૧. અસ્સુતવાસુત્તવણ્ણના

૬૧. મહાવગ્ગસ્સ પઠમે અસ્સુતવાતિ ખન્ધધાતુઆયતનપચ્ચયાકારસતિપટ્ઠાનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાવિનિચ્છયરહિતો. પુથુજ્જનોતિ પુથૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાદીનં જનનાદિકારણેહિ પુથુજ્જનો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘પુથુ કિલેસે જનેન્તીતિ પુથુજ્જના’’તિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં. અપિચ પુથૂનં ગણનપથમતીતાનં અરિયધમ્મપરમ્મુખાનં નીચધમ્મસમાચારાનં જનાનં અન્તોગધત્તાપિ પુથુજ્જનો, પુથુ વા અયં વિસુંયેવ સઙ્ખં ગતો, વિસંસટ્ઠો સીલસુતાદિગુણયુત્તેહિ અરિયેહિ જનોતિ પુથુજ્જનો. એવમેતેહિ ‘‘અસ્સુતવા પુથુજ્જનો’’તિ દ્વીહિપિ પદેહિ યે તે –

‘‘દુવે પુથુજ્જના વુત્તા, બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના;

અન્ધો પુથુજ્જનો એકો, કલ્યાણેકો પુથુજ્જનો’’તિ. (મહાનિ. ૯૪); –

દ્વે પુથુજ્જના વુત્તા, તેસુ અન્ધપુથુજ્જનો ગહિતો. ઇમસ્મિન્તિ પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચક્ખકાયં દસ્સેતિ. ચાતુમહાભૂતિકસ્મિન્તિ ચતુમહાભૂતકાયે ચતુમહાભૂતેહિ નિબ્બત્તે ચતુમહાભૂતમયેતિ અત્થો. નિબ્બિન્દેય્યાતિ ઉક્કણ્ઠેય્ય. વિરજ્જેય્યાતિ ન રજ્જેય્ય. વિમુચ્ચેય્યાતિ મુચ્ચિતુકામો ભવેય્ય. આચયોતિ વુડ્ઢિ. અપચયોતિ પરિહાનિ. આદાનન્તિ નિબ્બત્તિ. નિક્ખેપનન્તિ ભેદો.

તસ્માતિ યસ્મા ઇમે ચત્તારો વુડ્ઢિહાનિનિબ્બત્તિભેદા પઞ્ઞાયન્તિ, તસ્મા તંકારણાતિ અત્થો. ઇતિ ભગવા ચાતુમહાભૂતિકે કાયે રૂપં પરિગ્ગહેતું અયુત્તરૂપં કત્વા અરૂપં પરિગ્ગહેતું યુત્તરૂપં કરોતિ. કસ્મા? તેસઞ્હિ ભિક્ખૂનં રૂપસ્મિં ગાહો બલવા અધિમત્તો, તેન તેસં રૂપે ગાહસ્સ પરિગ્ગહેતબ્બરૂપતં દસ્સેત્વા નિક્કડ્ઢન્તો અરૂપે પતિટ્ઠાપનત્થં એવમાહ.

ચિત્તન્તિઆદિ સબ્બં મનાયતનસ્સેવ નામં. તઞ્હિ ચિત્તવત્થુતાય ચિત્તગોચરતાય સમ્પયુત્તધમ્મચિત્તતાય ચ ચિત્તં, મનનટ્ઠેન મનો, વિજાનનટ્ઠેન વિઞ્ઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. નાલન્તિ ન સમત્થો. અજ્ઝોસિતન્તિ તણ્હાય ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ગહિતં. મમાયિતન્તિ તણ્હામમત્તેન મમ ઇદન્તિ ગહિતં. પરામટ્ઠન્તિ દિટ્ઠિયા પરામસિત્વા ગહિતં. એતં મમાતિ તણ્હાગાહો, તેન અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતં ગહિતં હોતિ. એસોહમસ્મીતિ માનગાહો, તેન નવ માના ગહિતા હોન્તિ. એસો મે અત્તાતિ દિટ્ઠિગાહો, તેન દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો ગહિતા હોન્તિ. તસ્માતિ યસ્મા એવં દીઘરત્તં ગહિતં, તસ્મા નિબ્બિન્દિતું ન સમત્થો.

