૩. ચન્દૂપમસુત્તવણ્ણના

૧૪૬. તતિયે ચન્દૂપમાતિ ચન્દસદિસા હુત્વા. કિં પરિમણ્ડલતાય? નો, અપિચ ખો યથા ચન્દો ગગનતલં પક્ખન્દમાનો ન કેનચિ સદ્ધિં સન્થવં વા સિનેહં વા આલયં વા નિકન્તિં વા પત્થનં વા પરિયુટ્ઠાનં વા કરોતિ, ન ચ ન હોતિ મહાજનસ્સ પિયો મનાપો, તુમ્હેપિ એવં કેનચિ સદ્ધિં સન્થવાદીનં અકરણેન બહુજનસ્સ પિયા મનાપા ચન્દૂપમા હુત્વા ખત્તિયકુલાદીનિ ચત્તારિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમથાતિ અત્થો. અપિચ યથા ચન્દો અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકં ફરતિ, એવં કિલેસન્ધકારવિધમનેન ઞાણાલોકફરણેન ચાપિ ચન્દૂપમા હુત્વાતિ એવમાદીહિપિ નયેહિ એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્તન્તિ તેનેવ સન્થવાદીનં અકરણેન કાયઞ્ચ ચિત્તઞ્ચ અપકસ્સિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો. યો હિ ભિક્ખુ અરઞ્ઞેપિ ન વસતિ, કામવિતક્કાદયોપિ વિતક્કેતિ, અયં નેવ કાયં અપકસ્સતિ, ન ચિત્તં. યો હિ અરઞ્ઞેપિ ખો વિહરતિ, કામવિતક્કાદયો પન વિતક્કેતિ, અયં કાયમેવ અપકસ્સતિ, ન ચિત્તં. યો ગામન્તે વસતિ, કામવિતક્કાદયોપિ ખો ન ચ વિતક્કેતિ, અયં ચિત્તમેવ અપકસ્સતિ, ન કાયં. યો પન અરઞ્ઞે ચેવ વસતિ, કામવિતક્કાદયો ચ ન વિતક્કેતિ, અયં ઉભયમ્પિ અપકસ્સતિ. એવરૂપા હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમથાતિ દીપેન્તો ‘‘અપકસ્સેવ કાયં અપકસ્સ ચિત્ત’’ન્તિ આહ.

નિચ્ચનવકાતિ નિચ્ચં નવકાવ, આગન્તુકસદિસા એવ હુત્વાતિ અત્થો. આગન્તુકો હિ પટિપાટિયા સમ્પત્તગેહં પવિસિત્વા સચે નં ઘરસામિકા દિસ્વા, ‘‘અમ્હાકં પુત્તભાતરો વિપ્પવાસં ગતા એવં વિચરિંસૂ’’તિ અનુકમ્પમાના નિસીદાપેત્વા ભોજેન્તિ, ભુત્તમત્તોયેવ ‘‘તુમ્હાકં ભાજનં ગણ્હથા’’તિ ઉટ્ઠાય પક્કમતિ, ન તેહિ સદ્ધિં સન્થવં વા કરોતિ, ન કિચ્ચકરણીયાનિ વા સંવિદહતિ, એવં તુમ્હેપિ પટિપાટિયા સમ્પત્તઘરં પવિસિત્વા યં ઇરિયાપથેસુ પસન્ના મનુસ્સા દેન્તિ, તં ગહેત્વા છિન્નસન્થવા, તેસં કિચ્ચકરણીયે અબ્યાવટા હુત્વા નિક્ખમથાતિ દીપેતિ.

