૩. પુત્તમંસૂપમસુત્તવણ્ણના

૬૩. તતિયે ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારાતિઆદિ વુત્તનયમેવ. યસ્મા પનસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં દસ્સેત્વાવેત્થ અનુપુબ્બપદવણ્ણનં કરિસ્સામિ. કતરાય પન ઇદં અટ્ઠુપ્પત્તિયા નિક્ખિત્તન્તિ? લાભસક્કારેન. ભગવતો કિર મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ, યથા તં ચત્તારો અસઙ્ખ્યેય્યે પૂરિતદાનપારમીસઞ્ચયસ્સ. સબ્બદિસાસુ હિસ્સ યમકમહામેઘો વુટ્ઠહિત્વા મહોઘં વિય સબ્બપારમિયો ‘‘એકસ્મિં અત્તભાવે વિપાકં દસ્સામા’’તિ સમ્પિણ્ડિતા વિય લાભસક્કારમહોઘં નિબ્બત્તયિંસુ. તતો તતો અન્નપાનયાનવત્થમાલાગન્ધવિલેપનાદિહત્થા ખત્તિયબ્રાહ્મણાદયો આગન્ત્વા, ‘‘કહં બુદ્ધો, કહં ભગવા, કહં દેવદેવો નરાસભો પુરિસસીહો’’તિ? ભગવન્તં પરિયેસન્તિ. સકટસતેહિપિ પચ્ચયે આહરિત્વા ઓકાસં અલભમાના સમન્તા ગાવુતપ્પમાણમ્પિ સકટધુરેન સકટધુરં આહચ્ચ તિટ્ઠન્તિ ચેવ અનુપ્પવત્તન્તિ ચ અન્ધકવિન્દબ્રાહ્મણાદયો વિય. સબ્બં ખન્ધકે તેસુ તેસુ સુત્તેસુ ચ આગતનયેન વેદિતબ્બં.

યથા ભગવતો, એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સાપિ. વુત્તઞ્ચેતં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન ભગવા સક્કતો હોતિ ગરુકતો માનિતો પૂજિતો અપચિતો લાભી ચીવર-પિણ્ડપાત-સેનાસન-ગિલાન-પચ્ચય-ભેસજ્જ-પરિક્ખારાનં. ભિક્ખુસઙ્ઘોપિ ખો સક્કતો હોતિ…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ (ઉદા. ૧૪; સં. નિ. ૨.૭૦).

તથા ‘‘યાવતા ખો, ચુન્દ, એતરહિ સઙ્ઘો વા ગણો વા લોકે ઉપ્પન્નો, નાહં, ચુન્દ, અઞ્ઞં એકસઙ્ઘમ્પિ સમનુપસ્સામિ એવં લાભગ્ગયસગ્ગપત્તં યથરિવાયં, ચુન્દ, ભિક્ખુસઙ્ઘો’’તિ (દી. નિ. ૩.૧૭૬).

સ્વાયં ભગવતો ચ સઙ્ઘસ્સ ચ ઉપ્પન્નો લાભસક્કારો એકતો હુત્વા દ્વિન્નં મહાનદીનં ઉદકં વિય અપ્પમેય્યો અહોસિ. અથ સત્થા રહોગતો ચિન્તેસિ – ‘‘મહાલાભસક્કારો અતીતબુદ્ધાનમ્પિ એવરૂપો અહોસિ, અનાગતાનમ્પિ એવરૂપો ભવિસ્સતિ. કિં નુ ખો ભિક્ખૂ આહારપરિગ્ગાહકેન સતિસમ્પજઞ્ઞેન સમન્નાગતા મજ્ઝત્તા નિચ્છન્દરાગા હુત્વા આહારં પરિભુઞ્જિતું સક્કોન્તિ, ન સક્કોન્તી’’તિ?

સો અદ્દસ એકચ્ચે અધુના પબ્બજિતે કુલપુત્તે અપચ્ચવેક્ખિત્વા આહારં પરિભુઞ્જમાને. દિસ્વાનસ્સ એતદહોસિ – ‘‘મયા કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ પારમિયો પૂરેન્તેન ન ચીવરાદિહેતુ પૂરિતા, ઉત્તમફલસ્સ પન અરહત્તસ્સત્થાય પૂરિતા. ઇમેપિ ભિક્ખૂ મમ સન્તિકે પબ્બજન્તા ન ચીવરાદિહેતુ પબ્બજિતા, અરહત્તસ્સેવ પન અત્થાય પબ્બજિતા. તે ઇદાનિ અસારમેવ સારં અનત્થમેવ ચ અત્થં કરોન્તી’’તિ એવમસ્સ ધમ્મસંવેગો ઉદપાદિ. તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સચે પઞ્ચમં પારાજિકં પઞ્ઞપેતું સક્કા અભવિસ્સ, અપચ્ચવેક્ખિતાહારપરિભોગો પઞ્ચમં પારાજિકં કત્વા પઞ્ઞપેતબ્બો ભવેય્ય. ન પન સક્કા એવં કાતું, ધુવપટિસેવનટ્ઠાનઞ્હેતં સત્તાનં. યથા પન કથિતે પઞ્ચમં પારાજિકં વિય નં પસ્સિસ્સન્તિ. એવં ધમ્માદાસં સંવરં મરિયાદં ઠપેસ્સામિ, યં આવજ્જિત્વા આવજ્જિત્વા અનાગતે ભિક્ખૂ ચત્તારો પચ્ચયે પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જિસ્સન્તી’’તિ. ઇમાય અટ્ઠુપ્પત્તિયા ઇમં પુત્તમંસૂપમસુત્તન્તં નિક્ખિપિ. તત્થ ચત્તારોમે, ભિક્ખવે, આહારાતિઆદિ હેટ્ઠા વુત્તત્થમેવ.