વરં, ભિક્ખવેતિ ઇદં કસ્મા આહ? પઠમઞ્હિ તેન રૂપં પરિગ્ગહેતું અયુત્તરૂપં કતં, અરૂપં યુત્તરૂપં, અથ ‘‘તેસં ભિક્ખૂનં રૂપતો ગાહો નિક્ખમિત્વા અરૂપં ગતો’’તિ ઞત્વા તં નિક્કડ્ઢિતું ઇમં દેસનં આરભિ. તત્થ અત્તતો ઉપગચ્છેય્યાતિ અત્તાતિ ગણ્હેય્ય. ભિય્યોપીતિ વસ્સસતતો ઉદ્ધમ્પિ. કસ્મા પન ભગવા એવમાહ? કિં અતિરેકવસ્સસતં તિટ્ઠમાનં રૂપં નામ અત્થિ? નનુ પઠમવયે પવત્તં રૂપં મજ્ઝિમવયં ન પાપુણાતિ, મજ્ઝિમવયે પવત્તં પચ્છિમવયં, પુરેભત્તે પવત્તં પચ્છાભત્તં, પચ્છાભત્તે પવત્તં પઠમયામં, પઠમયામે પવત્તં મજ્ઝિમયામં, મજ્ઝિમયામે પવત્તં પચ્છિમયામં ન પાપુણાતિ? તથા ગમને પવત્તં ઠાનં, ઠાને પવત્તં નિસજ્જં, નિસજ્જાય પવત્તં સયનં ન પાપુણાતિ. એકઇરિયાપથેપિ પાદસ્સ ઉદ્ધરણે પવત્તં અતિહરણં, અતિહરણે પવત્તં વીતિહરણં, વીતિહરણે પવત્તં વોસ્સજ્જનં, વોસ્સજ્જને પવત્તં સન્નિક્ખેપનં, સન્નિક્ખેપને પવત્તં સન્નિરુજ્ઝનં ન પાપુણાતિ, તત્થ તત્થેવ ઓધિ ઓધિ પબ્બં પબ્બં હુત્વા તત્તકપાલે પક્ખિત્તતિલા વિય પટપટાયન્તા સઙ્ખારા ભિજ્જન્તીતિ? સચ્ચમેતં. યથા પન પદીપસ્સ જલતો જાતા તં તં વટ્ટિપ્પદેસં અનતિક્કમિત્વા તત્થ તત્થેવ ભિજ્જતિ, અથ ચ પન પવેણિસમ્બન્ધવસેન સબ્બરત્તિં જલિતો પદીપોતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ પવેણિવસેન અયમ્પિ કાયો એવં ચિરટ્ઠિતિકો વિય કત્વા દસ્સિતો.

રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચાતિ રત્તિમ્હિ ચ દિવસે ચ. ભુમ્મત્થે હેતં સામિવચનં. અઞ્ઞદેવ ઉપ્પજ્જતિ, અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતીતિ યં રત્તિં ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચ, તતો અઞ્ઞદેવ દિવા ઉપ્પજ્જતિ ચ નિરુજ્ઝતિ ચાતિ અત્થો. અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, અનુપ્પન્નમેવ અઞ્ઞં નિરુજ્ઝતીતિ એવં પન અત્થો ન ગહેતબ્બો. ‘‘રત્તિયા ચ દિવસસ્સ ચા’’તિ ઇદં પુરિમપવેણિતો પરિત્તકં પવેણિં ગહેત્વા પવેણિવસેનેવ વુત્તં, એકરત્તિં પન એકદિવસં વા એકમેવ ચિત્તં ઠાતું સમત્થં નામ નત્થિ. એકસ્મિઞ્હિ અચ્છરાક્ખણે અનેકાનિ ચિત્તકોટિસતસહસ્સાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં મિલિન્દપઞ્હે –

‘‘વાહસતં ખો, મહારાજ, વીહીનં, અડ્ઢચૂળઞ્ચ વાહા, વીહિસત્તમ્બણાનિ, દ્વે ચ તુમ્બા, એકચ્છરાક્ખણે પવત્તસ્સ ચિત્તસ્સ એત્તકા વીહી લક્ખં ઠપીયમાના પરિક્ખયં પરિયાદાનં ગચ્છેય્યુ’’ન્તિ.

પવનેતિ મહાવને. તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતિ, તં મુઞ્ચિત્વા અઞ્ઞં ગણ્હાતીતિ ઇમિના ન સો ગણ્હિતબ્બસાખં અલભિત્વા ભૂમિં ઓતરતિ. અથ ખો તસ્મિં મહાવને વિચરન્તો તં તં સાખં ગણ્હન્તોયેવ ચરતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો.

