૧. પઞ્ચવેરભયસુત્તવણ્ણના

૪૧. ગહપતિવગ્ગસ્સ પઠમે યતોતિ યદા. ભયાનિ વેરાનીતિ ભયવેરચેતનાયો. સોતાપત્તિયઙ્ગેહીતિ દુવિધં સોતાપત્તિયા અઙ્ગં, (સોતાપત્તિયા ચ અઙ્ગં,) યં પુબ્બભાગે સોતાપત્તિપટિલાભાય સંવત્તતિ, ‘‘સપ્પુરિસસંસેવો સદ્ધમ્મસ્સવનં યોનિસોમનસિકારો ધમ્માનુધમ્મપ્પટિપત્તી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૧) એવં આગતં, પટિલદ્ધગુણસ્સ ચ સોતાપત્તિં પત્વા ઠિતસ્સ અઙ્ગં, યં સોતાપન્નસ્સ અઙ્ગન્તિપિ વુચ્ચતિ, બુદ્ધે અવેચ્ચપ્પસાદાદીનં એતં અધિવચનં. ઇદમિધ અધિપ્પેતં. અરિયોતિ નિદ્દોસો નિરુપારમ્ભો. ઞાયોતિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નં ઞત્વા ઠિતઞાણમ્પિ પટિચ્ચસમુપ્પાદોપિ. યથાહ – ‘‘ઞાયો વુચ્ચતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદો, અરિયોપિ અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો ઞાયો’’તિ. પઞ્ઞાયાતિ અપરાપરં ઉપ્પન્નાય વિપસ્સનાપઞ્ઞાય. સુદિટ્ઠો હોતીતિ અપરાપરં ઉપ્પજ્જિત્વા દસ્સનવસેન સુટ્ઠુ દિટ્ઠો.

ખીણનિરયોતિઆદીસુ આયતિં તત્થ અનુપ્પજ્જનતાય ખીણો નિરયો મય્હન્તિ સો અહં ખીણનિરયો. એસ નયો સબ્બત્થ. સોતાપન્નોતિ મગ્ગસોતં આપન્નો. અવિનિપાતધમ્મોતિ ન વિનિપાતસભાવો. નિયતોતિ પઠમમગ્ગસઙ્ખાતેન સમ્મત્તનિયામેન નિયતો. સમ્બોધિપરાયનોતિ ઉત્તરિમગ્ગત્તયસઙ્ખાતો સમ્બોધિ પરં અયનં મય્હન્તિ સોહં સમ્બોધિપરાયનો, તં સમ્બોધિં અવસ્સં અભિસમ્બુજ્ઝનકોતિ અત્થો.

પાણાતિપાતપચ્ચયાતિ પાણાતિપાતકમ્મકારણા. ભયં વેરન્તિ અત્થતો એકં. વેરઞ્ચ નામેતં દુવિધં હોતિ બાહિરં અજ્ઝત્તિકન્તિ. એકેન હિ એકસ્સ પિતા મારિતો હોતિ, સો ચિન્તેસિ ‘‘એતેન કિર મે પિતા મારિતો, અહમ્પિ તંયેવ મારેસ્સામી’’તિ નિસિતં સત્થં આદાય ચરતિ. યા તસ્સ અબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નવેરચેતના, ઇદં બાહિરં વેરં નામ. યા પન ઇતરસ્સ ‘‘અયં કિર મં મારેસ્સામીતિ ચરતિ, અહમેવ નં પઠમતરં મારેસ્સામી’’તિ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદં અજ્ઝત્તિકં વેરં નામ. ઇદં તાવ ઉભયમ્પિ દિટ્ઠધમ્મિકમેવ. યા પન તં નિરયે ઉપ્પન્નં દિસ્વા ‘‘એતં પહરિસ્સામી’’તિ જલિતં અયમુગ્ગરં ગણ્હતો નિરયપાલસ્સ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદમસ્સ સમ્પરાયિકં બાહિરવેરં. યા ચસ્સ ‘‘અયં નિદ્દોસં મં પહરિસ્સામીતિ આગચ્છતિ, અહમેવ નં પઠમતરં પહરિસ્સામી’’તિ ચેતના ઉપ્પજ્જતિ, ઇદમસ્સ સમ્પરાયિકં અજ્ઝત્તવેરં. યં પનેતં બાહિરવેરં, તં અટ્ઠકથાયં ‘‘પુગ્ગલવેર’’ન્તિ વુત્તં. દુક્ખં દોમનસ્સન્તિ અત્થતો એકમેવ. યથા ચેત્થ, એવં સેસપદેસુપિ ‘‘ઇમિના મમ ભણ્ડં હટં, મય્હં દારેસુ ચારિત્તં આપન્નં, મુસા વત્વા અત્થો ભગ્ગો, સુરામદમત્તેન ઇદં નામ કત’’ન્તિઆદિના નયેન વેરુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા. અવેચ્ચપ્પસાદેનાતિ અધિગતેન અચલપ્પસાદેન. અરિયકન્તેહીતિ પઞ્ચહિ સીલેહિ. તાનિ હિ અરિયાનં કન્તાનિ પિયાનિ. ભવન્તરગતાપિ અરિયા તાનિ ન વિજહન્તિ, તસ્મા ‘‘અરિયકન્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. સેસમેત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે અનુસ્સતિનિદ્દેસે વુત્તમેવ. પઠમં.