૧૦. સુસિમસુત્તવણ્ણના

૭૦. દસમે ગરુકતોતિ સબ્બેહિ દેવમનુસ્સેહિ પાસાણચ્છત્તં વિય ચિત્તેન ગરુકતો. માનિતોતિ મનેન પિયાયિતો. પૂજિતોતિ ચતુપચ્ચયપૂજાય પૂજિતો. અપચિતોતિ નીચવુત્તિકરણેન અપચિતો. સત્થારઞ્હિ દિસ્વા મનુસ્સા હત્થિક્ખન્ધાદીહિ ઓતરન્તિ મગ્ગં દેન્તિ, અંસકૂટતો સાટકં અપનેન્તિ, આસનતો વુટ્ઠહન્તિ વન્દન્તિ. એવં સો તેહિ અપચિતો નામ હોતિ. સુસિમોતિ એવંનામકો વેદઙ્ગેસુ કુસલો પણ્ડિતપરિબ્બાજકો. એહિ ત્વન્તિ તેસં કિર એતદહોસિ – ‘‘સમણો ગોતમો ન જાતિગોત્તાદીનિ આગમ્મ લાભગ્ગપ્પત્તો જાતો, કવિસેટ્ઠો પનેસ ઉત્તમકવિતાય સાવકાનં ગન્થં બન્ધિત્વા દેતિ, તં તે ઉગ્ગણ્હિત્વા ઉપટ્ઠાકાનં ઉપનિસિન્નકથમ્પિ અનુમોદનમ્પિ સરભઞ્ઞમ્પીતિ એવમાદીનિ કથેન્તિ, તે તેસં પસન્ના લાભં ઉપસંહરન્તિ. સચે મયં યં સમણો ગોતમો જાનાતિ, તતો થોકં જાનેય્યામ, અત્તનો સમયં તત્થ પક્ખિપિત્વા મયમ્પિ ઉપટ્ઠાકાનં કથેય્યામ, તતો એતેહિ લાભિતરા ભવેય્યામ. કો નુ ખો સમણસ્સ ગોતમસ્સ સન્તિકે પબ્બજિત્વા ખિપ્પમેવ ઉગ્ગણ્હિતું સક્ખિસ્સતી’’તિ. તે એવં ચિન્તેત્વા ‘‘સુસિમો પટિબલો’’તિ દિસ્વા તં ઉપસઙ્કમિત્વા એવમાહંસુ.

યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ, ‘‘કસ્સ નુ ખો સન્તિકં ગન્ત્વા અહં ઇમં ધમ્મં ખિપ્પં લદ્ધું સક્ખિસ્સામી’’તિ? તતો ચિન્તેસિ – ‘‘સમણો ગોતમો ગરુ તેજુસ્સદો નિયમમનુયુત્તો, ન સક્કા અકાલે ઉપસઙ્કમિતું, અઞ્ઞેપિ બહૂ ખત્તિયાદયો સમણં ગોતમં ઉપસઙ્કમન્તિ, તસ્મિમ્પિ સમયે ન સક્કા ઉપસઙ્કમિતું. સાવકેસુપિસ્સ સારિપુત્તો મહાપઞ્ઞો વિપસ્સનાલક્ખણમ્હિ એતદગ્ગે ઠપિતો, મહામોગ્ગલ્લાનો સમાધિલક્ખણસ્મિં એતદગ્ગે ઠપિતો, મહાકસ્સપો ધુતઙ્ગધરેસુ અનુરુદ્ધો દિબ્બચક્ખુકેસુ, પુણ્ણો મન્તાણિપુત્તો ધમ્મકથિકેસુ, ઉપાલિત્થેરો વિનયધરેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો, અયં પન આનન્દો બહુસ્સુતો તિપિટકધરો, સત્થાપિસ્સ તત્થ તત્થ કથિતં ધમ્મં આહરિત્વા કથેતિ, પઞ્ચસુ ઠાનેસુ એતદગ્ગે ઠપિતો, અટ્ઠન્નં વરાનં લાભી, ચતૂહિ અચ્છરિયબ્ભુતધમ્મેહિ સમન્નાગતો, તસ્સ સમીપં ગતો ખિપ્પં ધમ્મં લદ્ધું સક્ખિસ્સામી’’તિ. તસ્મા યેનાયસ્મા આનન્દો તેનુપસઙ્કમિ.

યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા સયં અપબ્બાજેત્વા ઉપસઙ્કમિ? એવં કિરસ્સ અહોસિ – ‘‘અયં તિત્થિયસમયે પાટિયેક્કો ‘અહં સત્થા’તિ પટિજાનન્તો ચરતિ, પબ્બજિત્વા સાસનસ્સ અલાભાયપિ પરિસક્કેય્ય. ન ખો પનસ્સાહં અજ્ઝાસયં આજાનામિ, સત્થા જાનિસ્સતી’’તિ. તસ્મા તં આદાય યેન ભગવા તેનુપસઙ્કમિ. તેનહાનન્દ, સુસિમં પબ્બાજેથાતિ સત્થા કિર ચિન્તેસિ – ‘‘અયં પરિબ્બાજકો તિત્થિયસમયે ‘અહં પાટિયેક્કો સત્થા’તિ પટિજાનમાનો ચરતિ, ‘ઇધ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં ચરિતું ઇચ્છામી’તિ કિર વદતિ. કિં નુ ખો મયિ પસન્નો, ઉદાહુ મય્હં સાવકેસુ, ઉદાહુ મય્હં વા મમ સાવકાનં વા ધમ્મકથાય પસન્નો’’તિ? અથસ્સ એકટ્ઠાનેપિ પસાદાભાવં ઞત્વા, ‘‘અયં મમ સાસને ધમ્મં થેનેસ્સામીતિ પબ્બજતિ. ઇતિસ્સ આગમનં અપરિસુદ્ધં; નિપ્ફત્તિ નુ ખો કીદિસા’’તિ? ઓલોકેન્તો ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘ધમ્મં થેનેસ્સામી’તિ પબ્બજતિ, કતિપાહેનેવ પન ઘટેત્વા અરહત્તં ગણ્હિસ્સતી’’તિ ઞત્વા ‘‘તેનહાનન્દ, સુસિમં પબ્બાજેથા’’તિ આહ.

અઞ્ઞા બ્યાકતા હોતીતિ તે કિર ભિક્ખૂ સત્થુ સન્તિકે કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા તેમાસં વસ્સં વસન્તા તસ્મિંયેવ અન્તોતેમાસે ઘટેન્તા વાયમન્તા અરહત્તં પટિલભિંસુ. તે ‘‘પટિલદ્ધગુણં સત્થુ આરોચેસ્સામા’’તિ પવારિતપવારણા સેનાસનં સંસામેત્વા સત્થુ સન્તિકં આગન્ત્વા અત્તનો પટિલદ્ધગુણં આરોચેસું. તં સન્ધાયેતં વુત્તં. અઞ્ઞાતિ અરહત્તસ્સ નામં. બ્યાકતાતિ આરોચિતા. અસ્સોસીતિ સો કિર ઓહિતસોતો હુત્વા તેસં તેસં ભિક્ખૂનં ઠિતટ્ઠાનં ગચ્છતિ તં તં કથં સુણિતુકામો. યેન તે ભિક્ખૂ તેનુપસઙ્કમીતિ કસ્મા ઉપસઙ્કમિ? તં કિરસ્સ પવત્તિં સુત્વા એતદહોસિ – ‘‘અઞ્ઞા નામ ઇમસ્મિં સાસને પરમપ્પમાણં સારભૂતા આચરિયમુટ્ઠિ મઞ્ઞે ભવિસ્સતિ, પુચ્છિત્વા નં જાનિસ્સામી’’તિ. તસ્મા ઉપસઙ્કમિ.