ચત્તારો પન આહારે વિત્થારેત્વા ઇદાનિ તેસુ આદીનવં દસ્સેતું કથઞ્ચ, ભિક્ખવે, કબળીકારો આહારો દટ્ઠબ્બોતિઆદિમાહ? તત્થ જાયમ્પતિકાતિ જાયા ચેવ પતિ ચ. પરિત્તં સમ્બલન્તિ પુટભત્તસત્તુમોદકાદીનં અઞ્ઞતરં અપ્પમત્તકં પાથેય્યં. કન્તારમગ્ગન્તિ કન્તારભૂતં મગ્ગં, કન્તારે વા મગ્ગં. કન્તારન્તિ ચોરકન્તારં વાળકન્તારં અમનુસ્સકન્તારં નિરુદકકન્તારં અપ્પભક્ખકન્તારન્તિ પઞ્ચવિધં. તેસુ યત્થ ચોરભયં અત્થિ, તં ચોરકન્તારં. યત્થ સીહબ્યગ્ઘાદયો વાળા અત્થિ, તં વાળકન્તારં. યત્થ બલવામુખયક્ખિનિઆદીનં અમનુસ્સાનં વસેન ભયં અત્થિ, તં અમનુસ્સકન્તારં. યત્થ પાતું વા ન્હાયિતું વા ઉદકં નત્થિ, તં નિરુદકકન્તારં. યત્થ ખાદિતબ્બં વા ભુઞ્જિતબ્બં વા અન્તમસો કન્દમૂલાદિમત્તમ્પિ નત્થિ, તં અપ્પભક્ખકન્તારં નામ. યત્થ પનેતં પઞ્ચવિધમ્પિ ભયં અત્થિ, તં કન્તારમેવ. તં પનેતં એકાહદ્વીહતીહાદિવસેન નિત્થરિતબ્બમ્પિ અત્થિ, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં. ઇધ પન નિરુદકં અપ્પભક્ખં યોજનસતિકકન્તારં અધિપ્પેતં. એવરૂપે કન્તારે મગ્ગં. પટિપજ્જેય્યુન્તિ છાતકભયેન ચેવ રોગભયેન ચ રાજભયેન ચ ઉપદ્દુતા પટિપજ્જેય્યું ‘‘એતં કન્તારં નિત્થરિત્વા ધમ્મિકસ્સ રઞ્ઞો નિરુપદ્દવે રટ્ઠે સુખં વસિસ્સામા’’તિ મઞ્ઞમાના.

એકપુત્તકોતિ ઉક્ખિપિત્વા ગહિતો અનુકમ્પિતબ્બયુત્તો અથિરસરીરો એકપુત્તકો. વલ્લૂરઞ્ચ સોણ્ડિકઞ્ચાતિ ઘનઘનટ્ઠાનતો ગહેત્વા વલ્લૂરં, અટ્ઠિનિસ્સિતસિરાનિસ્સિતટ્ઠાનાનિ ગહેત્વા સૂલમંસઞ્ચાતિ અત્થો. પટિપિસેય્યુન્તિ પહરેય્યું. કહં એકપુત્તકાતિ અયં તેસં પરિદેવનાકારો.

