૧૧. મહાકપ્પિનસુત્તવણ્ણના

૨૪૫. એકાદસમે મહાકપ્પિનોતિ એવંનામકો અભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો અસીતિમહાસાવકાનં અબ્ભન્તરો મહાથેરો. સો કિર ગિહિકાલે કુક્કુટવતીનગરે તિયોજનસતિકં રજ્જં અકાસિ. પચ્છિમભવિકત્તા પન તથારૂપં સાસનં સોતું ઓહિતસોતો વિચરતિ. અથેકદિવસં અમચ્ચસહસ્સપરિવુતો ઉય્યાનકીળિકં અગમાસિ. તદા ચ મજ્ઝિમદેસતો જઙ્ઘવાણિજા તં નગરં ગન્ત્વા, ભણ્ડં પટિસામેત્વા, ‘‘રાજાનં પસ્સિસ્સામા’’તિ પણ્ણાકારહત્થા રાજકુલદ્વારં ગન્ત્વા, ‘‘રાજા ઉય્યાનં ગતો’’તિ સુત્વા, ઉય્યાનં ગન્ત્વા, દ્વારે ઠિતા, પટિહારસ્સ આરોચયિંસુ. અથ રઞ્ઞો નિવેદિતે રાજા પક્કોસાપેત્વા નિય્યાતિતપણ્ણાકારે વન્દિત્વા ઠિતે, ‘‘તાતા, કુતો આગતત્થા’’તિ? પુચ્છિ. ‘‘સાવત્થિતો દેવા’’તિ. ‘‘કચ્ચિ વો રટ્ઠં સુભિક્ખં, ધમ્મિકો રાજા’’તિ? ‘‘આમ, દેવા’’તિ. ‘‘અત્થિ પન તુમ્હાકં દેસે કિઞ્ચિ સાસન’’ન્તિ? ‘‘અત્થિ, દેવ, ન પન સક્કા ઉચ્છિટ્ઠમુખેહિ કથેતુ’’ન્તિ. રાજા સુવણ્ણભિઙ્ગારેન ઉદકં દાપેસિ. તે મુખં વિક્ખાલેત્વા દસબલાભિમુખા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિત્વા, ‘‘દેવ, અમ્હાકં દેસે બુદ્ધરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ આહંસુ. રઞ્ઞો ‘‘બુદ્ધો’’તિ વચને સુતમત્તે સકલસરીરં ફરમાના પીતિ ઉપ્પજ્જિ. તતો ‘‘બુદ્ધોતિ, તાતા, વદથા’’તિ? આહ. ‘‘બુદ્ધોતિ દેવ વદામા’’તિ. એવં તિક્ખત્તું વદાપેત્વા, ‘‘બુદ્ધોતિ પદં અપરિમાણં, નાસ્સ સક્કા પરિમાણં કાતુ’’ન્તિ તસ્મિંયેવ પસન્નો સતસહસ્સં દત્વા પુન ‘‘અઞ્ઞં કિં સાસન’’ન્તિ? પુચ્છિ. ‘‘દેવ ધમ્મરતનં નામ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અપરમ્પિ સતસહસ્સં દત્વા પુન ‘‘અઞ્ઞં કિં સાસન’’ન્તિ? પુચ્છિ. ‘‘સઙ્ઘરતનં દેવ ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. તમ્પિ સુત્વા તથેવ તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં ગહેત્વા અપરમ્પિ સતસહસ્સં દત્વા દિન્નભાવં પણ્ણે લિખિત્વા, ‘‘તાતા, દેવિયા સન્તિકં ગચ્છથા’’તિ પેસેસિ. તેસુ ગતેસુ અમચ્ચે પુચ્છિ, ‘‘તાતા, બુદ્ધો લોકે ઉપ્પન્નો, તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘દેવ તુમ્હે કિં કત્તુકામા’’તિ? ‘‘અહં પબ્બજિસ્સામી’’તિ. ‘‘મયમ્પિ પબ્બજિસ્સામા’’તિ. તે સબ્બેપિ ઘરં વા કુટુમ્બં વા અનપલોકેત્વા યે અસ્સે આરુય્હ ગતા, તેહેવ નિક્ખમિંસુ.