ઇમસ્સ પન નિચ્ચનવકભાવસ્સ આવિભાવત્થં દ્વેભાતિકવત્થુ કથેતબ્બં – વસાળનગરગામતો કિર દ્વે ભાતિકા નિક્ખમિત્વા પબ્બજિતા, તે ચૂળનાગત્થેરો ચ મહાનાગત્થેરો ચાતિ પઞ્ઞાયિંસુ. તે ચિત્તલપબ્બતે તિંસ વસ્સાનિ વસિત્વા અરહત્તં પત્તા ‘‘માતરં પસ્સિસ્સામા’’તિ આગન્ત્વા વસાળનગરવિહારે વસિત્વા પુનદિવસે માતુગામં પિણ્ડાય પવિસિંસુ. માતાપિ તેસં ઉળુઙ્કેન યાગું નીહરિત્વા એકસ્સ પત્તે આકિરિ. તસ્સા તં ઓલોકયમાનાય પુત્તસિનેહો ઉપ્પજ્જિ. અથ નં આહ – ‘‘ત્વં, તાત, મય્હં પુત્તો મહાનાગો’’તિ. થેરો ‘‘પચ્છિમં થેરં પુચ્છ ઉપાસિકે’’તિ વત્વા પક્કામિ. પચ્છિમથેરસ્સપિ યાગું દત્વા, ‘‘તાત, ત્વં મય્હં પુત્તો ચૂળનાગો’’તિ પુચ્છિ? થેરો ‘‘કિં, ઉપાસિકે, પુરિમં થેરં ન પુચ્છસી’’તિ? વત્વા પક્કામિ. એવં માતરાપિ સદ્ધિં છિન્નસન્થવો ભિક્ખુ નિચ્ચનવકો નામ હોતિ.

અપ્પગબ્ભાતિ ન પગબ્ભા, અટ્ઠટ્ઠાનેન કાયપાગબ્ભિયેન, ચતુટ્ઠાનેન વચીપાગબ્ભિયેન, અનેકટ્ઠાનેન મનોપાગબ્ભિયેન ચ વિરહિતાતિ અત્થો. અટ્ઠટ્ઠાનં કાયપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલ-ભોજનસાલા-જન્તાઘરનહાનતિત્થ-ભિક્ખાચારમગ્ગ-અન્તરઘરપ્પવેસનેસુ કાયેન અપ્પતિરૂપકરણં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘમજ્ઝે પલ્લત્થિકાય વા નિસીદતિ પાદે પાદં આધાયિત્વા વાતિ એવમાદિ (મહાનિ. ૧૬૫). તથા ગણમજ્ઝે. ગણમજ્ઝેતિ ચતુપરિસસન્નિપાતે વા સુત્તન્તિકગણાદિસન્નિપાતે વા. તથા વુડ્ઢતરે પુગ્ગલે. ભોજનસાલાય પન વુડ્ઢાનં આસનં ન દેતિ, નવાનં આસનં પટિબાહતિ. તથા જન્તાઘરે. વુડ્ઢે ચેત્થ અનાપુચ્છા અગ્ગિજલનાદીનિ કરોતિ. ન્હાનતિત્થે ચ યદિદં ‘‘દહરો વુડ્ઢોતિ પમાણં અકત્વા આગતપટિપાટિયા ન્હાયિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તમ્પિ અનાદિયન્તો પચ્છા આગન્ત્વા ઉદકં ઓતરિત્વા વુડ્ઢે ચ નવે ચ બાધતિ. ભિક્ખાચારમગ્ગે પન અગ્ગાસનઅગ્ગોદકઅગ્ગપિણ્ડાનં અત્થાય પુરતો ગચ્છતિ બાહાય બાહં પહરન્તો. અન્તરઘરપ્પવેસને વુડ્ઢેહિ પઠમતરં પવિસતિ, દહરેહિ સદ્ધિં કાયકીળનકં કરોતીતિ એવમાદિ.