અયં પનેત્થ ભૂતમત્થં કત્વા આદિતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપતો અત્થવણ્ણના – દ્વે કિર જાયમ્પતિકા પુત્તં ગહેત્વા પરિત્તેન પાથેય્યેન યોજનસતિકં કન્તારમગ્ગં પટિપજ્જિંસુ. તેસં પઞ્ઞાસયોજનાનિ ગન્ત્વા પાથેય્યં નિટ્ઠાસિ, તે ખુપ્પિપાસાતુરા વિરળચ્છાયાયં નિસીદિંસુ. તતો પુરિસો ભરિયં આહ – ‘‘ભદ્દે ઇતો સમન્તા પઞ્ઞાસયોજનાનિ ગામો વા નિગમો વા નત્થિ. તસ્મા યં તં પુરિસેન કાતબ્બં બહુમ્પિ કસિગોરક્ખાદિકમ્મં, ન દાનિ સક્કા તં મયા કાતું, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. પુન સાપિ તં આહ – ‘‘સામિ મયા દાનિ યં તં ઇત્થિયા કાતબ્બં બહુમ્પિ સુત્તકન્તનાદિકમ્મં, તં કાતું ન સક્કા, એહિ મં મારેત્વા ઉપડ્ઢમંસં ખાદિત્વા ઉપડ્ઢં પાથેય્યં કત્વા પુત્તેન સદ્ધિં કન્તારં નિત્થરાહી’’તિ. પુન સોપિ તં આહ – ‘‘ભદ્દે માતુગામમરણેન દ્વિન્નં મરણં પઞ્ઞાયતિ. ન હિ મન્દો કુમારો માતરા વિના જીવિતું સક્કોતિ. યદિ પન મયં જીવામ. પુન દારકં લભેય્યામ. હન્દ દાનિ પુત્તકં મારેત્વા, મંસં ગહેત્વા કન્તારં નિત્થરામા’’તિ. તતો માતા પુત્તમાહ – ‘‘તાત, પિતુસન્તિકં ગચ્છા’’તિ, સો અગમાસિ. અથસ્સ પિતા, ‘‘મયા ‘પુત્તકં પોસેસ્સામી’તિ કસિગોરક્ખાદીહિ અનપ્પકં દુક્ખમનુભૂતં, ન સક્કોમિ અહં પુત્તં મારેતું, ત્વંયેવ તવ પુત્તં મારેહી’’તિ વત્વા, ‘‘તાત માતુસન્તિકં ગચ્છા’’તિ આહ. સો અગમાસિ. અથસ્સ માતાપિ, ‘‘મયા પુત્તં પત્થેન્તિયા ગોવતકુક્કુરવતદેવતાયાચનાદીહિપિ તાવ અનપ્પકં દુક્ખમનુભૂતં, કો પન વાદો કુચ્છિના પરિહરન્તિયા? ન સક્કોમિ અહં પુત્તં મારેતુ’’ન્તિ વત્વા ‘‘તાત, પિતુસન્તિકમેવ ગચ્છા’’તિ આહ. એવં સો દ્વિન્નમન્તરા ગચ્છન્તોયેવ મતો. તે તં દિસ્વા પરિદેવિત્વા વુત્તનયેન મંસાનિ ગહેત્વા ખાદન્તા પક્કમિંસુ.

તેસં સો પુત્તમંસાહારો નવહિ કારણેહિ પટિકૂલત્તા નેવ દવાય હોતિ, ન મદાય, ન મણ્ડનાય, ન વિભૂસનાય, કેવલં કન્તારનિત્થરણત્થાયેવ હોતિ. કતમેહિ નવહિ કારણેહિ પટિકૂલોતિ ચે? સજાતિમંસતાય ઞાતિમંસતાય પુત્તમંસતાય પિયપુત્તમંસતાય તરુણમંસતાય આમકમંસતાય અભોગમંસતાય અલોણતાય અધૂપિતતાયાતિ. એવઞ્હિ તે નવહિ કારણેહિ પટિકૂલં તં પુત્તમંસં ખાદન્તા ન સારત્તા ગિદ્ધમાનસા હુત્વા ખાદિંસુ, મજ્ઝત્તભાવેયેવ પન નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતા ખાદિંસુ. ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતટ્ઠાનાનિ અપનેત્વા થૂલથૂલં વરમંસમેવ ખાદિંસુ, હત્થસમ્પત્તં મંસમેવ પન ખાદિંસુ. ન યાવદત્થં કણ્ઠપ્પમાણં કત્વા ખાદિંસુ, થોકં થોકં પન એકદિવસં યાપનમત્તમેવ ખાદિંસુ. ન અઞ્ઞમઞ્ઞં મચ્છરાયન્તા ખાદિંસુ, વિગતમચ્છેરમલેન પન પરિસુદ્ધેનેવ ચેતસા ખાદિંસુ. ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ મિગમંસં વા મોરમંસાદીનં વા અઞ્ઞતરં ખાદામાતિ સમ્મૂળ્હા ખાદિંસુ, પિયપુત્તમંસભાવં પન જાનન્તાવ ખાદિંસુ. ન ‘‘અહો વત મયં પુનપિ એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદેય્યામા’’તિ પત્થનં કત્વા ખાદિંસુ, પત્થનં પન વીતિવત્તાવ હુત્વા ખાદિંસુ. ન ‘‘એત્તકં કન્તારે ખાદિત્વા અવસિટ્ઠં કન્તારં અતિક્કમ્મ લોણમ્બિલાદીહિ યોજેત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ સન્નિધિં અકંસુ, કન્તારપરિયોસાને પન ‘‘પુરે મહાજનો પસ્સતી’’તિ ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસુ. ન ‘‘કોચિ અઞ્ઞો અમ્હે વિય એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદિતું ન લભતી’’તિ માનં વા દપ્પં વા અકંસુ, નિહતમાના પન નિહતદપ્પા હુત્વા ખાદિંસુ. ‘‘કિં ઇમિના અલોણેન અનમ્બિલેન અધૂપિતેન દુગ્ગન્ધેના’’તિ ન હીળેત્વા ખાદિંસુ, હીળનં પન વીતિવત્તા હુત્વા ખાદિંસુ. ન ‘‘તુય્હં ભાગો મય્હં ભાગો તવ પુત્તો મમ પુત્તો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અતિમઞ્ઞિંસુ. સમગ્ગા પન સમ્મોદમાના હુત્વા ખાદિંસુ. ઇમં નેસં એવરૂપં નિચ્છન્દરાગાદિપરિભોગં સમ્પસ્સમાનો સત્થા ભિક્ખુસઙ્ઘમ્પિ તં કારણં અનુજાનાપેન્તો તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે, અપિ નુ તે દવાય વા આહારં આહારેય્યુન્તિઆદિમાહ. તત્થ દવાય વાતિઆદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮) વિત્થારિતાનેવ. કન્તારસ્સાતિ નિત્તિણ્ણાવસેસસ્સ કન્તારસ્સ.