અનેકવિહિતન્તિ અનેકવિધં. ઇદ્ધિવિધન્તિ ઇદ્ધિકોટ્ઠાસં. આવિભાવં તિરોભાવન્તિ આવિભાવં ગહેત્વા તિરોભાવં, તિરોભાવં ગહેત્વા આવિભાવં કાતું સક્કોથાતિ પુચ્છતિ. તિરોકુટ્ટન્તિ પરકુટ્ટં. ઇતરપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જન્તિ ઉમ્મુજ્જનઞ્ચ નિમુજ્જનઞ્ચ. પલ્લઙ્કેનાતિ પલ્લઙ્કબન્ધનેન. કમથાતિ નિસીદિતું વા ગન્તું વા સક્કોથાતિ પુચ્છતિ? પક્ખી સકુણોતિ પક્ખયુત્તો સકુણો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારતો પન ઇમસ્સ ઇદ્ધિવિધસ્સ, ઇતો પરેસં દિબ્બસોતાદીનઞ્ચ વણ્ણનાનયો વિસુદ્ધિમગ્ગે વુત્તનયેન વેદિતબ્બોતિ.

સન્તા વિમોક્ખાતિ અઙ્ગસન્તતાય ચેવ આરમ્મણસન્તતાય ચ સન્તા આરુપ્પવિમોક્ખા. કાયેન ફુસિત્વાતિ નામકાયેન ફુસિત્વા પટિલભિત્વા. પઞ્ઞાવિમુત્તા ખો મયં, આવુસોતિ, આવુસો, મયં નિજ્ઝાનકા સુક્ખવિપસ્સકા પઞ્ઞામત્તેનેવ વિમુત્તાતિ દસ્સેતિ. આજાનેય્યાસિ વા ત્વં, આવુસો સુસિમ, ન વા ત્વં આજાનેય્યાસીતિ કસ્મા એવમાહંસુ? એવં કિર નેસં અહોસિ – ‘‘મયં ઇમસ્સ અજ્ઝાસયં ગહેત્વા કથેતું ન સક્ખિસ્સામ, દસબલં પન પુચ્છિત્વા નિક્કઙ્ખો ભવિસ્સતી’’તિ. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ વિપસ્સનાઞાણં, તં પઠમતરં ઉપ્પજ્જતિ. નિબ્બાને ઞાણન્તિ વિપસ્સનાય ચિણ્ણન્તે પવત્તમગ્ગઞાણં, તં પચ્છા ઉપ્પજ્જતિ. તસ્મા ભગવા એવમાહ.

આજાનેય્યાસિ વાતિઆદિ કસ્મા વુત્તં? વિનાપિ સમાધિં એવં ઞાણુપ્પત્તિદસ્સનત્થં. ઇદઞ્હિ વુત્તં હોતિ – સુસિમ, મગ્ગો વા ફલં વા ન સમાધિનિસ્સન્દો, ન સમાધિઆનિસંસો, ન સમાધિસ્સ નિપ્ફત્તિ, વિપસ્સનાય પનેસો નિસ્સન્દો, વિપસ્સનાય આનિસંસો, વિપસ્સનાય નિપ્ફત્તિ, તસ્મા જાનેય્યાસિ વા ત્વં, ન વા ત્વં જાનેય્યાસિ, અથ ખો ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં પુબ્બે, પચ્છા નિબ્બાને ઞાણન્તિ.

ઇદાનિસ્સ પટિવેધભબ્બતં ઞત્વા તેપરિવટ્ટં ધમ્મદેસનં દેસેન્તો તં કિં મઞ્ઞસિ, સુસિમ? રૂપં નિચ્ચં વા અનિચ્ચં વાતિઆદિમાહ? તે પરિવટ્ટદેસનાવસાને પન થેરો અરહત્તં પત્તો. ઇદાનિસ્સ અનુયોગં આરોપેન્તો જાતિપચ્ચયા જરામરણન્તિ, સુસિમ, પસ્સસીતિઆદિમાહ. અપિ પન ત્વં, સુસિમાતિ ઇદં કસ્મા આરભિ? નિજ્ઝાનકાનં સુક્ખવિપસ્સકભિક્ખૂનં પાકટકરણત્થં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – ન કેવલં ત્વમેવ નિજ્ઝાનકો સુક્ખવિપસ્સકો, એતેપિ ભિક્ખૂ એવરૂપાયેવાતિ. સેસં સબ્બત્થ પાકટમેવાતિ. દસમં.

મહાવગ્ગો સત્તમો.