ચતુટ્ઠાનં વચીપાગબ્ભિયં નામ સઙ્ઘગણપુગ્ગલઅન્તરઘરેસુ અપ્પતિરૂપવાચાનિચ્છારણં. સેય્યથિદં – ઇધેકચ્ચો સઙ્ઘમજ્ઝે અનાપુચ્છા ધમ્મં ભાસતિ. તથા પુબ્બે વુત્તપ્પકારસ્સ ગણસ્સ મજ્ઝે પુગ્ગલસ્સ ચ સન્તિકે, તત્થેવ મનુસ્સેહિ પઞ્હં પુટ્ઠો વુડ્ઢતરં અનાપુચ્છા વિસ્સજ્જેતિ. અન્તરઘરે પન ‘‘ઇત્થન્નામે કિં અત્થિ? કિં યાગુ, ઉદાહુ ખાદનીયં ભોજનીયં? કિં મે દસ્સસિ? કિં અજ્જ ખાદિસ્સામ? કિં ભુઞ્જિસ્સામ? કિં પિવિસ્સામા’’તિઆદીનિ ભાસતિ.

અનેકટ્ઠાનં મનોપાગબ્ભિયં નામ તેસુ તેસુ ઠાનેસુ કાયવાચાહિ અજ્ઝાચારં અનાપજ્જિત્વાપિ મનસાવ કામવિતક્કાદીનં વિતક્કનં. અપિચ દુસ્સીલસ્સેવ સતો ‘‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિ એવં પવત્તા પાપિચ્છતાપિ મનોપાગબ્ભિયં. ઇતિ સબ્બેસમ્પિ ઇમેસં પાગબ્ભિયાનં અભાવેન અપ્પગબ્ભા હુત્વા ઉપસઙ્કમથાતિ વદતિ.

જરુદપાનન્તિ જિણ્ણકૂપં. પબ્બતવિસમન્તિ પબ્બતે વિસમં પપાતટ્ઠાનં. નદીવિદુગ્ગન્તિ નદિયા વિદુગ્ગં છિન્નતટટ્ઠાનં. અપકસ્સેવ કાયન્તિ તાદિસાનિ ઠાનાનિ યો ખિડ્ડાદિપસુતો કાયં અનપકસ્સ એકતોભારિયં અકત્વાવ વાયુપત્થમ્ભકં અગ્ગાહાપેત્વા ચિત્તમ્પિ અનપકસ્સ ‘‘એત્થ પતિતો હત્થપાદભઞ્જનાદીનિ પાપુણાતી’’તિ અનાદીનવદસ્સાવિતાય અનુબ્બેજેત્વા સમ્પિયાયમાનો ઓલોકેતિ, સો પતિત્વા હત્થપાદભઞ્જનાદિઅનત્થં પાપુણાતિ. યો પન ઉદકત્થિકો વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ કિચ્ચેન ઓલોકેતુકામો કાયં અપકસ્સ એકતો ભારિયં કત્વા વાયુપત્થમ્ભકં ગાહાપેત્વા, ચિત્તમ્પિ અપકસ્સ આદીનવદસ્સનેન સંવેજેત્વા ઓલોકેતિ, સો ન પતતિ, યથારુચિં ઓલોકેત્વા સુખી યેનકામં પક્કમતિ.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – જરુદપાનાદયો વિય હિ ચત્તારિ કુલાનિ, ઓલોકનપુરિસો વિય ભિક્ખુ. યથા અનપકટ્ઠકાયચિત્તો તાનિ ઓલોકેન્તો પુરિસો તત્થ પતતિ, એવં અરક્ખિતેહિ કાયાદીહિ કુલાનિ ઉપસઙ્કમન્તો ભિક્ખુ કુલેસુ બજ્ઝતિ, તતો નાનપ્પકારં સીલપાદભઞ્જનાદિઅનત્થં પાપુણાતિ. યથા પન અપકટ્ઠકાયચિત્તો પુરિસો તત્થ ન પતતિ, એવં રક્ખિતેનેવ કાયેન રક્ખિતેહિ ચિત્તેહિ રક્ખિતાય વાચાય સુપ્પટ્ઠિતાય સતિયા અપકટ્ઠકાયચિત્તો હુત્વા કુલાનિ ઉપસઙ્કમન્તો ભિક્ખુ કુલેસુ ન બજ્ઝતિ. અથસ્સ યથા તત્થ અપતિતસ્સ પુરિસસ્સ, ન પાદા ભઞ્જન્તિ, એવં સીલપાદો ન ભિજ્જતિ. યથા હત્થા ન ભઞ્જન્તિ, એવં સદ્ધાહત્થો ન ભિજ્જતિ. યથા કુચ્છિ ન ભિજ્જતિ, એવં સમાધિકુચ્છિ ન ભિજ્જતિ. યથા સીસં ન ભિજ્જતિ, એવં ઞાણસીસં ન ભિજ્જતિ, યથા ચ તં ખાણુકણ્ટકાદયો ન વિજ્ઝન્તિ, એવમિમં રાગકણ્ટકાદયો ન વિજ્ઝન્તિ. યથા સો નિરુપદ્દવો યથારુચિ ઓલોકેત્વા સુખી યેનકામં પક્કમતિ, એવં ભિક્ખુ કુલાનિ નિસ્સાય ચીવરાદયો પચ્ચયે પટિસેવન્તો કમ્મટ્ઠાનં વડ્ઢેત્વા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો અરહત્તં પત્વા લોકુત્તરસુખેન સુખિતો યેનકામં અગતપુબ્બં નિબ્બાનદિસં ગચ્છતિ.