એવમેવ ખોતિ નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન પિયપુત્તમંસસદિસો કત્વા દટ્ઠબ્બોતિ અત્થો. કતમેસં નવન્નં? ગમનપાટિકુલ્યતાદીનં. ગમનપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ કબળીકારાહારં પરિગ્ગણ્હાતિ, પરિયેસનપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ, પરિભોગનિધાનઆસયપરિપક્કાપરિપક્કસમ્મક્ખણનિસ્સન્દપાટિકુલ્યતં પચ્ચવેક્ખન્તોપિ, તાનિ પનેતાનિ ગમનપાટિકુલ્યતાદીનિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૯૪) આહારપાટિકુલ્યતાનિદ્દેસે વિત્થારિતાનેવ. ઇતિ ઇમેસં નવન્નં પાટિકુલ્યાનં વસેન પુત્તમંસૂપમં કત્વા આહારો પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા તે જાયમ્પતિકા પાટિકુલ્યં પિયપુત્તમંસં ખાદન્તા ન સારત્તા ગિદ્ધમાનસા હુત્વા ખાદિંસુ, મજ્ઝત્તભાવેયેવ નિચ્છન્દરાગપરિભોગે ઠિતા ખાદિંસુ, એવં નિચ્છન્દરાગપરિભોગં કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન અટ્ઠિન્હારુચમ્મનિસ્સિતં અપનેત્વા થૂલથૂલં વરમંસમેવ ખાદિંસુ, હત્થસમ્પત્તમેવ પન ખાદિંસુ, એવં સુક્ખભત્તમન્દબ્યઞ્જનાદીનિ પિટ્ઠિહત્થેન અપટિક્ખિપિત્વા વટ્ટકેન વિય કુક્કુટેન વિય ચ ઓધિં અદસ્સેત્વા તતો તતો સપ્પિમંસાદિસંસટ્ઠવરભોજનંયેવ વિચિનિત્વા અભુઞ્જન્તેન સીહેન વિય સપદાનં પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન યાવદત્થં કણ્ઠપ્પમાણં ખાદિંસુ, થોકં થોકં પન એકેકદિવસં યાપનમત્તમેવ ખાદિંસુ, એવમેવ આહરહત્થકાદિબ્રાહ્મણાનં અઞ્ઞતરેન વિય યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં અભુઞ્જન્તેન ચતુન્નં પઞ્ચન્નં વા આલોપાનં ઓકાસં ઠપેત્વાવ ધમ્મસેનાપતિના વિય પરિભુઞ્જિતબ્બો. સો કિર પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ તિટ્ઠમાનો ‘‘પચ્છાભત્તે અમ્બિલુગ્ગારસમુટ્ઠાપકં કત્વા એકદિવસમ્પિ આહારં ન આહારેસિ’’ન્તિ વત્વા સીહનાદં નદન્તો ઇમં ગાથમાહ –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

યથા ચ તે ન અઞ્ઞમઞ્ઞં મચ્છરાયન્તા ખાદિંસુ, વિગતમલમચ્છેરેન પન પરિસુદ્ધેનેવ ચેતસા ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા અમચ્છરાયિત્વા ‘‘ઇમં સબ્બં ગણ્હન્તસ્સ સબ્બં દસ્સામિ, ઉપડ્ઢં ગણ્હન્તસ્સ ઉપડ્ઢં, સચે ગહિતાવસેસો ભવિસ્સતિ, અત્તના પરિભુઞ્જિસ્સામી’’તિ સારણીયધમ્મે ઠિતેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘અઞ્ઞં કિઞ્ચિ મયં મિગમંસં વા મોરમંસાદીનં વા અઞ્ઞતરં ખાદામા’’તિ સમ્મૂળ્હા ખાદિંસુ, પિયપુત્તમંસભાવં પન જાનન્તાવ ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા ‘‘અહં ખાદામિ ભુઞ્જામી’’તિ અત્તૂપલદ્ધિસમ્મોહં અનુપ્પાદેત્વા ‘‘કબળીકારાહારો ન જાનાતિ ‘ચાતુમહાભૂતિકકાયં વડ્ઢેમી’તિ, કાયોપિ ન જાનાતિ ‘કબળીકારાહારો મં વડ્ઢેતી’’’તિ, એવં સમ્મોહં પહાય પરિભુઞ્જિતબ્બો. સતિસમ્પજઞ્ઞવસેનાપિ ચેસ અસમ્મૂળ્હેનેવ હુત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન ‘‘અહો વત મયં પુનપિ એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદેય્યામા’’તિ પત્થનં કત્વા ખાદિંસુ, પત્થનં પન વીતિવત્તાવ હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પણીતભોજનં લદ્ધા ‘અહો વતાહં સ્વેપિ પુનદિવસેપિ એવરૂપં લભેય્યં’, લૂખં વા પન લદ્ધા ‘‘હિય્યો વિય મે અજ્જ પણીતભોજનં ન લદ્ધ’’ન્તિ પત્થનં વા અનુસોચનં વા અકત્વા નિત્તણ્હેન –

