિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા અયં કાયો એવરૂપો, તસ્મા.

તેનુપસઙ્કમીતિ રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા અનન્તરં પરિણાયકરતનસ્સ ઉપટ્ઠાનં ગચ્છન્તો રાજપુરિસો વિય, સદ્ધમ્મચક્કવત્તિસ્સ ભગવતો ઉપટ્ઠાનં ગન્ત્વા, અનન્તરં ધમ્મસેનાપતિસ્સ અપચિતિં કાતુકામો યેનાયસ્મા સારિપુત્તો, તેનુપસઙ્કમિ. વિપ્પસન્નાનીતિ સુટ્ઠુ પસન્નાનિ. ઇન્દ્રિયાનીતિ મનચ્છટ્ઠાનિ ઇન્દ્રિયાનિ. પરિસુદ્ધોતિ નિદ્દોસો. પરિયોદાતોતિ તસ્સેવ વેવચનં. નિરુપક્કિલેસતાયેવ હિ એસ પરિયોદાતોતિ વુત્તો, ન સેતભાવેન. એતસ્સ ચ પરિયોદાતતં દિસ્વાવ ઇન્દ્રિયાનં વિપ્પસન્નતં અઞ્ઞાસિ. નયગ્ગાહપઞ્ઞા કિરેસા થેરસ્સ.

કથઞ્હિ નો સિયાતિ કેન કારણેન ન લદ્ધા ભવિસ્સતિ? લદ્ધાયેવાતિ અત્થો. ઇમિના કિં દીપેતિ? સત્થુવિસ્સાસિકભાવં. અયં કિર સત્થુ દિટ્ઠકાલતો પટ્ઠાય પિતિપેમં, ઉપાસિકા ચસ્સ માતિપેમં પટિલભતિ. ઉભોપિ ‘‘મમ પુત્તો’’તિ સત્થારં વદન્તિ. ભવન્તરગતો હિ નેસં સિનેહો. સા કિર ઉપાસિકા પઞ્ચ જાતિસતાનિ તથાગતસ્સ માતાવ, સો ચ, ગહપતિ, પિતાવ અહોસિ. પુન પઞ્ચ જાતિસતાનિ ઉપાસિકા મહામાતા, ઉપાસકો મહાપિતા, તથા ચૂળામાતા ચૂળપિતાતિ. એવં સત્થા દિયડ્ઢઅત્તભાવસહસ્સં તેસંયેવ હત્થે વડ્ઢિતો. તેનેવ તે યં નેવ પુત્તસ્સ, ન પિતુ સન્તિકે કથેતું સક્કા, તં સત્થુ સન્તિકે નિસિન્ના કથેન્તિ. ઇમિનાયેવ ચ કારણેન ભગવા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ઉપાસકાનં વિસ્સાસિકાનં યદિદં નકુલપિતા ગહપતિ, યદિદં નકુલમાતા ગહપતાની’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૫૭) તે એતદગ્ગે ઠપેસિ. ઇતિ સો ઇમં વિસ્સાસિકભાવં પકાસેન્તો કથઞ્હિ નો સિયાતિ આહ. અમતેન અભિસિત્તોતિ નસ્સિધ અઞ્ઞં કિઞ્ચિ ઝાનં વા વિપસ્સના વા મગ્ગો વા ફલં વા ‘‘અમતાભિસેકો’’તિ દટ્ઠબ્બો, મધુરધમ્મદેસનાયેવ પન ‘‘અમતાભિસેકો’’તિ વેદિતબ્બો. દૂરતોપીતિ તિરોરટ્ઠાપિ તિરોજનપદાપિ.

અસ્સુતવા પુથુજ્જનોતિ ઇદં વુત્તત્થમેવ. અરિયાનં અદસ્સાવીતિઆદીસુ અરિયાતિ આરકત્તા કિલેસેહિ, અનયે ન ઇરિયનતો, અયે ઇરિયનતો, સદેવકેન ચ લોકેન અરણીયતો બુદ્ધા ચ પચ્ચેકબુદ્ધા ચ બુદ્ધસાવકા ચ વુચ્ચન્તિ. બુદ્ધા એવ વા ઇધ અરિયા. યથાહ – ‘‘સદેવકે, ભિક્ખવે, લોકે…પે… તથાગતો અરિયો’’તિ વુચ્ચતીતિ (સં. નિ. ૫.૧૦૯૮). સપ્પુરિસાનન્તિ એત્થ પન પચ્ચેકબુદ્ધા તથાગતસાવકા ચ સપ્પુરિસાતિ વેદિતબ્બા. તે હિ લોકુત્તરગુણયોગેન સોભના પુરિસાતિ સપ્પુરિસા. સબ્બેવ વા એતે દ્વેધાપિ વુત્તા. બુદ્ધાપિ હિ અરિયા ચ સપ્પુરિસા ચ, પચ્ચેકબુદ્ધા બુદ્ધસાવકાપિ. યથાહ –

‘‘યો વે કતઞ્ઞૂ કતવેદિ ધીરો,

કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતિ;

દુખિતસ્સ સક્કચ્ચ કરોતિ કિચ્ચં,

તથાવિધં સપ્પુરિસં વદન્તી’’તિ. (જા. ૨.૧૭.૭૮);

