૫. જિણ્ણસુત્તવણ્ણના

૧૪૮. પઞ્ચમે જિણ્ણોતિ થેરો મહલ્લકો. ગરુકાનીતિ તં સત્થુ સન્તિકા લદ્ધકાલતો પટ્ઠાય છિન્નભિન્નટ્ઠાને સુત્તસંસિબ્બનેન ચેવ અગ્ગળદાનેન ચ અનેકાનિ પટલાનિ હુત્વા ગરુકાનિ જાતાનિ. નિબ્બસનાનીતિ પુબ્બે ભગવતા નિવાસેત્વા અપનીતતાય એવંલદ્ધનામાનિ. તસ્માતિ યસ્મા ત્વં જિણ્ણો ચેવ ગરુપંસુકૂલો ચ. ગહપતાનીતિ પંસુકૂલિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા ગહપતીહિ દિન્નચીવરાનિ ધારેહીતિ વદતિ. નિમન્તનાનીતિ પિણ્ડપાતિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા સલાકભત્તાદીનિ નિમન્તનાનિ ભુઞ્જાહીતિ વદતિ. મમ ચ સન્તિકેતિ આરઞ્ઞિકઙ્ગં વિસ્સજ્જેત્વા ગામન્તસેનાસનેયેવ વસાહીતિ વદતિ.

નનુ ચ યથા રાજા સેનાપતિં સેનાપતિટ્ઠાને ઠપેત્વા તસ્સ રાજૂપટ્ઠાનાદિના અત્તનો કમ્મેન આરાધેન્તસ્સેવ તં ઠાનન્તરં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્સ દદમાનો અયુત્તં નામ કરોતિ, એવં સત્થા મહાકસ્સપત્થેરસ્સ પચ્ચુગ્ગમનત્થાય તિગાવુતં મગ્ગં ગન્ત્વા રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ અન્તરે બહુપુત્તકરુક્ખમૂલે નિસિન્નો તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પાદેત્વા તેન સદ્ધિં અત્તનો ચીવરં પરિવત્તેત્વા થેરં જાતિઆરઞ્ઞિકઙ્ગઞ્ચેવ જાતિપંસુકૂલિકઙ્ગઞ્ચ અકાસિ, સો તસ્મિં કત્તુકમ્યતાછન્દેન સત્થુ ચિત્તં આરાધેન્તસ્સેવ પંસુકૂલાદીનિ વિસ્સજ્જાપેત્વા ગહપતિચીવરપટિગ્ગહણાદીસુ નિયોજેન્તો અયુત્તં નામ કરોતીતિ. ન કરોતિ. કસ્મા? અત્તજ્ઝાસયત્તા. ન હિ સત્થા ધુતઙ્ગાનિ વિસ્સજ્જાપેતુકામો, યથા પન અઘટ્ટિતા ભેરિઆદયો સદ્દં ન વિસ્સજ્જેન્તિ, એવં અઘટ્ટિતા એવરૂપા પુગ્ગલા ન સીહનાદં નદન્તીતિ નદાપેતુકામો સીહનાદજ્ઝાસયેન એવમાહ. થેરોપિ સત્થુ અજ્ઝાસયાનુરૂપેનેવ ‘‘અહં ખો, ભન્તે, દીઘરત્તં આરઞ્ઞિકો ચેવા’’તિઆદિના નયેન સીહનાદં નદતિ.

દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો નામ આરઞ્ઞિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો ગામન્તવાસિનો. ગામન્તસ્મિઞ્હિ વસન્તો દારકસદ્દં સુણાતિ, અસપ્પાયરૂપાનિ પસ્સતિ, અસપ્પાયે સદ્દે સુણાતિ, તેનસ્સ અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ. આરઞ્ઞિકો પન ગાવુતં વા અડ્ઢયોજનં વા અતિક્કમિત્વા અરઞ્ઞં અજ્ઝોગાહેત્વા વસન્તો દીપિબ્યગ્ઘસીહાદીનં સદ્દે સુણાતિ, યેસં સવનપચ્ચયા અમાનુસિકાસવનરતિ ઉપ્પજ્જતિ. યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સુઞ્ઞાગારં પવિટ્ઠસ્સ, સન્તચિત્તસ્સ ભિક્ખુનો;

અમાનુસી રતી હોતિ, સમ્મા ધમ્મં વિપસ્સતો.

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનતં. (ધ. પ. ૩૭૩-૩૭૪);

‘‘પુરતો પચ્છતો વાપિ, અપરો ચે ન વિજ્જતિ;

તત્થેવ ફાસુ ભવતિ, એકસ્સ રમતો વને’’તિ.

તથા પિણ્ડપાતિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો અપિણ્ડપાતિકસ્સ. અપિણ્ડપાતિકો હિ અકાલચારી હોતિ, તુરિતચારં ગચ્છતિ, પરિવત્તેતિ, પલિબુદ્ધોવ ગચ્છતિ, તત્થ ચ બહુસંસયો હોતિ. પિણ્ડપાતિકો પન ન અકાલચારી હોતિ, ન તુરિતચારં ગચ્છતિ, ન પરિવત્તેતિ, અપલિબુદ્ધોવ ગચ્છતિ, તત્થ ચ ન બહુસંસયો હોતિ.