‘‘અતીતં નાનુસોચામિ, નપ્પજપ્પામિનાગતં;

પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેમિ, તેન વણ્ણો પસીદતી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૯૦) –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન ‘‘પચ્ચુપ્પન્નેનેવ યાપેસ્સામી’’તિ પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ન ‘‘એત્તકં કન્તારે ખાદિત્વા અવસિટ્ઠં કન્તારં અતિક્કમ્મ લોણમ્બિલાદીહિ યોજેત્વા ખાદિસ્સામા’’તિ સન્નિધિં અકંસુ, કન્તારપરિયોસાને પન ‘‘પુરે મહાજનો પસ્સતી’’તિ ભૂમિયં વા નિખણિંસુ, અગ્ગિના વા ઝાપયિંસુ, એવમેવ –

‘‘અન્નાનમથો પાનાનં,

ખાદનીયાનં અથોપિ વત્થાનં;

લદ્ધા ન સન્નિધિં કયિરા,

ન ચ પરિત્તસે તાનિ અલભમાનો’’તિ. (સુ. નિ. ૯૩૦); –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન ચતૂસુ પચ્ચયેસુ યં યં લભતિ, તતો તતો અત્તનો યાપનમત્તં ગહેત્વા, સેસં સબ્રહ્મચારીનં વિસ્સજ્જેત્વા સન્નિધિં પરિવજ્જન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘કોચિ અઞ્ઞો અમ્હે વિય એવરૂપં પુત્તમંસં ખાદિતું ન લભતી’’તિ માનં વા દપ્પં વા અકંસુ, નિહતમાના પન નિહતદપ્પા હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પણીતભોજનં લભિત્વા ‘‘અહમસ્મિ લાભી ચીવરપિણ્ડપાતાદીન’’ન્તિ ન માનો વા દપ્પો વા કાતબ્બો. ‘‘નાયં પબ્બજ્જા ચીવરાદિહેતુ, અરહત્તહેતુ પનાયં પબ્બજ્જા’’તિ પચ્ચવેક્ખિત્વા નિહતમાનદપ્પેનેવ પરિભુઞ્જિતબ્બો.

યથા ચ તે ‘‘કિં ઇમિના અલોણેન અનમ્બિલેન અધૂપિતેન દુગ્ગન્ધેના’’તિ હીળેત્વા ન ખાદિંસુ, હીળનં પન વીતિવત્તા હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવ પિણ્ડપાતં લભિત્વા ‘‘કિં ઇમિના અસ્સગોણભત્તસદિસેન લૂખેન નિરસેન, સુવાનદોણિયં તં પક્ખિપથા’’તિ એવં પિણ્ડપાતં વા ‘‘કો ઇમં ભુઞ્જિસ્સતિ, કાકસુનખાદીનં દેહી’’તિ એવં દાયકં વા અહીળેન્તેન –

‘‘સ પત્તપાણિ વિચરન્તો, અમૂગો મૂગસમ્મતો;

અપ્પં દાનં ન હીળેય્ય, દાતારં નાવજાનિયા’’તિ. (સુ. નિ. ૭૧૮); –

ઇમં ઓવાદં અનુસ્સરન્તેન પરિભુઞ્જિતબ્બો. યથા ચ તે ન ‘‘તુય્હં ભાગો, મય્હં ભાગો, તવ પુત્તો મમ પુત્તો’’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અતિમઞ્ઞિંસુ, સમગ્ગા પન, સમ્મોદમાના હુત્વા ખાદિંસુ, એવમેવં પિણ્ડપાતં લભિત્વા યથા એકચ્ચો ‘‘કો તુમ્હાદિસાનં દસ્સતિ નિક્કારણા ઉમ્મારેસુ પક્ખલન્તાનં આહિણ્ડન્તાનં વિજાતમાતાપિ વો દાતબ્બં ન મઞ્ઞતિ, મયં પન ગતગતટ્ઠાને પણીતાનિ ચીવરાદીનિ લભામા’’તિ સીલવન્તે સબ્રહ્મચારી અતિમઞ્ઞતિ, યં સન્ધાય વુત્તં –

‘‘સો તેન લાભસક્કારસિલોકેન અભિભૂતો પરિયાદિણ્ણચિત્તો અઞ્ઞે પેસલે ભિક્ખૂ અતિમઞ્ઞતિ. તઞ્હિ તસ્સ, ભિક્ખવે, મોઘપુરિસસ્સ હોતિ દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૬૧).