‘‘કલ્યાણમિત્તો દળ્હભત્તિ ચ હોતી’’તિ એત્તાવતા હિ બુદ્ધસાવકો વુત્તો, કતઞ્ઞુતાદીહિ પચ્ચેકબુદ્ધબુદ્ધાતિ. ઇદાનિ યો તેસં અરિયાનં અદસ્સનસીલો, ન ચ દસ્સને સાધુકારી, સો ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો. સો ચ ચક્ખુના અદસ્સાવી, ઞાણેન અદસ્સાવીતિ દુવિધો. તેસુ ઞાણેન અદસ્સાવી ઇધ અધિપ્પેતો. મંસચક્ખુના હિ દિબ્બચક્ખુના વા અરિયા દિટ્ઠાપિ અદિટ્ઠાવ હોન્તિ તેસં ચક્ખૂનં વણ્ણમત્તગ્ગહણતો ન અરિયભાવગોચરતો. સોણસિઙ્ગાલાદયોપિ ચક્ખુના અરિયે પસ્સન્તિ, ન ચેતે અરિયાનં દસ્સાવિનો નામ.

તત્રિદં વત્થુ – ચિત્તલપબ્બતવાસિનો કિર ખીણાસવત્થેરસ્સ ઉપટ્ઠાકો વુડ્ઢપબ્બજિતો એકદિવસં થેરેન સદ્ધિં પિણ્ડાય ચરિત્વા, થેરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા, પિટ્ઠિતો આગચ્છન્તો થેરં પુચ્છિ – ‘‘અરિયા નામ, ભન્તે, કીદિસા’’તિ? થેરો આહ – ‘‘ઇધેકચ્ચો મહલ્લકો અરિયાનં પત્તચીવરં ગહેત્વા વત્તપટિવત્તં કત્વા સહચરન્તોપિ નેવ અરિયે જાનાતિ, એવં દુજ્જાનાવુસો, અરિયા’’તિ. એવં વુત્તેપિ સો નેવ અઞ્ઞાસિ. તસ્મા ન ચક્ખુના દસ્સનં દસ્સનં, ઞાણેન દસ્સનમેવ દસ્સનં. યથાહ – ‘‘કિં તે, વક્કલિ, ઇમિના પૂતિકાયેન દિટ્ઠેન? યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતિ. યો મં પસ્સતિ, સો ધમ્મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭). તસ્મા ચક્ખુના પસ્સન્તોપિ ઞાણેન અરિયેહિ દિટ્ઠં અનિચ્ચાદિલક્ખણં અપસ્સન્તો, અરિયાધિગતઞ્ચ ધમ્મં અનધિગચ્છન્તો અરિયકરધમ્માનં અરિયભાવસ્સ ચ અદિટ્ઠત્તા ‘‘અરિયાનં અદસ્સાવી’’તિ વેદિતબ્બો.

અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદોતિ, સતિપટ્ઠાનાદિભેદે અરિયધમ્મે અકુસલો. અરિયધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થ પન –

‘‘દુવિધો વિનયો નામ, એકમેકેત્થ પઞ્ચધા;

અભાવતો તસ્સ અયં, અવિનીતોતિ વુચ્ચતિ’’.

અયઞ્હિ સંવરવિનયો પહાનવિનયોતિ દુવિધો વિનયો. એત્થ ચ દુવિધેપિ વિનયે એકમેકો વિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતિ. સંવરવિનયોપિ હિ સીલસંવરો સતિસંવરો ઞાણસંવરો ખન્તિસંવરો વીરિયસંવરોતિ પઞ્ચવિધો. પહાનવિનયોપિ તદઙ્ગપ્પહાનં, વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નિસ્સરણપ્પહાનન્તિ પઞ્ચવિધો.

તત્થ ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન ઉપેતો હોતિ સમુપેતો’’તિ (વિભ. ૫૧૧) અયં સીલસંવરો. ‘‘રક્ખતિ ચક્ખુન્દ્રિયં, ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરં આપજ્જતી’’તિ અયં (દી. નિ. ૧.૨૧૩; મ. નિ. ૧.૨૯૫; સં. નિ. ૪.૨૩૯; અ. નિ. ૩.૧૬) સતિસંવરો.

‘‘યાનિ સોતાનિ લોકસ્મિં, (અજિતાતિ ભગવા)

સતિ તેસં નિવારણં;

સોતાનં સંવરં બ્રૂમિ,

પઞ્ઞાયેતે પિધીયરે’’તિ. (સુ. નિ. ૧૦૪૧; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ.૪) –