વાણિજા અનોજાદેવિયા સન્તિકં ગન્ત્વા પણ્ણં દસ્સેસું. સા વાચેત્વા ‘‘રઞ્ઞા તુમ્હાકં બહૂ કહાપણા દિન્ના, કિં તુમ્હેહિ કતં, તાતા’’તિ? પુચ્છિ. ‘‘પિયસાસનં દેવિ આનીત’’ન્તિ. ‘‘અમ્હેપિ સક્કા, તાતા, સુણાપેતુ’’ન્તિ. ‘‘સક્કા દેવિ, ઉચ્છિટ્ઠમુખેહિ પન વત્તું ન સક્કા’’તિ. સા સુવણ્ણભિઙ્ગારેન ઉદકં દાપેસિ. તે મુખં વિક્ખાલેત્વા રઞ્ઞો આરોચિતનયેનેવ આરોચેસું. સાપિ સુત્વા ઉપ્પન્નપામોજ્જા તેનેવ નયેન એકેકસ્મિં પદે તિક્ખત્તું પટિઞ્ઞં ગહેત્વા પટિઞ્ઞાગણનાય તીણિ તીણિ કત્વા નવસતસહસ્સાનિ અદાસિ. વાણિજા સબ્બાનિપિ દ્વાદસસતસહસ્સાનિ લભિંસુ. અથ ને ‘‘રાજા કહં, તાતા’’તિ, પુચ્છિ. ‘‘પબ્બજિસ્સામીતિ નિક્ખન્તો દેવી’’તિ. ‘‘તેન હિ, તાતા, તુમ્હે ગચ્છથા’’તિ તે ઉય્યોજેત્વા રઞ્ઞા સદ્ધિં ગતાનં અમચ્ચાનં માતુગામે પક્કોસાપેત્વા, ‘‘તુમ્હે અત્તનો સામિકાનં ગતટ્ઠાનં જાનાથ અમ્મા’’તિ પુચ્છિ. ‘‘જાનામ અય્યે, રઞ્ઞા સદ્ધિં ઉય્યાનકીળિકં ગતા’’તિ. આમ ગતા, તત્થ પન ગન્ત્વા, ‘‘બુદ્ધો ઉપ્પન્નો, ધમ્મો ઉપ્પન્નો, સઙ્ઘો ઉપ્પન્નો’’તિ સુત્વા, ‘‘દસબલસ્સ સન્તિકે પબ્બજિસ્સામા’’તિ ગતા. ‘‘તુમ્હે કિં કરિસ્સથા’’તિ? ‘‘તુમ્હે પન અય્યે કિં કત્તુકામા’’તિ? ‘‘અહં પબ્બજિસ્સામિ, ન તેહિ વન્તવમનં જિવ્હગ્ગે ઠપેય્ય’’ન્તિ. ‘‘યદિ એવં, મયમ્પિ પબ્બજિસ્સામા’’તિ સબ્બા રથે યોજાપેત્વા નિક્ખમિંસુ.

રાજાપિ અમચ્ચસહસ્સેન સદ્ધિં ગઙ્ગાય તીરં પાપુણિ. તસ્મિઞ્ચ સમયે ગઙ્ગા પૂરા હોતિ. અથ નં દિસ્વા, ‘‘અયં ગઙ્ગા પૂરા ચણ્ડમચ્છાકિણ્ણા, અમ્હેહિ સદ્ધિં આગતા દાસા વા મનુસ્સા વા નત્થિ, યે નો નાવં વા ઉળુમ્પં વા કત્વા દદેય્યું, એતસ્સ પન સત્થુ ગુણા નામ હેટ્ઠા અવીચિતો ઉપરિ યાવ ભવગ્ગા પત્થટા, સચે એસ સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો, ઇમેસં અસ્સાનં ખુરપિટ્ઠાનિ મા તેમેન્તૂ’’તિ ઉદકપિટ્ઠેન અસ્સે પક્ખન્દાપેસું. એકઅસ્સસ્સાપિ ખુરપિટ્ઠમત્તં ન તેમિ, રાજમગ્ગેન ગચ્છન્તા વિય પરતીરં પત્વા પુરતો અઞ્ઞં મહાનદિં પાપુણિંસુ. તત્થ અઞ્ઞા સચ્ચકિરિયા નત્થિ, તાય એવ સચ્ચકિરિયાય તમ્પિ અડ્ઢયોજનવિત્થારં નદિં અતિક્કમિંસુ. અથ તતિયં ચન્દભાગં નામ મહાનદિં પત્વા તમ્પિ તાય એવ સચ્ચકિરિયાય અતિક્કમિંસુ.