એવં કઞ્ચિ અનતિમઞ્ઞિત્વા સબ્બેહિ સબ્રહ્મચારીહિ સદ્ધિં સમગ્ગેન સમ્મોદમાનેન હુત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં.

પરિઞ્ઞાતેતિ ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞાતિ ઇમાહિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. કથં? ઇધ ભિક્ખુ ‘‘કબળીકારાહારો નામ અયં સવત્થુકવસેન ઓજટ્ઠમકરૂપં હોતિ, ઓજટ્ઠમકરૂપં કત્થ પટિહઞ્ઞતિ? જિવ્હાપસાદે, જિવ્હાપસાદો કિન્નિસ્સિતો? ચતુમહાભૂતનિસ્સિતો. ઇતિ ઓજટ્ઠમકં જિવ્હાપસાદો તસ્સ પચ્ચયાનિ મહાભૂતાનીતિ ઇમે ધમ્મા રૂપક્ખન્ધો નામ, તં પરિગ્ગણ્હતો ઉપ્પન્ના ફસ્સપઞ્ચમકા ધમ્મા ચત્તારો અરૂપક્ખન્ધા. ઇતિ સબ્બેપિમે પઞ્ચક્ખન્ધા સઙ્ખેપતો નામરૂપમત્તં હોતી’’તિ પજાનાતિ. સો તે ધમ્મે સરસલક્ખણતો વવત્થપેત્વા તેસં પચ્ચયં પરિયેસન્તો અનુલોમપટિલોમં પટિચ્ચસમુપ્પાદં પસ્સતિ. એત્તાવતાનેન કબળીકારાહારમુખેન સપ્પચ્ચયસ્સ નામરૂપસ્સ યાથાવતો દિટ્ઠત્તા કબળીકારાહારો ઞાતપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતિ. સો તદેવ સપ્પચ્ચયં નામરૂપં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ તીણિ લક્ખણાનિ આરોપેત્વા સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન સમ્મસતિ. એત્તાવતાનેન સો તિલક્ખણપટિવેધસમ્મસનઞાણસઙ્ખાતાય તીરણપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતિ. તસ્મિંયેવ નામરૂપે છન્દરાગાવકડ્ઢનેન અનાગામિમગ્ગેન પરિજાનતા પહાનપરિઞ્ઞાય પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ.

પઞ્ચકામગુણિકોતિ પઞ્ચકામગુણસમ્ભવો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતિ. એત્થ પન તિસ્સો પરિઞ્ઞા એકપરિઞ્ઞા સબ્બપરિઞ્ઞા મૂલપરિઞ્ઞાતિ. કતમા એકપરિઞ્ઞા? યો ભિક્ખુ જિવ્હાદ્વારે એકરસતણ્હં પરિજાનાતિ, તેન પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતીતિ. કસ્મા? તસ્સાયેવ તત્થ ઉપ્પજ્જનતો. સાયેવ હિ તણ્હા ચક્ખુદ્વારે ઉપ્પન્ના રૂપરાગો નામ હોતિ, સોતદ્વારાદીસુ ઉપ્પન્ના સદ્દરાગાદયો. ઇતિ યથા એકસ્સેવ ચોરસ્સ પઞ્ચમગ્ગે હનતો એકસ્મિં મગ્ગે ગહેત્વા સીસે છિન્ને પઞ્ચપિ મગ્ગા ખેમા હોન્તિ, એવં જિવ્હાદ્વારે રસતણ્હાય પરિઞ્ઞાતાય પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ અયં એકપરિઞ્ઞા નામ.

કતમા સબ્બપરિઞ્ઞા? પત્તે પક્ખિત્તપિણ્ડપાતસ્મિઞ્હિ એકસ્મિંયેવ પઞ્ચકામગુણિકરાગો લબ્ભતિ. કથં? પરિસુદ્ધં તાવસ્સ વણ્ણં ઓલોકયતો રૂપરાગો હોતિ, ઉણ્હે સપ્પિમ્હિ તત્થ આસિઞ્ચન્તે પટપટાતિ સદ્દો ઉટ્ઠહતિ, તથારૂપં ખાદનીયં વા ખાદન્તસ્સ મુરુમુરૂતિ સદ્દો ઉપ્પજ્જતિ, તં અસ્સાદયતો સદ્દરાગો. જીરકાદિવસગન્ધં અસ્સાદેન્તસ્સ ગન્ધરાગો, સાદુરસવસેન રસરાગો. મુદુભોજનં ફસ્સવન્તન્તિ અસ્સાદયતો ફોટ્ઠબ્બરાગો. ઇતિ ઇમસ્મિં આહારે સતિસમ્પજઞ્ઞેન પરિગ્ગહેત્વા નિચ્છન્દરાગપરિભોગેન પરિભુત્તે સબ્બોપિ સો પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ અયં સબ્બપરિઞ્ઞા નામ.