અયં ઞાણસંવરો. ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સ ઉણ્હસ્સા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં ખન્તિસંવરો. ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬; અ. નિ. ૪.૧૧૪; ૬.૫૮) અયં વીરિયસંવરો. સબ્બોપિ ચાયં સંવરો યથાસકં સંવરિતબ્બાનં વિનેતબ્બાનઞ્ચ કાયદુચ્ચરિતાદીનં સંવરણતો ‘‘સંવરો’’ વિનયનતો ‘‘વિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં તાવ સંવરવિનયો પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તથા યં નામરૂપપરિચ્છેદાદીસુ વિપસ્સનાઞાણેસુ પટિપક્ખભાવતો દીપાલોકેનેવ તમસ્સ, તેન તેન વિપસ્સનાઞાણેન તસ્સ તસ્સ અનત્થસ્સ પહાનં. સેય્યથિદં – નામરૂપવવત્થાનેન સક્કાયદિટ્ઠિયા, પચ્ચયપરિગ્ગહેન અહેતુવિસમહેતુદિટ્ઠીનં, તસ્સેવ અપરભાગેન કઙ્ખાવિતરણેન કથંકથીભાવસ્સ, કલાપસમ્મસનેન ‘‘અહં મમા’’તિ ગાહસ્સ, મગ્ગામગ્ગવવત્થાનેન અમગ્ગે મગ્ગસઞ્ઞાય, ઉદયદસ્સનેન ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા, વયદસ્સનેન સસ્સતદિટ્ઠિયા, ભયદસ્સનેન સભયે અભયસઞ્ઞાય, આદીનવદસ્સનેન અસ્સાદસઞ્ઞાય, નિબ્બિદાનુપસ્સનાય અભિરતિસઞ્ઞાય, મુચ્ચિતુકમ્યતાઞાણેન અમુચ્ચિતુકામતાય. ઉપેક્ખાઞાણેન અનુપેક્ખાય, અનુલોમેન ધમ્મટ્ઠિતિયં નિબ્બાને ચ પટિલોમભાવસ્સ, ગોત્રભુના સઙ્ખારનિમિત્તગાહસ્સ પહાનં, એતં તદઙ્ગપ્પહાનં નામ.

યં પન ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિભાવનિવારણતો ઘટપ્પહારેનેવ ઉદકપિટ્ઠે સેવાલસ્સ, તેસં તેસં નીવરણાદિધમ્માનં પહાનં, એતં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં નામ. યં ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો અત્તનો સન્તાને ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદિના નયેન (ધ. સ. ૨૭૭; વિભ. ૬૨૮) વુત્તસ્સ સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિભાવેન પહાનં, ઇદં સમુચ્છેદપ્પહાનં નામ. યં પન ફલક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધત્તં કિલેસાનં, એતં પટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનં નામ.

યં સબ્બસઙ્ખતનિસ્સટત્તા પહીનસબ્બસઙ્ખતં નિબ્બાનં, એતં નિસ્સરણપ્પહાનં નામ. સબ્બમ્પિ ચેતં પહાનં યસ્મા ચાગટ્ઠેન પહાનં, વિનયટ્ઠેન વિનયો, તસ્મા ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. તંતંપહાનવતો વા તસ્સ તસ્સ વિનયસ્સ સમ્ભવતોપેતં ‘‘પહાનવિનયો’’તિ વુચ્ચતિ. એવં પહાનવિનયોપિ પઞ્ચધા ભિજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

એવમયં સઙ્ખેપતો દુવિધો, ભેદતો ચ દસવિધો વિનયો ભિન્નસંવરત્તા પહાતબ્બસ્સ ચ અપ્પહીનત્તા યસ્મા એતસ્સ અસ્સુતવતો પુથુજ્જનસ્સ નત્થિ, તસ્મા અભાવતો તસ્સ અયં ‘‘અવિનીતો’’તિ વુચ્ચતીતિ. એસ નયો સપ્પુરિસાનં અદસ્સાવી સપ્પુરિસધમ્મસ્સ અકોવિદો સપ્પુરિસધમ્મે અવિનીતોતિ એત્થાપિ. નિન્નાનાકરણઞ્હિ એતં અત્થતો. યથાહ –

‘‘યેવ તે અરિયા, તેવ તે સપ્પુરિસા. યેવ તે સપ્પુરિસા, તેવ તે અરિયા. યો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો, સો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો. યો એવ સો સપ્પુરિસાનં ધમ્મો, સો એવ સો અરિયાનં ધમ્મો. યેવ તે અરિયવિનયા, તેવ તે સપ્પુરિસવિનયા. યેવ તે સપ્પુરિસવિનયા, તેવ તે અરિયવિનયા. અરિયેતિ વા સપ્પુરિસેતિ વા, અરિયધમ્મેતિ વા સપ્પુરિસધમ્મેતિ વા, અરિયવિનયેતિ વા સપ્પુરિસવિનયેતિ વા એસેસે એકે એકટ્ઠે સમે સમભાગે તજ્જાતે તઞ્ઞેવા’’તિ.

રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, ‘‘યં રૂપં, સો અહં, યો અહં, તં રૂપ’’ન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ. સેય્યથાપિ નામ તેલપ્પદીપસ્સ ઝાયતો યા અચ્ચિ, સો વણ્ણો. યો વણ્ણો, સા અચ્ચીતિ અચ્ચિઞ્ચ વણ્ણઞ્ચ અદ્વયં સમનુપસ્સતિ, એવમેવ ઇધેકચ્ચો રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ…પે… અદ્વયં સમનુપસ્સતીતિ એવં રૂપં ‘‘અત્તા’’તિ દિટ્ઠિપસ્સનાય પસ્સતિ. રૂપવન્તં વા અત્તાનન્તિ અરૂપં ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા છાયાવન્તં રુક્ખં વિય તં રૂપવન્તં સમનુપસ્સતિ. અત્તનિ વા રૂપન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. રૂપસ્મિં વા અત્તાનન્તિ અરૂપમેવ ‘‘અત્તા’’તિ ગહેત્વા કરણ્ડકે મણિં વિય તં અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. પરિયુટ્ઠટ્ઠાયીતિ પરિયુટ્ઠાનાકારેન અભિભવનાકારેન ઠિતો, ‘‘અહં રૂપં, મમ રૂપ’’ન્તિ એવં તણ્હાદિટ્ઠીહિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હનકો નામ હોતીતિ અત્થો. તસ્સ તં રૂપન્તિ તસ્સ તં એવં ગહિતં રૂપં. વેદનાદીસુપિ એસેવ નયો.

તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ સુદ્ધરૂપમેવ અત્તાતિ કથિતં. ‘‘રૂપવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા રૂપં, રૂપસ્મિં વા અત્તાનં, વેદનં અત્તતો…પે… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ ઇમેસુ સત્તસુ ઠાનેસુ અરૂપં અત્તાતિ કથિતં. ‘‘વેદનાવન્તં વા અત્તાનં, અત્તનિ વા વેદનં, વેદનાય વા અત્તાન’’ન્તિ એવં ચતૂસુ ખન્ધેસુ તિણ્ણં તિણ્ણં વસેન દ્વાદસસુ ઠાનેસુ રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો. તત્થ ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતિ, વેદનં… સઞ્ઞં… સઙ્ખારે… વિઞ્ઞાણં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ ઇમેસુ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા, અવસેસેસુ સસ્સતદિટ્ઠીતિ એવમેત્થ પન્નરસ ભવદિટ્ઠિયો પઞ્ચ વિભવદિટ્ઠિયો હોન્તિ, તા સબ્બાપિ મગ્ગાવરણા, ન સગ્ગાવરણા, પઠમમગ્ગવજ્ઝાતિ વેદિતબ્બા.

એવં ખો, ગહપતિ, આતુરકાયો ચેવ હોતિ આતુરચિત્તો ચાતિ કાયો નામ બુદ્ધાનમ્પિ આતુરોયેવ. ચિત્તં પન રાગદોસમોહાનુગતં આતુરં નામ, તં ઇધ દસ્સિતં. નો ચ આતુરચિત્તોતિ ઇધ નિક્કિલેસતાય ચિત્તસ્સ અનાતુરભાવો દસ્સિતો. ઇતિ ઇમસ્મિં સુત્તે લોકિયમહાજનો આતુરકાયો ચેવ આતુરચિત્તો ચાતિ દસ્સિતો, ખીણાસવા આતુરકાયા અનાતુરચિત્તા, સત્ત સેખા નેવ આતુરચિત્તા, ન અનાતુરચિત્તાતિ વેદિતબ્બા. ભજમાના પન અનાતુરચિત્તતંયેવ ભજન્તીતિ. પઠમં.

૨. દેવદહસુત્તવણ્ણના

૨. દુતિયે દેવદહન્તિ દેવા વુચ્ચન્તિ રાજાનો, તેસં મઙ્ગલદહો, સયંજાતો વા સો દહોતિ, તસ્મા ‘‘દેવદહો’’તિ વુત્તો. તસ્સ અવિદૂરે નિગમો દેવદહન્ત્વેવ નપુંસકલિઙ્ગવસેન સઙ્ખં ગતો. પચ્છાભૂમગમિકાતિ પચ્છાભૂમં અપરદિસાયં નિવિટ્ઠં જનપદં ગન્તુકામા. નિવાસન્તિ તેમાસં વસ્સાવાસં. અપલોકિતોતિ આપુચ્છિતો. અપલોકેથાતિ આપુચ્છથ. કસ્મા થેરં આપુચ્છાપેતિ? તે સભારે કાતુકામતાય. યો હિ એકવિહારે વસન્તોપિ સન્તિકં ન ગચ્છતિ પક્કમન્તો અનાપુચ્છા પક્કમતિ, અયં નિબ્ભારો નામ. યો એકવિહારે વસન્તોપિ આગન્ત્વા પસ્સતિ, પક્કમન્તો આપુચ્છતિ, અયં સભારો નામ. ઇમેપિ ભિક્ખૂ ભગવા ‘‘એવમિમે સીલાદીહિ વડ્ઢિસ્સન્તી’’તિ સભારે કાતુકામો આપુચ્છાપેતિ.

પણ્ડિતોતિ ધાતુકોસલ્લાદિના ચતુબ્બિધેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતો. અનુગ્ગાહકોતિ આમિસાનુગ્ગહેન ચ ધમ્માનુગ્ગહેન ચાતિ દ્વીહિપિ અનુગ્ગહેહિ અનુગ્ગાહકો. થેરો કિર અઞ્ઞે ભિક્ખૂ વિય પાતોવ પિણ્ડાય અગન્ત્વા સબ્બભિક્ખૂસુ ગતેસુ સકલં સઙ્ઘારામં અનુવિચરન્તો અસમ્મટ્ઠટ્ઠાનં સમ્મજ્જતિ, અછડ્ડિતં કચવરં છડ્ડેતિ, સઙ્ઘારામે દુન્નિક્ખિત્તાનિ મઞ્ચપીઠદારુભણ્ડમત્તિકાભણ્ડાનિ પટિસામેતિ. કિં કારણા? ‘‘મા અઞ્ઞતિત્થિયા વિહારં પવિટ્ઠા દિસ્વા પરિભવં અકંસૂ’’તિ. તતો ગિલાનસાલં ગન્ત્વા ગિલાને અસ્સાસેત્વા ‘‘કેનત્થો’’તિ પુચ્છિત્વા યેન અત્થો હોતિ, તદત્થં તેસં દહરસામણેરે આદાય ભિક્ખાચારવત્તેન વા સભાગટ્ઠાને વા ભેસજ્જં પરિયેસિત્વા તેસં દત્વા, ‘‘ગિલાનુપટ્ઠાનં નામ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધેહિ વણ્ણિતં, ગચ્છથ સપ્પુરિસા અપ્પમત્તા હોથા’’તિ તે પેસેત્વા સયં પિણ્ડાય ચરિત્વા ઉપટ્ઠાકકુલે વા ભત્તકિચ્ચં કત્વા વિહારં ગચ્છતિ. ઇદં તાવસ્સ નિબદ્ધવાસટ્ઠાને આચિણ્ણં.