સત્થાપિ તંદિવસં પચ્ચૂસસમયે મહાકરુણાસમાપત્તિતો વુટ્ઠાય લોકં ઓલોકેન્તો ‘‘અજ્જ મહાકપ્પિનો તિયોજનસતિકં રજ્જં પહાય અમચ્ચસહસ્સપરિવારો મમ સન્તિકે પબ્બજિતું આગચ્છતી’’તિ દિસ્વા, ‘‘મયા તેસં પચ્ચુગ્ગમનં કાતું યુત્ત’’ન્તિ પાતોવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા, ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવારો સાવત્થિયં પિણ્ડાય ચરિત્વા, પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો સયમેવ પત્તચીવરં ગહેત્વા, આકાસે ઉપ્પતિત્વા ચન્દભાગાય નદિયા તીરે તેસં ઉત્તરણતિત્થસ્સ અભિમુખે ઠાને મહાનિગ્રોધરુક્ખો અત્થિ, તત્થ પલ્લઙ્કેન નિસીદિત્વા પરિમુખં સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો વિસ્સજ્જેસિ. તે તેન તિત્થેન ઉત્તરન્તા ચ છબ્બણ્ણબુદ્ધરસ્મિયો ઇતો ચિતો ચ વિધાવન્તિયો ઓલોકેન્તા દસબલસ્સ પુણ્ણચન્દસસ્સિરિકં મુખં દિસ્વા, ‘‘યં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ મયં પબ્બજિતા, અદ્ધા સો એસો’’તિ દસ્સનેનેવ નિટ્ઠં ગન્ત્વા દિટ્ઠટ્ઠાનતો પટ્ઠાય ઓનતા વન્દમાના આગમ્મ સત્થારં વન્દિંસુ. રાજા ગોપ્ફકેસુ ગહેત્વા સત્થારં વન્દિત્વા એકમન્તં નિસીદિ સદ્ધિં અમચ્ચસહસ્સેન. સત્થા તેસં ધમ્મં કથેસિ. દેસનાપરિયોસાને સબ્બે અરહત્તે પતિટ્ઠાય સત્થારં પબ્બજ્જં યાચિંસુ. સત્થા ‘‘પુબ્બે ઇમે ચીવરદાનસ્સ દિન્નત્તા અત્તનો ચીવરાનિ ગહેત્વાવ આગતા’’તિ સુવણ્ણવણ્ણં હત્થં પસારેત્વા, ‘‘એથ ભિક્ખવો સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, ચરથ બ્રહ્મચરિયં સમ્મા દુક્ખસ્સ અન્તકિરિયાયા’’તિ આહ. સાવ તેસં આયસ્મન્તાનં પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ અહોસિ, વસ્સસટ્ઠિકત્થેરા વિય સત્થારં પરિવારયિંસુ.