કતમા મૂલપરિઞ્ઞા? પઞ્ચકામગુણિકરાગસ્સ હિ કબળીકારાહારો મૂલં. કસ્મા? તસ્મિં સતિ તસ્સુપ્પત્તિતો. બ્રાહ્મણતિસ્સભયે કિર દ્વાદસ વસ્સાનિ જાયમ્પતિકાનં ઉપનિજ્ઝાનચિત્તં નામ નાહોસિ. કસ્મા? આહારમન્દતાય. ભયે પન વૂપસન્તે યોજનસતિકો તમ્બપણ્ણિદીપો દારકાનં જાતમઙ્ગલેહિ એકમઙ્ગલો અહોસિ. ઇતિ મૂલભૂતે આહારે પરિઞ્ઞાતે પઞ્ચકામગુણિકો રાગો પરિઞ્ઞાતોવ હોતીતિ અયં મૂલપરિઞ્ઞા નામ.

નત્થિ તં સંયોજનન્તિ તેન રાગેન સદ્ધિં પહાનેકટ્ઠતાય પહીનત્તા નત્થિ. એવમયં દેસના યાવ અનાગામિમગ્ગા કથિતા. ‘‘એત્તકેન પન મા વોસાનં આપજ્જિંસૂ’’તિ એતેસંયેવ રૂપાદીનં વસેન પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા યાવ અરહત્તા કથેતું વટ્ટતીતિ. પઠમાહારો (નિટ્ઠિતો).

દુતિયે નિચ્ચમ્માતિ ખુરતો પટ્ઠાય યાવ સિઙ્ગમૂલા સકલસરીરતો ઉદ્દાલિતચમ્મા કિંસુકરાસિવણ્ણા. કસ્મા પન અઞ્ઞં હત્થિઅસ્સગોણાદિઉપમં અગહેત્વા નિચ્ચમ્મગાવૂપમા ગહિતાતિ? તિતિક્ખિતું અસમત્થભાવદીપનત્થં. માતુગામો હિ ઉપ્પન્નં દુક્ખવેદનં તિતિક્ખિતું અધિવાસેતું ન સક્કોતિ, એવમેવ ફસ્સાહારો અબલો દુબ્બલોતિ દસ્સનત્થં સદિસમેવ ઉપમં આહરિ. કુટ્ટન્તિ સિલાકુટ્ટાદીનં અઞ્ઞતરં. કુટ્ટનિસ્સિતા પાણા નામ ઉણ્ણનાભિસરબૂમૂસિકાદયો. રુક્ખનિસ્સિતાતિ ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકાદયો. ઉદકનિસ્સિતાતિ મચ્છસુંસુમારાદયો. આકાસનિસ્સિતાતિ ડંસમકસકાકકુલલાદયો. ખાદેય્યુન્તિ લુઞ્ચિત્વા ખાદેય્યું. સા તસ્મિં તસ્મિં ઠાને તં તંઠાનસન્નિસ્સયમૂલિકં પાણખાદનભયં સમ્પસ્સમાના નેવ અત્તનો સક્કારસમ્માનં, ન પિટ્ઠિપરિકમ્મસરીરસમ્બાહનઉણ્હોદકાનિ ઇચ્છતિ, એવમેવ ભિક્ખુ ફસ્સાહારમૂલકં કિલેસપાણકખાદનભયં સમ્પસ્સમાનો તેભૂમકફસ્સેન અનત્થિકો હોતિ.

ફસ્સે, ભિક્ખવે, આહારે પરિઞ્ઞાતેતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. ઇધાપિ તિસ્સો પરિઞ્ઞા. તત્થ ‘‘ફસ્સો સઙ્ખારક્ખન્ધો, તંસમ્પયુત્તા વેદના વેદનાક્ખન્ધો, સઞ્ઞા સઞ્ઞાક્ખન્ધો, ચિત્તં વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો, તેસં વત્થારમ્મણાનિ રૂપક્ખન્ધો’’તિ એવં સપ્પચ્ચયસ્સ નામરૂપસ્સ યાથાવતો દસ્સનં ઞાતપરિઞ્ઞા. તત્થેવ તિલક્ખણં આરોપેત્વા સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં વસેન અનિચ્ચાદિતો તુલનં તીરણપરિઞ્ઞા. તસ્મિંયેવ પન નામરૂપે છન્દરાગનિક્કડ્ઢનો અરહત્તમગ્ગો પહાનપરિઞ્ઞા. તિસ્સો વેદનાતિ એવં ફસ્સાહારે તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે તિસ્સો વેદના પરિઞ્ઞાતાવ હોન્તિ તમ્મૂલકત્તા તંસમ્પયુત્તત્તા ચ. ઇતિ ફસ્સાહારવસેન દેસના યાવ અરહત્તા કથિતા. દુતિયાહારો.