ભગવતિ પન ચારિકં ચરમાને ‘‘અહં અગ્ગસાવકો’’તિ ઉપાહનં આરુય્હ છત્તં ગહેત્વા પુરતો પુરતો ન ગચ્છતિ. યે પન તત્થ મહલ્લકા વા આબાધિકા વા અતિદહરા વા, તેસં રુજ્જનટ્ઠાનાનિ તેલેન મક્ખાપેત્વા પત્તચીવરં અત્તનો દહરસામણેરેહિ ગાહાપેત્વા તંદિવસં વા દુતિયદિવસં વા તે ગણ્હિત્વાવ ગચ્છતિ. એકદિવસઞ્હિ તઞ્ઞેવ આયસ્મન્તં અતિવિકાલે સમ્પત્તત્તા સેનાસનં અલભિત્વા, ચીવરકુટિયં નિસિન્નં દિસ્વા, સત્થા પુનદિવસે ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા, હત્થિવાનરતિત્તિરવત્થું કથેત્વા, ‘‘યથાવુડ્ઢં સેનાસનં દાતબ્બ’’ન્તિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞાપેસિ. એવં તાવેસ આમિસાનુગ્ગહેન અનુગ્ગણ્હાતિ. ઓવદન્તો પનેસ સતવારમ્પિ સહસ્સવારમ્પિ તાવ ઓવદતિ, યાવ સો પુગ્ગલો સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાતિ, અથ નં વિસ્સજ્જેત્વા અઞ્ઞં ઓવદતિ. ઇમિના નયેન ઓવદતો ચસ્સ ઓવાદે ઠત્વા અરહત્તં પત્તા ગણનપથં અતિક્કન્તા. એવં ધમ્માનુગ્ગહેન અનુગ્ગણ્હાતિ.

પચ્ચસ્સોસુન્તિ તે ભિક્ખૂ ‘‘અમ્હાકં નેવ ઉપજ્ઝાયો, ન આચરિયો ન સન્દિટ્ઠસમ્ભત્તો. કિં તસ્સ સન્તિકે કરિસ્સામા’’તિ? તુણ્હીભાવં અનાપજ્જિત્વા ‘‘એવં, ભન્તે’’તિ સત્થુ વચનં સમ્પટિચ્છિંસુ. એળગલાગુમ્બેતિ ગચ્છમણ્ડપકે. સો કિર એળગલાગુમ્બો ધુવસલિલટ્ઠાને જાતો. અથેત્થ ચતૂહિ પાદેહિ મણ્ડપં કત્વા તસ્સ ઉપરિ તં ગુમ્બં આરોપેસું, સો તં મણ્ડપં છાદેસિ. અથસ્સ હેટ્ઠા ઇટ્ઠકાહિ પરિચિનિત્વા વાલિકં ઓકિરિત્વા આસનં પઞ્ઞાપયિંસુ. સીતલં દિવાટ્ઠાનં ઉદકવાતો વાયતિ. થેરો તસ્મિં નિસીદિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એળગલાગુમ્બે’’તિ.

નાનાવેરજ્જગતન્તિ એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જતો નાનાવિધં રજ્જગતં. વિરજ્જન્તિ અઞ્ઞં રજ્જં. યથા હિ સદેસતો અઞ્ઞો વિદેસો, એવં નિવુત્થરજ્જતો અઞ્ઞં રજ્જં વિરજ્જં નામ, તં વેરજ્જન્તિ વુત્તં. ખત્તિયપણ્ડિતાતિ બિમ્બિસારકોસલરાજાદયો પણ્ડિતરાજાનો. બ્રાહ્મણપણ્ડિતાતિ ચઙ્કીતારુક્ખાદયો પણ્ડિતબ્રાહ્મણા. ગહપતિપણ્ડિતાતિ ચિત્તસુદત્તાદયો પણ્ડિતગહપતયો. સમણપણ્ડિતાતિ સભિયપિલોતિકાદયો પણ્ડિતપરિબ્બાજકા. વીમંસકાતિ અત્થગવેસિનો. કિંવાદીતિ કિં અત્તનો દસ્સનં વદતિ, કિં લદ્ધિકોતિ અત્થો. કિમક્ખાયીતિ કિં સાવકાનં ઓવાદાનુસાસનિં આચિક્ખતિ? ધમ્મસ્સ ચાનુધમ્મન્તિ ભગવતા વુત્તબ્યાકરણસ્સ અનુબ્યાકરણં. સહધમ્મિકોતિ સકારણો. વાદાનુવાદોતિ ભગવતા વુત્તવાદસ્સ અનુવાદો. ‘‘વાદાનુપાતો’’તિપિ પાઠો, સત્થુ વાદસ્સ અનુપાતો અનુપતનં, અનુગમનન્તિ અત્થો. ઇમિનાપિ વાદં અનુગતો વાદોયેવ દીપિતો હોતિ.