કથં? અપિણ્ડપાતિકો હિ ગામતો દૂરવિહારે વસમાનો કાલસ્સેવ ‘‘યાગું વા પારિવાસિકભત્તં વા લચ્છામિ, આસનસાલાય વા પન ઉદ્દેસભત્તાદીસુ કિઞ્ચિદેવ મય્હં પાપુણિસ્સતી’’તિ મક્કટકસુત્તાનિ છિન્દન્તો સયિતગોરૂપાનિ ઉટ્ઠાપેન્તો પાતોવ ગચ્છન્તો અકાલચારી હોતિ. મનુસ્સે ખેત્તકમ્માદીનં અત્થાય ગેહા નિક્ખન્તેયેવ સમ્પાપુણિતું મિગં અનુબન્ધન્તો વિય વેગેન ગચ્છન્તો તુરિતચારી હોતિ. અન્તરા કિઞ્ચિદેવ દિસ્વા ‘‘અસુકઉપાસકો વા અસુકઉપાસિકા વા ગેહે, નો ગેહે’’તિ પુચ્છતિ, ‘‘નો ગેહે’’તિ સુત્વા ‘‘ઇદાનિ કુતો લભિસ્સામી’’તિ? અગ્ગિદડ્ઢો વિય પવેધતિ, સયં પચ્છિમદિસં ગન્તુકામો પાચીનદિસાય સલાકં લભિત્વા અઞ્ઞં પચ્છિમદિસાય લદ્ધસલાકં ઉપસઙ્કમિત્વા, ‘‘ભન્તે, અહં પચ્છિમદિસં ગમિસ્સામિ, મમ સલાકં તુમ્હે ગણ્હથ, તુમ્હાકં સલાકં મય્હં દેથા’’તિ સલાકં પરિવત્તેતિ. એકં વા પન સલાકભત્તં આહરિત્વા પરિભુઞ્જન્તો ‘‘અપરસ્સાપિ સલાકભત્તસ્સ પત્તં દેથા’’તિ મનુસ્સેહિ વુત્તે, ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકં પત્તં દેથ, અહં મય્હં પત્તે ભત્તં પક્ખિપિત્વા તુમ્હાકં પત્તં દસ્સામી’’તિ અઞ્ઞસ્સ પત્તં દાપેત્વા ભત્તે આહટે અત્તનો પત્તે પક્ખિપિત્વા પત્તં પટિદેન્તો પત્તં પરિવત્તેતિ નામ. વિહારે રાજરાજમહામત્તાદયો મહાદાનં દેન્તિ, ઇમિના ચ ભિય્યો દૂરગામે સલાકા લદ્ધા, તત્થ અગચ્છન્તો પુન સત્તાહં સલાકં ન લભતીતિ અલાભભયેન ગચ્છતિ, એવં ગચ્છન્તો પલિબુદ્ધો હુત્વા ગચ્છતિ નામ. યસ્સ ચેસ સલાકભત્તાદિનો અત્થાય ગચ્છતિ, ‘‘તં દસ્સન્તિ નુ ખો મે, ઉદાહુ ન દસ્સન્તિ, પણીતં નુ ખો દસ્સન્તિ, ઉદાહુ લૂખં, થોકં નુ ખો, ઉદાહુ બહુકં, સીતલં નુ ખો, ઉદાહુ ઉણ્હ’’ન્તિ એવં તત્થ ચ બહુસંસયો હોતિ.

પિણ્ડપાતિકો પન કાલસ્સેવ વુટ્ઠાય વત્તપટિવત્તં કત્વા સરીરં પટિજગ્ગિત્વા વસનટ્ઠાનં પવિસિત્વા કમ્મટ્ઠાનં મનસિકત્વા કાલં સલ્લક્ખેત્વા મહાજનસ્સ ઉળુઙ્કભિક્ખાદીનિ દાતું પહોનકકાલે ગચ્છતીતિ ન અકાલચારી હોતિ, એકેકં પદવારં છ કોટ્ઠાસે કત્વા વિપસ્સન્તો ગચ્છતીતિ ન તુરિતચારી હોતિ, અત્તનો ગરુભાવેન ‘‘અસુકો ગેહે, ન ગેહે’’તિ ન પુચ્છતિ, સલાકભત્તાદીનિયેવ ન ગણ્હાતિ. અગણ્હન્તો કિં પરિવત્તેસ્સતિ? ન અઞ્ઞસ્સ વસેન પલિબુદ્ધોવ હોતિ, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તો યથારુચિ ગચ્છતિ, ઇતરો વિય ન બહુસંસયો હોતિ. એકસ્મિં ગામે વા વીથિયા વા અલભિત્વા અઞ્ઞત્થ ચરતિ. તસ્મિમ્પિ અલભિત્વા અઞ્ઞત્થ ચરન્તો મિસ્સકોદનં સઙ્કડ્ઢિત્વા અમતં વિય પરિભુઞ્જિત્વા ગચ્છતિ.

પંસુકૂલિકસ્સેવ લબ્ભતિ, નો અપંસુકૂલિકસ્સ. અપંસુકૂલિકો હિ વસ્સાવાસિકં પરિયેસન્તો ચરતિ, ન સેનાસનસપ્પાયં પરિયેસતિ. પંસુકૂલિકો પન ન વસ્સાવાસિકં પરિયેસન્તો ચરતિ, સેનાસનસપ્પાયમેવ પરિયેસતિ. તેચીવરિકસ્સેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરસ્સ. અતેચીવરિકો હિ બહુભણ્ડો બહુપરિક્ખારો હોતિ, તેનસ્સ ફાસુવિહારો નત્થિ. અપ્પિચ્છાદીનઞ્ચેવ લબ્ભતિ, ન ઇતરેસન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં સમ્પસ્સમાનો’’તિ. પઞ્ચમં.