એવમેવ ખોતિ એત્થ ઇદં ઓપમ્મસંસન્દનં – અરઞ્ઞમહાવનં વિય હિ આરમ્મણવનં વેદિતબ્બં. તસ્મિં વને વિચરણમક્કટો વિય આરમ્મણવને ઉપ્પજ્જનકચિત્તં. સાખાગહણં વિય આરમ્મણે લુબ્ભનં. યથા સો અરઞ્ઞે વિચરન્તો મક્કટો તં તં સાખં પહાય તં તં સાખં ગણ્હાતિ, એવમિદં આરમ્મણવને વિચરન્તં ચિત્તમ્પિ કદાચિ રૂપારમ્મણં ગહેત્વા ઉપ્પજ્જતિ, કદાચિ સદ્દાદીસુ અઞ્ઞતરં, કદાચિ અતીતં, કદાચિ અનાગતં વા પચ્ચુપ્પન્નં વા, તથા કદાચિ અજ્ઝત્તં, કદાચિ બાહિરં. યથા ચ સો અરઞ્ઞે વિચરન્તો મક્કટો સાખં અલભિત્વા ઓરુય્હ ભૂમિયં નિસિન્નોતિ ન વત્તબ્બો, એકં પન પણ્ણસાખં ગહેત્વાવ નિસીદતિ, એવમેવ આરમ્મણવને વિચરન્તં ચિત્તમ્પિ એકં ઓલુબ્ભારમ્મણં અલભિત્વા ઉપ્પન્નન્તિ ન વત્તબ્બં, એકજાતિયં પન આરમ્મણં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. એત્તાવતા ચ પન ભગવતા રૂપતો નીહરિત્વા અરૂપે ગાહો પતિટ્ઠાપિતો, અરૂપતો નીહરિત્વા રૂપે.

ઇદાનિ તં ઉભયતો નિક્કડ્ઢિતુકામો તત્ર, ભિક્ખવે, સુતવા અરિયસાવકોતિ દેસનં આરભિ. અયં પનત્થો આસીવિસદટ્ઠૂપમાય દીપેતબ્બો – એકો કિર પુરિસો આસીવિસેન દટ્ઠો, અથસ્સ વિસં હરિસ્સામીતિ છેકો ભિસક્કો આગન્ત્વા વમનં કારેત્વા હેટ્ઠા ગરુળો, ઉપરિ નાગોતિ મન્તં પરિવત્તેત્વા વિસં ઉપરિ આરોપેસિ. સો યાવ અક્ખિપ્પદેસા આરુળ્હભાવં ઞત્વા ‘‘ઇતો પરં અભિરુહિતું ન દસ્સામિ, દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપેસ્સામી’’તિ ઉપરિ ગરુળો, હેટ્ઠા નાગોતિ મન્તં પરિવત્તેત્વા કણ્ણે ધુમેત્વા દણ્ડકેન પહરિત્વા વિસં ઓતારેત્વા દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપેસિ. તત્રસ્સ ઠિતભાવં ઞત્વા અગદલેપેન વિસં નિમ્મથેત્વા ન્હાપેત્વા ‘‘સુખી હોહી’’તિ વત્વા યેનકામં પક્કામિ.

તત્થ આસીવિસેન દટ્ઠસ્સ કાયે વિસપતિટ્ઠાનં વિય ઇમેસં ભિક્ખૂનં રૂપે અધિમત્તગાહકાલો, છેકો ભિસક્કો વિય તથાગતો, મન્તં પરિવત્તેત્વા ઉપરિ વિસસ્સ આરોપિતકાલો વિય તથાગતેન તેસં ભિક્ખૂનં રૂપતો ગાહં નીહરિત્વા અરૂપે પતિટ્ઠાપિતકાલો, યાવ અક્ખિપ્પદેસા આરુળ્હવિસસ્સ ઉપરિ અભિરુહિતું અદત્વા પુન મન્તબલેન ઓતારેત્વા દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ ઠપનં વિય સત્થારા તેસં ભિક્ખૂનં અરૂપતો ગાહં નીહરિત્વા રૂપે પતિટ્ઠાપિતકાલો. દટ્ઠટ્ઠાને ઠિતસ્સ વિસસ્સ અગદલેપેન નિમ્મથનં વિય ઉભયતો ગાહં નીહરણત્થાય ઇમિસ્સા દેસનાય આરદ્ધકાલો વેદિતબ્બો. તત્થ નિબ્બિન્દં વિરજ્જતીતિ ઇમિના મગ્ગો કથિતો, વિરાગા વિમુચ્ચતીતિ ફલં, વિમુત્તસ્મિન્તિઆદિના પચ્ચવેક્ખણા. પઠમં.