અવિગતરાગસ્સાતિઆદીસુ તણ્હાવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તણ્હા હિ રજ્જનતો રાગો, છન્દિયનતો છન્દો, પિયાયનટ્ઠેન પેમં, પિવિતુકામટ્ઠેન પિપાસા, અનુદહનટ્ઠેન પરિળાહોતિ વુચ્ચતિ. અકુસલે ચાવુસો, ધમ્મેતિઆદિ કસ્મા આરદ્ધં? પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અવીતરાગસ્સ આદીનવં, વીતરાગસ્સ ચ આનિસંસં દસ્સેતું. તત્ર અવિઘાતોતિ નિદ્દુક્ખો. અનુપાયાસોતિ નિરુપતાપો. અપરિળાહોતિ નિદ્દાહો. એવં સબ્બત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. દુતિયં.

૩. હાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૩. તતિયે અવન્તીસૂતિ અવન્તિદક્ખિણાપથસઙ્ખાતે અવન્તિરટ્ઠે. કુરરઘરેતિ એવંનામકે નગરે. પપાતેતિ એકતો પપાતે. તસ્સ કિર પબ્બતસ્સ એકં પસ્સં છિન્દિત્વા પાતિતં વિય અહોસિ. ‘‘પવત્તે’’તિપિ પાઠો, નાનાતિત્થિયાનં લદ્ધિપવત્તટ્ઠાનેતિ અત્થો. ઇતિ થેરો તસ્મિં રટ્ઠે તં નગરં નિસ્સાય તસ્મિં પબ્બતે વિહરતિ. હાલિદ્દિકાનીતિ એવંનામકો. અટ્ઠકવગ્ગિયે માગણ્ડિયપઞ્હેતિ અટ્ઠકવગ્ગિકમ્હિ માગણ્ડિયપઞ્હો નામ અત્થિ, તસ્મિં પઞ્હે. રૂપધાતૂતિ રૂપક્ખન્ધો અધિપ્પેતો. રૂપધાતુરાગવિનિબદ્ધન્તિ રૂપધાતુમ્હિ રાગેન વિનિબદ્ધં. વિઞ્ઞાણન્તિ કમ્મવિઞ્ઞાણં. ઓકસારીતિ ગેહસારી આલયસારી.

કસ્મા પનેત્થ ‘‘વિઞ્ઞાણધાતુ ખો, ગહપતી’’તિ ન વુત્તન્તિ? સમ્મોહવિઘાતત્થં. ‘‘ઓકો’’તિ હિ અત્થતો પચ્ચયો વુચ્ચતિ, પુરેજાતઞ્ચ કમ્મવિઞ્ઞાણં પચ્છાજાતસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ વિપાકવિઞ્ઞાણઞ્ચ વિપાકવિઞ્ઞાણસ્સપિ કમ્મવિઞ્ઞાણસ્સપિ પચ્ચયો હોતિ, તસ્મા ‘‘કતરં નુ ખો ઇધ વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ? સમ્મોહો ભવેય્ય, તસ્સ વિઘાતત્થં તં અગહેત્વા અસમ્ભિન્નાવ દેસના કતા. અપિચ આરમ્મણવસેન ચતસ્સો અભિસઙ્ખારવિઞ્ઞાણટ્ઠિતિયો વુત્તાતિ તા દસ્સેતુમ્પિ ઇધ વિઞ્ઞાણં ન ગહિતં.

ઉપયુપાદાનાતિ તણ્હૂપયદિટ્ઠૂપયવસેન દ્વે ઉપયા, કામુપાદાનાદીનિ ચત્તારિ ઉપાદાનાનિ ચ. ચેતસો અધિટ્ઠાનાભિનિવેસાનુસયાતિ અકુસલચિત્તસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતા ચેવ અભિનિવેસભૂતા ચ અનુસયભૂતા ચ. તથાગતસ્સાતિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ. સબ્બેસમ્પિ હિ ખીણાસવાનં એતે પહીનાવ, સત્થુ પન ખીણાસવભાવો લોકે અતિપાકટોતિ ઉપરિમકોટિયા એવં વુત્તં. વિઞ્ઞાણધાતુયાતિ ઇધ વિઞ્ઞાણં કસ્મા ગહિતં? કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં. કિલેસા હિ ન કેવલં ચતૂસુયેવ ખન્ધેસુ પહીના પહીયન્તિ, પઞ્ચસુપિ પહીયન્તિયેવાતિ કિલેસપ્પહાનદસ્સનત્થં ગહિતં. એવં ખો, ગહપતિ, અનોકસારી હોતીતિ એવં કમ્મવિઞ્ઞાણેન ઓકં અસરન્તેન અનોકસારી નામ હોતિ.

રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપમેવ કિલેસાનં પચ્ચયટ્ઠેન નિમિત્તં, આરમ્મણકિરિયસઙ્ખાતનિવાસનટ્ઠાનટ્ઠેન નિકેતન્તિ રૂપનિમિત્તનિકેતં. વિસારો ચ વિનિબન્ધો ચ વિસારવિનિબન્ધા. ઉભયેનપિ હિ કિલેસાનં પત્થટભાવો ચ વિનિબન્ધનભાવો ચ વુત્તો, રૂપનિમિત્તનિકેતે વિસારવિનિબન્ધાતિ રૂપનિમિત્તનિકેતવિસારવિનિબન્ધા, તસ્મા રૂપનિમિત્તનિકેતમ્હિ ઉપ્પન્નેન કિલેસવિસારેન ચેવ કિલેસબન્ધનેન ચાતિ અત્થો. નિકેતસારીતિ વુચ્ચતીતિ આરમ્મણકરણવસેન નિવાસનટ્ઠાનં સારીતિ વુચ્ચતિ. પહીનાતિ તે રૂપનિમિત્તનિકેતકિલેસવિસારવિનિબન્ધા પહીના.

કસ્મા પનેત્થ પઞ્ચક્ખન્ધા ‘‘ઓકા’’તિ વુત્તા, છ આરમ્મણાનિ ‘‘નિકેત’’ન્તિ? છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય. સમાનેપિ હિ એતેસં આલયટ્ઠેન વિસયભાવે ઓકોતિ નિચ્ચનિવાસનટ્ઠાનગેહમેવ વુચ્ચતિ, નિકેતન્તિ ‘‘અજ્જ અસુકટ્ઠાને કીળિસ્સામા’’તિ કતસઙ્કેતટ્ઠાનં નિવાસટ્ઠાનં ઉય્યાનાદિ. તત્થ યથા પુત્તદારધનધઞ્ઞપુણ્ણગેહે છન્દરાગો બલવા હોતિ, એવં અજ્ઝત્તિકેસુ ખન્ધેસુ. યથા પન ઉય્યાનટ્ઠાનાદીસુ તતો દુબ્બલતરો હોતિ, એવં બાહિરેસુ છસુ આરમ્મણેસૂતિ છન્દરાગસ્સ બલવદુબ્બલતાય એવં દેસના કતાતિ વેદિતબ્બો.

સુખિતેસુ સુખિતોતિ ઉપટ્ઠાકેસુ ધનધઞ્ઞલાભાદિવસેન સુખિતેસુ ‘‘ઇદાનાહં મનાપં ભોજનં લભિસ્સામી’’તિ ગેહસિતસુખેન સુખિતો હોતિ, તેહિ પત્તસમ્પત્તિં અનુભવમાનો વિય ચરતિ. દુક્ખિતેસુ દુક્ખિતોતિ તેસં કેનચિદેવ કારણેન દુક્ખે ઉપ્પન્ને સયં દ્વિગુણેન દુક્ખેન દુક્ખિતો હોતિ. કિચ્ચકરણીયેસૂતિ કિચ્ચસઙ્ખાતેસુ કરણીયેસુ. તેસુ યોગં આપજ્જતીતિ ઉપયોગં સયં તેસં કિચ્ચાનં કત્તબ્બતં આપજ્જતિ. કામેસૂતિ વત્થુકામેસુ. એવં ખો, ગહપતિ, કામેહિ અરિત્તો હોતીતિ એવં કિલેસકામેહિ અરિત્તો હોતિ અન્તો કામાનં ભાવેન અતુચ્છો. સુક્કપક્ખો તેસં અભાવેન રિત્તો તુચ્છોતિ વેદિતબ્બો.

પુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો કુરુમાનો. એવંરૂપો સિયન્તિઆદીસુ દીઘરસ્સકાળોદાતાદીસુ રૂપેસુ ‘‘એવંરૂપો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ. સુખાદીસુ વેદનાસુ એવંવેદનો નામ; નીલસઞ્ઞાદીસુ સઞ્ઞાસુ એવં સઞ્ઞો નામ; પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસુ સઙ્ખારેસુ એવંસઙ્ખારો નામ; ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીસુ વિઞ્ઞાણેસુ ‘‘એવં વિઞ્ઞાણો નામ ભવેય્ય’’ન્તિ પત્થેતિ.

અપુરક્ખરાનોતિ વટ્ટં પુરતો અકુરુમાનો. સહિતં મે, અસહિતં તેતિ તુય્હં વચનં અસહિતં અસિલિટ્ઠં, મય્હં સહિતં સિલિટ્ઠં મધુરપાનસદિસં. અધિચિણ્ણં તે વિપરાવત્તન્તિ યં તુય્હં દીઘેન કાલેન પરિચિતં સુપ્પગુણં, તં મમ વાદં આગમ્મ સબ્બં ખણેન વિપરાવત્તં નિવત્તં. આરોપિતો તે વાદોતિ તુય્હં દોસો મયા આરોપિતો. ચર વાદપ્પમોક્ખાયાતિ તં તં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઉત્તરિ પરિયેસન્તો ઇમસ્સ વાદસ્સ મોક્ખાય ચર આહિણ્ડાહિ. નિબ્બેઠેહિ વા સચે પહોસીતિ અથ સયમેવ પહોસિ, ઇધેવ નિબ્બેઠેહીતિ. તતિયં.

૪. દુતિયહાલિદ્દિકાનિસુત્તવણ્ણના

૪. ચતુત્થે સક્કપઞ્હેતિ ચૂળસક્કપઞ્હે, મહાસક્કપઞ્હેપેતં વુત્તમેવ. તણ્હાસઙ્ખયવિમુત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખયે નિબ્બાને તદારમ્મણાય ફલવિમુત્તિયા વિમુત્તા. અચ્ચન્તનિટ્ઠાતિ અન્તં અતિક્કન્તનિટ્ઠા સતતનિટ્ઠા. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ચતુત્થં.