અનોજાપિ દેવી રથસહસ્સપરિવારા ગઙ્ગાતીરં પત્વા રઞ્ઞો અત્થાય આભતં નાવં વા ઉળુમ્પં વા અદિસ્વા અત્તનો બ્યત્તતાય ચિન્તેસિ – ‘‘રાજા સચ્ચકિરિયં કત્વા ગતો ભવિસ્સતિ, સો પન સત્થા ન કેવલં તેસંયેવ અત્થાય નિબ્બત્તો, સચે સો સત્થા સમ્માસમ્બુદ્ધો, અમ્હાકં રથા મા ઉદકે નિમુજ્જિંસૂ’’તિ ઉદકપિટ્ઠે રથે પક્ખન્દાપેસિ. રથાનં નેમિવટ્ટિમત્તમ્પિ ન તેમિ. દુતિયતતિયનદીપિ તેનેવ સચ્ચકારેન ઉત્તરમાનાયેવ નિગ્રોધરુક્ખમૂલે સત્થારં અદ્દસ. સત્થા ‘‘ઇમાસં અત્તનો સામિકે પસ્સન્તીનં છન્દરાગો ઉપ્પજ્જિત્વા મગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરેય્ય, સો એવં કાતું ન સક્ખિસ્સતી’’તિ યથા અઞ્ઞમઞ્ઞે ન પસ્સન્તિ, તથા અકાસિ. તા સબ્બાપિ તિત્થતો ઉત્તરિત્વા દસબલં વન્દિત્વા નિસીદિંસુ. સત્થા તાસં ધમ્મં કથેસિ, દેસનાપરિયોસાને સબ્બાપિ સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાય અઞ્ઞમઞ્ઞે પસ્સિંસુ. સત્થા ‘‘ઉપ્પલવણ્ણા આગચ્છતૂ’’તિ ચિન્તેસિ. થેરી આગન્ત્વા સબ્બા પબ્બાજેત્વા આદાય ભિક્ખુનીનં ઉપસ્સયં ગતા. સત્થા ભિક્ખુસહસ્સં ગહેત્વા આકાસેન જેતવનં અગમાસિ. ઇમં સન્ધાયેતં વુત્તં – ‘‘મહાકપ્પિનોતિ એવં નામકો અભિઞ્ઞાબલપ્પત્તો અસીતિમહાસાવકાનં અબ્ભન્તરો મહાથેરો’’તિ.

જનેતસ્મિન્તિ જનિતે પજાયાતિ અત્થો. યે ગોત્તપટિસારિનોતિ યે ‘‘મયં વાસેટ્ઠા ગોતમા’’તિ ગોત્તં પટિસરન્તિ પટિજાનન્તિ, તેસં ખત્તિયો સેટ્ઠોતિ અત્થો. વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ અટ્ઠહિ વિજ્જાહિ ચેવ પન્નરસધમ્મભેદેન ચરણેન ચ સમન્નાગતો. તપતીતિ વિરોચતિ. ઝાયી તપતિ બ્રાહ્મણોતિ ખીણાસવબ્રાહ્મણો દુવિધેન ઝાનેન ઝાયમાનો તપતિ વિરોચતિ. તસ્મિં પન ખણે કાલુદાયિત્થેરો દુવિધેન ઝાનેન ઝાયમાનો અવિદૂરે નિસિન્નો હોતિ. બુદ્ધો તપતીતિ સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધો વિરોચતિ. સબ્બમઙ્ગલગાથા કિરેસા. ભાતિકરાજા કિર એકં પૂજં કારેત્વા આચરિયકં આહ – ‘‘તીહિ રતનેહિ અમુત્તં એકં જયમઙ્ગલં વદથા’’તિ. સો તેપિટકં બુદ્ધવચનં સમ્મસિત્વા ઇમં ગાથં વદન્તો ‘‘દિવા તપતિ આદિચ્ચો’’તિ વત્વા અત્થઙ્ગમેન્તસ્સ સૂરિયસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. ‘‘રત્તિમાભાતિ ચન્દિમા’’તિ, ઉટ્ઠહન્તસ્સ ચન્દસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. ‘‘સન્નદ્ધો ખત્તિયો તપતી’’તિ રઞ્ઞો અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. ‘‘ઝાયી તપતિ બ્રાહ્મણો’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. ‘‘બુદ્ધો તપતિ તેજસા’’તિ વત્વા પન મહાચેતિયસ્સ અઞ્જલિં પગ્ગણ્હિ. અથ નં રાજા ‘‘મા હત્થં ઓતારેહી’’તિ ઉક્ખિત્તસ્મિંયેવ હત્થે સહસ્સં ઠપેસિ. એકાદસમં.