ઇદાનિ યો હીનાધિમુત્તિકો મિચ્છાપટિપન્નો એવં વદેય્ય ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ‘તિવિધં પાગબ્ભિયં પહાય નિચ્ચનવકત્તેન ચન્દૂપમા કુલાનિ ઉપસઙ્કમથા’તિ વદન્તો અટ્ઠાને ઠપેતિ, અસય્હં ભારં આરોપેતિ, યં ન સક્કા કાતું તં કારેતી’’તિ, તસ્સ વાદપથં પચ્છિન્દિત્વા, ‘‘સક્કા એવં કાતું, અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂ’’તિ દસ્સેન્તો કસ્સપો, ભિક્ખવેતિઆદિમાહ.

આકાસે પાણિં ચાલેસીતિ નીલે ગગનન્તરે યમકવિજ્જુતં ચારયમાનો વિય હેટ્ઠાભાગં ઉપરિભાગં ઉભતોપસ્સેસુ પાણિં સઞ્ચારેસિ. ઇદઞ્ચ પન તેપિટકે બુદ્ધવચને અસમ્ભિન્નપદં નામ. અત્તમનોતિ તુટ્ઠચિત્તો સકમનો, ન દોમનસ્સેન પચ્છિન્દિત્વા ગહિતમનો. કસ્સપસ્સ, ભિક્ખવેતિ ઇદમ્પિ પુરિમનયેનેવ પરવાદં પચ્છિન્દિત્વા અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

પસન્નાકારં કરેય્યુન્તિ ચીવરાદયો પચ્ચયે દદેય્યું. તથત્તાય પટિપજ્જેય્યુન્તિ સીલસ્સ આગતટ્ઠાને સીલં પૂરયમાના, સમાધિવિપસ્સના મગ્ગફલાનં આગતટ્ઠાને તાનિ તાનિ સમ્પાદયમાના તથાભાવાય પટિપજ્જેય્યું. અનુદયન્તિ રક્ખણભાવં. અનુકમ્પન્તિ મુદુચિત્તતં. ઉભયઞ્ચેતં કારુઞ્ઞસ્સેવ વેવચનં. કસ્સપો, ભિક્ખવેતિ ઇદમ્પિ પુરિમનયેનેવ પરવાદં પચ્છિન્દિત્વા અત્થિ એવરૂપો ભિક્ખૂતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. કસ્સપેન વાતિ એત્થ ચન્દોપમાદિવસેન યોજનં કત્વા પુરિમનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. તતિયં.