૫. સમાધિસુત્તવણ્ણના

૫. પઞ્ચમે સમાધિન્તિ ઇદં ભગવા તે ભિક્ખૂ ચિત્તેકગ્ગતાય પરિહાયન્તે દિસ્વા, ‘‘ચિત્તેકગ્ગતં લભન્તાનં ઇમેસં કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આહ. અભિનન્દતીતિ પત્થેતિ. અભિવદતીતિ તાય અભિનન્દનાય ‘‘અહો પિયં ઇટ્ઠં કન્તં મનાપ’’ન્તિ વદતિ. વાચં અભિનન્દન્તોપિ ચ તં આરમ્મણં નિસ્સાય એવં લોભં ઉપ્પાદેન્તો અભિવદતિયેવ નામ. અજ્ઝોસાય તિટ્ઠતીતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગણ્હાતિ. યા રૂપે નન્દીતિ યા સા રૂપે બલવપત્થનાસઙ્ખાતા નન્દી. તદુપાદાનન્તિ તં ગહણટ્ઠેન ઉપાદાનં. નાભિનન્દતીતિ ન પત્થેતિ. નાભિવદતીતિ પત્થનાવસેન ન ‘‘ઇટ્ઠં કન્ત’’ન્તિ વદતિ. વિપસ્સનાચિત્તેન ચેતસા ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખ’’ન્તિ વચીભેદં કરોન્તોપિ નાભિવદતિયેવ. પઞ્ચમં.

૬. પટિસલ્લાણસુત્તવણ્ણના

૬. છટ્ઠે પટિસલ્લાણેતિ ઇદં ભગવા તે ભિક્ખૂ કાયવિવેકેન પરિહાયન્તે દિસ્વા ‘‘કાયવિવેકં લભન્તાનં ઇમેસં કમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ ઞત્વા આહ. છટ્ઠં.

૭. ઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૭. સત્તમે ઉપાદાપરિતસ્સનન્તિ ગહણેન ઉપ્પન્નં પરિતસ્સનં. અનુપાદાઅપરિતસ્સનન્તિ અગ્ગહણેન અપરિતસ્સનં. રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તિવિઞ્ઞાણં હોતીતિ ‘‘મમ રૂપં વિપરિણત’’ન્તિ વા ‘‘અહુ વત મેતં, દાનિ વત મે નત્થી’’તિ વા આદિના નયેન કમ્મવિઞ્ઞાણં રૂપસ્સ ભેદાનુપરિવત્તિ હોતિ. વિપરિણામાનુપરિવત્તિજાતિ વિપરિણામસ્સ અનુપરિવત્તિતો વિપરિણામારમ્મણચિત્તતો જાતા. પરિતસ્સના ધમ્મસમુપ્પાદાતિ તણ્હાપરિતસ્સના ચ અકુસલધમ્મસમુપ્પાદા ચ. ચિત્તન્તિ કુસલચિત્તં. પરિયાદાય તિટ્ઠન્તીતિ પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠન્તિ. ઉત્તાસવાતિ સઉત્તાસો. વિઘાતવાતિ સવિઘાતો સદુક્ખો. અપેક્ખવાતિ સાલયો. ઉપાદાય ચ પરિતસ્સતીતિ ગણ્હિત્વા પરિતસ્સકો નામ હોતિ. ન રૂપવિપરિણામાનુપરિવત્તીતિ ખીણાસવસ્સ કમ્મવિઞ્ઞાણમેવ નત્થિ, તસ્મા રૂપભેદાનુપરિવત્તિ ન હોતીતિ વત્તું વટ્ટતિ. સત્તમં.

૮. દુતિયઉપાદાપરિતસ્સનાસુત્તવણ્ણના

૮. અટ્ઠમે તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન દેસના કતા. ઇતિ પટિપાટિયા ચતૂસુ સુત્તેસુ વટ્ટવિવટ્ટમેવ કથિતં. અટ્ઠમં.

૯. કાલત્તયઅનિચ્ચસુત્તવણ્ણના

૯. નવમે કો પન વાદો પચ્ચુપ્પન્નસ્સાતિ પચ્ચુપ્પન્નમ્હિ કથાવ કા, અનિચ્ચમેવ તં. તે કિર ભિક્ખૂ અતીતાનાગતં અનિચ્ચન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પચ્ચુપ્પન્ને કિલમિંસુ, અથ નેસં ઇતો અતીતાનાગતેપિ ‘‘પચ્ચુપ્પન્નં અનિચ્ચ’’ન્તિ વુચ્ચમાને બુજ્ઝિસ્સન્તીતિ અજ્ઝાસયં વિદિત્વા સત્થા પુગ્ગલજ્ઝાસયેન ઇમં દેસનં દેસેસિ. નવમં.

૧૦-૧૧. કાલત્તયદુક્ખસુત્તાદિવણ્ણના

૧૦-૧૧. દસમેકાદસમાનિ દુક્ખં અનત્તાતિ પદેહિ વિસેસેત્વા તથારૂપેનેવ પુગ્ગલજ્ઝાસયેન કથિતાનીતિ. દસમેકાદસમાનિ.

નકુલપિતુવગ્ગો પઠમો.