તતિયે અઙ્ગારકાસૂતિ અઙ્ગારાનં કાસુ. કાસૂતિ રાસિપિ વુચ્ચતિ આવાટોપિ.

‘‘અઙ્ગારકાસું અપરે ફુણન્તિ,

નરા રુદન્તા પરિદડ્ઢગત્તા;

ભયઞ્હિ મં વિન્દતિ સૂત દિસ્વા,

પુચ્છામિ તં માતલિ દેવસારથી’’તિ. (જા. ૨.૨૨.૪૬૨); –

એત્થ રાસિ ‘‘કાસૂ’’તિ વુત્તો.

‘‘કિન્નુ સન્તરમાનોવ, કાસું ખનસિ સારથી’’તિ? (જા. ૨.૨૨.૩). –

એત્થ આવાટો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. સાધિકપોરિસાતિ અતિરેકપોરિસા પઞ્ચરતનપ્પમાણા. વીતચ્ચિકાનં વીતધૂમાનન્તિ એતેનસ્સ મહાપરિળાહતં દસ્સેતિ. જાલાય વા હિ ધૂમે વા સતિ વાતો સમુટ્ઠાતિ, પરિળાહો મહા ન હોતિ, તદભાવે વાતાભાવતો પરિળાહો મહા હોતિ. આરકાવસ્સાતિ દૂરેયેવ ભવેય્ય.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અઙ્ગારકાસુ વિય હિ તેભૂમકવટ્ટં દટ્ઠબ્બં. જીવિતુકામો પુરિસો વિય વટ્ટનિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો. દ્વે બલવન્તો પુરિસા વિય કુસલાકુસલકમ્મં. તેસં તં પુરિસં નાનાબાહાસુ ગહેત્વા અઙ્ગારકાસું ઉપકડ્ઢનકાલો વિય પુથુજ્જનસ્સ કમ્માયૂહનકાલો. કમ્મઞ્હિ આયૂહિયમાનમેવ પટિસન્ધિં આકડ્ઢતિ નામ. અઙ્ગારકાસુનિદાનં દુક્ખં વિય કમ્મનિદાનં વટ્ટદુક્ખં વેદિતબ્બં.

પરિઞ્ઞાતેતિ તીહિ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. પરિઞ્ઞાયોજના પનેત્થ ફસ્સે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તિસ્સો તણ્હાતિ કામતણ્હા ભવતણ્હા વિભવતણ્હાતિ ઇમા પરિઞ્ઞાતા હોન્તિ. કસ્મા? તણ્હામૂલકત્તા મનોસઞ્ચેતનાય. ન હિ હેતુમ્હિ અપ્પહીને ફલં પહીયતિ. ઇતિ મનોસઞ્ચેતનાહારવસેનપિ યાવ અરહત્તા દેસના કથિતા. તતિયાહારો.

ચતુત્થે આગુચારિન્તિ પાપચારિં દોસકારકં. કથં સો પુરિસોતિ સો પુરિસો કથંભૂતો, કિં યાપેતિ, ન યાપેતીતિ પુચ્છતિ? તથેવ દેવ જીવતીતિ યથા પુબ્બે, ઇદાનિપિ તથેવ જીવતિ.

એવમેવ ખોતિ ઇધાપિ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – રાજા વિય હિ કમ્મં દટ્ઠબ્બં, આગુચારી પુરિસો વિય વટ્ટસન્નિસ્સિતો બાલપુથુજ્જનો, તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં, આગુચારિં પુરિસં ‘‘તીહિ સત્તિસતેહિ હનથા’’તિ રઞ્ઞા આણત્તકાલો વિય કમ્મરઞ્ઞા વટ્ટસન્નિસ્સિતપુથુજ્જનં ગહેત્વા પટિસન્ધિયં પક્ખિપનકાલો. તત્થ કિઞ્ચાપિ તીણિ સત્તિસતાનિ વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં, સત્તીસુ પન દુક્ખં નત્થિ, સત્તીહિ પહટવણમૂલકં દુક્ખં, એવમેવ પટિસન્ધિયમ્પિ દુક્ખં નત્થિ, દિન્નાય પન પટિસન્ધિયા પવત્તે વિપાકદુક્ખં સત્તિપહટવણમૂલકં દુક્ખં વિય હોતિ.

પરિઞ્ઞાતેતિ તીહેવ પરિઞ્ઞાહિ પરિઞ્ઞાતે. ઇધાપિ પરિઞ્ઞાયોજના ફસ્સાહારે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. નામરૂપન્તિ વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપં. વિઞ્ઞાણસ્મિઞ્હિ પરિઞ્ઞાતે તં પરિઞ્ઞાતમેવ હોતિ તમ્મૂલકત્તા સહુપ્પન્નત્તા ચ. ઇતિ વિઞ્ઞાણાહારવસેનપિ યાવ અરહત્તા દેસના કથિતાતિ. ચતુત્થાહારો. તતિયં.